Over Alchemilla in de hedendaagse fytotherapie

Het volgend weekend moet ik nog wat door ziekte uitgestelde lessen van de herboristenopleiding ophalen. Kruiden voor de huid en het hormonale systeem bespreken. Dus nu toch nog wat wetenschappelijke info doornemen want de kruidenkennis is echt niet gestopt in de 19de eeuw. Integendeel er is de laatste 20 jaar een explosie van wetenschappelijke kennis bijgekomen. Bijvoorbeeld een plant met een groots verleden zoals Alchemilla is pas de laatste tijd wetenschappelijk beter onderbouwd en daardoor interessanter om toe te passen in de hedendaagse fytotherapie. 

De naam Alchemilla werd door Linnaeus aan het geslacht gegeven. Vroeger werd de naam als Alchimilla of Alchymilla geschreven, wat afkomstig zou zijn van de alchemisten, magische scheikundigen die de bekende dauwdruppels op het ochtendblad gebruikten bij hun experimenten om van onedele metalen goud te maken. De naam Vrouwenmantel heeft de plant gekregen omdat de bladeren als een ouderwetse mantel (mantilla) geplooid zijn en als zodanig bescherming bieden aan de vrouw. Mellie Uyldert beschrijft het op haar eigen romantische manier: ‘ telkens waar de stengel zich vertakt, omsluit zulk een blad zorgzaam het vertakkingspunt, terwijl de bladsteel zelf ook weer met een schede de stengel omsluit. Alles aan deze plant zegt: omhulling, koestering, bescherming. Ze heeft dan ook helemaal het wezen van de baarmoeder.’

Looistofplant voor de huid 

Traditioneel werd Alchemilla door kruidengeneeskundigen van weleer gewaardeerd als een van de beste kruiden voor wondgenezing. De wondgenezende eigenschappen zijn grotendeels te danken aan het hoge tanninegehalte, dat voornamelijk bestaat uit glycosiden van ellaginezuur (Hoffman 2003). Tannines geven planten hun samentrekkende (adstringerende) of verstevigende werking, waardoor ze, wanneer ze op de huid worden aangebracht, een waardevol middel zijn voor de genezing van schaaf- en andere wonden. Adstringentia maken alles wat te los zit in het lichaam terug vast. Dus wondgenezend en bloedstelpend op de huid en het tandvlees, stoppend in de darmen bij diarree.

Historisch gezien vinden we verwijzingen naar de ondersteunende werking van vrouwenmantel bij tandvleesproblemen, met name bloedend tandvlees en ontstekingen. De samentrekkende werking zorgt ervoor dat het weefsel steviger wordt, waardoor een minder doorlaatbare omgeving ontstaat en de vatbaarheid voor infecties en bloedingen afneemt. In de literatuur wordt ook melding gemaakt van de effectiviteit van vrouwenmantel als mondspoeling bij zweren en als gorgelmiddel bij laryngitis. 

Alchemilla wordt van oudsher en ook nu nog gebruikt bij milde diarree. De Duitse E-commissie heeft de veiligheid van dit kruid voor dit gebruik zelfs goedgekeurd en stelt dat het nuttig is bij "lichte en niet-specifieke diarree". In dit geval, en voor gebruik als mondspoeling, wordt een sterkere infusie aanbevolen in plaats van een gewone thee.

Nicolas Culpepper (1616-1654) stelt dat "vrouwenmantel zeer geschikt is voor ontstoken wonden en om bloedingen, braken, diarree van allerlei aard, kneuzingen door vallen en scheuringen te stoppen. Het is een van de meest bijzondere wondkruiden en daarom zeer gewaardeerd en geprezen. Het wordt gebruikt bij alle wonden, zowel inwendig als uitwendig, door er een afkooksel van te drinken en de wonden ermee te wassen, of door er doekjes in te dopen en die in de wonden te leggen. Dit droogt op wonderbaarlijke wijze al het vocht uit de wonden en vermindert alle ontstekingen. Het geneest snel verse wonden, zonder dat er enige aantasting achterblijft, en geneest oude wonden (Grieve 1971)".

Vrouwenmantel voor 'vrouwenkwalen'

Vrouwenmantel heeft in de huidige kruidenboeken de reputatie verworven een "vrouwenkruid" te zijn: Vrouwenmantel is een waardevolle hulpbron bij diverse menstruatieklachten. Zoals hierboven vermeld, helpt de samentrekkende werking ervan bij het stoppen van overmatig menstrueel bloedverlies bij menorragie, overmatig bloedverlies tijdens de menstruatie en metrorragie, waarbij menstruatiebloedingen onregelmatig tussen de menstruaties optreden. Deze plant kan ook worden ingezet bij andere aandoeningen die gepaard gaan met overmatige vaginale afscheiding, zoals schimmelinfecties en vaginitis. Alchemilla is ook bekend als een emmenagogum (menstruatiebevorderend middel) en wordt gebruikt om een ​​regelmatige menstruatie te verkrijgen. 

Andere specifieke kwalen waarbij Alchemilla nuttig kan zijn,  bijvoorbeeld endometriose of vleesbomen met overmatig bloedverlies. Vrouwenmantel versterkt, toniseert de baarmoeder en het bekkengebied. 

Deze plant komt echt tot zijn recht in de periode na de bevalling.  In zijn boek The Earthwise Herbal: A Complete Guide to Old World Medicinal Plants schrijft Matthew Wood: "Het verstevigt weefsel en structuren die zijn verslapt: slappe borsten na borstvoeding en buikweefsel na de bevalling". En dat zijn voor vrouwenmantel bijzonder praktische, veilige en efficiënt werkzame toepassingen.

Bereidingen / Receptuur

Dosering: De Duitse Europese Commissie adviseert een gemiddelde dagelijkse dosis vrouwenmantel van 5-10 gram kruid 

Thee:  Om thee te maken, giet je 2-3 eetlepels vrouwenmantelblaadjes en/of bloemstengels over 2 kopjes heet water. Laat 10 tot 15 minuten trekken met een deksel erop. 
Tinctuur: Om een ​​tinctuur te maken, meng je het 1:5 met 25 - 45% alcohol. Een gemiddelde dosis is 2 tot 4 ml, driemaal daags.

Receptuur: een borstkompres met vrouwenmantel. Breng water aan de kook en laat daarin 4 eetlepels vrouwenmantelblaadjes 15 minuten trekken. Zeef de thee en doop, terwijl deze nog warm is, een handdoekje in de thee. Wring het handdoekje lichtjes uit en leg een met thee doordrenkte doek 10 minuten op elke borst. Je kunt meerdere kompressen per dag gebruiken. 

Receptuur thee na de bevalling

• 2 delen vrouwenmantelblad
• 2 delen frambozenblad
• 2 delen citroenverbena
• 1 deel rozenbloemblaadjes
• Breng water aan de kook en laat 2 eetlepels van het theemengsel 10 minuten trekken in 1 kopje water. Zeef de thee en drink deze dagelijks naar behoefte.

Recept voor een zitbad

• 2 delen vrouwenmantelbladeren en bloemstelen en/of wortel
• 2 delen smeerwortelblad
• 2 delen toverhazelaarblad en / of -schors (Hamamelis sp.)
• 2 delen goudsbloem
• 2 delen duizendblad
• 1 deel lavendel
• Laat 3 eetlepels van de thee voor een zitbad 20 minuten tot een hele nacht trekken in 250 ml water.  ga meerdere keren per dag 10-15 minuten in een ondiepe kom met de thee zitten.

Bereidingswijze voor een sterkere infusie bij mondzweren, tandvleesaandoeningen en milde diarree.
Voor gebruik als mondspoeling of bij milde diarree, laat 4 eetlepels blad trekken in 1 kopje heet water en breng het vervolgens een paar minuten aan de kook om meer tannine te extraheren. Laat het sudderen met een deksel erop om eventuele vluchtige oliën te behouden. 

Wetenschappelijke Literatuur

Moleculen21 april 2025;30(8):1861. doi: 10.3390/molecules30081861 De kracht van Alchemilla benutten : een natuurlijke oplossing voor een gezonde huid en huidaandoeningen.