Aronia, de appelbes

Een struik die twintig jaar geleden nauwelijks bekend was, staat al een tijdje in de schijnwerpers. De blauwzwarte bessen worden aangeprezen als superfood, omdat ze een uitzonderlijk hoog gehalte aan gezondheidsbevorderende stoffen bevatten. De naam is aronia, ook wel bekend als appelbes (Aronia melanocarpa). Hoewel de struik, die zo'n 1 tot 2 meter hoog wordt, oorspronkelijk uit Noord-Amerika komt, groeit hij hier uitstekend en kan hij gemakkelijk in de tuin of op het balkon worden gekweekt.

De inheemse volkeren van Canada en Noord-Amerika gebruikten gedroogde aroniabessen als voedsel en om verkoudheid en koorts te behandelen. Rond 1900 arriveerde de Aronia in Rusland. Daar ontwikkelden fruittelers grootvruchtige, gecultiveerde variëteiten uit de wilde plant. Vanuit de voormalige Sovjet-Unie verspreidden deze variëteiten zich naar Polen en Slovenië, en uiteindelijk naar Saksen in Oost-Duitsland. Aronia werd daar in de jaren 80 al op grote schaal verbouwd. 

De huidige tuinvariëteiten zijn ontstaan ​​uit kruisingen en selectie van drie wilde soorten: de zwarte aroniabes (Aronia melanocarpa) met zwartpaarse bessen, de donzige aroniabes (Aronia arbutifolia) met rode bessen en opvallend behaarde bladeren, en de pruimbladige aroniabes (Aronia x prunifolia), een natuurlijke hybride van de andere twee soorten. De pruimbladige aroniabes ontwikkelt vergelijkbare zwartpaarse bessen als de zwarte aroniabes. Aanbevolen variëteiten zijn onder andere Aron, Hugin, Nero, Rubina, Serina en Viking.

Aronia in de tuin of in een pot.

Aroniastruiken zijn uitzonderlijk robuust, zeer winterhard en nauwelijks vatbaar voor plantenziekten. Ze gedijen in vrijwel elk klimaat. Daarom is het de moeite waard om ze in de tuin te planten of in een grote pot op het balkon te kweken. Honingbijen en wilde bijen verwelkomen deze 'gast' uit Noord-Amerika ook graag, want in tegenstelling tot veel andere exotische struiken, eten ze gretig de nectarrijke bloemen.

Voor een optimale oogst geeft u de struik een zonnige standplaats. De plant gedijt ook goed in een constant vochtige bodem, dus u moet hem regelmatig water geven tijdens droge perioden. Het duurt 3 jaar voordat een aroniaplant bloeit en vruchten draagt. De bessen rijpen van augustus tot september.

Bij het plukken van aroniabessen kun je het beste de trossen bessen met een snoeischaar afknippen en vervolgens de bessen van de stengels plukken. Omdat het sap gemakkelijk vlekken geeft, is het aan te raden handschoenen te dragen. 

Genieten van aroniabessen?

De zure bessen zijn nauwelijks geschikt om rauw te eten. Door hun hoge tanninegehalte hebben ze een zeer bittere smaak en een onaangenaam gevoel in de mond. Alleen door bewerking (drogen of verhitten) worden aroniabessen een smakelijk product. Je kunt ze bijvoorbeeld gebruiken om sap, likeur, gelei, jam of gebak van te maken.

Om het hele jaar door van aroniabessen te kunnen genieten, is het de moeite waard om een ​​deel van de oogst in te vriezen of te drogen. Drogen gaat het beste in een voedseldroger of oven. Bij een temperatuur van 45-50 °C duurt dit ongeveer 8-12 uur. Na het drogen worden de bessen in luchtdichte potten gedaan en op een donkere plaats bewaard. Wanneer nodig kunnen ze in een blender tot poeder worden vermalen en gebruikt om muesli, fruitsalades, smoothies en desserts te verrijken. Dit geeft het eten niet alleen een frisse, fruitige smaak, maar ook een levendige roodpaarse kleur. Gedroogde aroniabessen zijn ook geschikt voor het maken van fruitthee.

Sap maken is ook een geweldige conserveringsmethode, omdat het sap in veel recepten gebruikt kan worden. Je kunt het bijvoorbeeld mengen met andere vruchten (appels, peren) en hun sappen om heerlijke fruitspreads en jam te maken.

Recept: Aroniadrank

• 1 kg aroniabessen
• 150 ml sinaasappelsap
• 100 ml water
• Sap van één citroen
• 1 kaneelstokje
• 3 eetlepels verse gember (geraspeld)
• 2 kruidnagels
• 100 g honing

Plet de aroniabessen lichtjes in de pan. Breng vervolgens aan de kook met sinaasappelsap, water, kruidnagel, gember en een geplet kaneelstokje. Laat het 15-20 minuten sudderen met het deksel erop, op laag vuur. Haal de pan van het vuur, voeg honing en citroensap toe en laat het nog 5 minuten trekken. Zeef het mengsel vervolgens door een zeer fijne zeef en knijp voorzichtig het overtollige vocht eruit.

• Om het sap te bewaren, verwarmt u het gedurende enkele minuten tot minimaal 75 °C en giet u het heet in steriele flessen.
• Verwarm het sap (ongeveer 100 ml) tijdens het griep- en verkoudseizoen en drink het in kleine slokjes.

Gezond en genezend.

Aroniabessen worden beschouwd als een superfood vanwege hun uitzonderlijk hoge concentratie fytochemicaliën. De afgelopen twintig jaar zijn er talloze studies, waaronder enkele klinische onderzoeken, naar aroniabessen uitgevoerd met veelbelovende resultaten.

• Het lijkt erop dat deze kleine vruchten het cholesterolgehalte en de bloeddruk verlagen en vaatziekten voorkomen.
• Er is ook een remmend effect op de groei van darmkankercellen aangetoond.
• Daarnaast heeft aronia een antidiabetische, leverbeschermende, ontstekingsremmende, immuunversterkende en antivirale werking.

De positieve gezondheidseffecten zijn voornamelijk te danken aan de secundaire plantenstoffen uit de polyfenolgroep: het totale polyfenolgehalte in aronia is vele malen hoger dan dat van bosbessen, veenbessen, cranberries, bramen of frambozen. Bijna geen enkele andere vrucht vertoont zo'n hoog antioxidantpotentieel. Van bijzonder belang zijn de anthocyaninen, proanthocyanidinen en fenolzuren die het bevat.

Een recente studie heeft aangetoond dat aroniasap de verspreiding van luchtwegvirussen minimaliseert, symptomen verlicht en bijdraagt ​​aan ziektepreventie. Ten eerste voorkomt het dat virussen zich aan cellen hechten, omdat aroniasap de ACE-receptoren op lichaamscellen verandert. Ten tweede vernietigt het sap de spike-eiwitten van het virus. Het spoelen van de mond, gorgelen en het doorslikken van kleine hoeveelheden (20 ml) vermindert aantoonbaar de virusbelasting in de mondholte en de verspreiding ervan naar de lagere luchtwegen. Deze virusremming houdt tot wel twee uur aan.

Samenvattend kan gesteld worden dat de aroniabes (Aronia melanocarpa) een van de rijkste plantaardige bronnen is van zeer interessante fenolische fytochemicaliën, waaronder procyanidinen en anthocyaninen. Het hoge gehalte en de samenstelling van de fenolische bestanddelen lijken verantwoordelijk te zijn voor het brede scala aan potentiële medicinale en therapeutische effecten. 

Literatuur

• Kulling SE, Rawel HM. Aronia melanocarpa – Een overzicht van de karakteristieke bestanddelen en potentiële gezondheidseffecten. Planta Med 2008; DOI: 10.1055/s-0028-1088306
• Jurendić T, Ščetar M. Producten en bijproducten van Aronia melanocarpa voor gezondheid en voeding: een overzicht. Antioxidants 2021; https://doi.org/10.3390/antiox10071052
• Oszmianski J, Wojdylo A. Fenolen van Aronia melanocarpa en hun antioxiderende werking. Eur Food Res Technol. 2005; 221 809-13 Crossref Zoeken in Google Scholar

Eik, verhalen en verleden

Hoe zou het komen dat juist eiken zo iets magisch, zo iets mythisch uitstralen? Komt het door het knoestige en harde hout? Door zijn indrukwekkende kroon die zo veel meer takken en twijgen lijkt te hebben dan welke andere boom ook? Door zijn machtig voorkomen of zijn vruchtbaarheid?

Oude eik bij de Maas / Domaine du Bonsoy

Een eik van twee- tot driehonderd jaar oud heeft naar schatting tien miljoen eikels geproduceerd. Wij kunnen ons nau­welijks voorstellen hoe belangrijk die rijke oogst was voor onze voorouders. Want toen graan nog niet bekend was, vormden eikels het basisvoedsel voor de mens, die ze maalde en tot brood verwerkte. Noordamerikaanse indianen geloofden dat Wyot, de eerstgeborene van hemel en aarde, zijn scheppingsarbeid ten behoeve van de mens begon met het planten van de eik. En de Griekse dichter Hesiodes schreef 800 jaar voor Christus: 'Waar rechtvaardige mensen wonen, daar is hongersnood onbe­kend. De Goden zullen hun honing, schapen en eiken, rijk beladen met eikels, schenken'. Het zijn dus niet alleen varkens die profi­teerden van eikels.

Ook bij de Germanen was de eik heilig. En hoe. Zij geloofden dat de eik geboren was uit de donkere oerschaduwen, waar de doden huisden. Onder bepaalde eiken hiel­den de wijze vrouwen en priesteressen hun rituelen en werden dieroffers gebracht. Plaatsen die voor gewone mensen verboden terrein waren. De runen waaruit de toekomst werd afgelezen, waren ook uit eikenhout gesneden.

Eikenvervolging door de kerk

Toen de Christenen hun 'welzijnswerk' be­gonnen, moesten ze niet veel van deze hei­lige eiken hebben. De slimsten christenen bouwden de eiken om tot Mariabomen, maar de 'haviken' gingen in enkele gevallen met de botte bijl te werk. Letterlijk, als we geloof mogen hechten aan een verhaal af­komstig uit Pruisen. Daar was ten tijde van de Evangelisatie ene Anselmus bisschop van Ermland. Hij gelastte het omhakken van een eeuwenoude machtige eik, waaronder al sinds mensenheugenis de goden werden ver­eerd. Een menigte houthakkers kwam eraan te pas, maar wat gebeurde? Telkens als er een zijn bijl hief, vloog deze van de steel en trof een van de omstanders in het hoofd. Grote schrik natuurlijk, maar de schuld werd in de voeten van den Boze geschoven, die natuurlijk in de boom moest hui­zen. Opnieuw werd een poging gedaan, maar nu werden de bijlen die men gebruikte, na de eerste slag al bot. Bisschop Ansel­mus raakte furieus en greep zelf een bijl. En tegen deze samengebalde Christelijke kracht was ook de heilige eik blijkbaar niet op­gewassen. Op de plaats waar de boom had gestaan, verrees een plaatsje dat nu Heiligenbeil heet en in het wapen staat een bijl afgebeeld.

In andere legenden liep het vaak slechter af met de bijlheffer. Daarin kwamen de omge­hakte eiken bij voorkeur op de houthakker terecht. Of ze werden, zoals bisschop Adalbert van Praag overkwam in 997, vermoord door de woedende heidenen. Later werden de vroegere heilige eiken in het volksgeloof vaak de verblijfplaatsen van heksen en demonen.

Ouderwetse geneeskracht

Dat zo'n indrukwekkende boom ook medicinaal gebruikt werd, zal niemand verwonderen. Petrus Nijlandt vat 'de aard en krachten' van de eik als volgt samen

Om verse wonden te helen en het bloeden te stelpen: ‘Neem de verse bladeren van de eik, stamp die klein en was daarna de wonden met water waar eikenbladeren in gekookt zijn, dat verhindert alle ontsteking, zuivert en heelt de wonden zeer goed. Hiervan verhaalt Galenus een merkwaardig voorbeeld: ‘Ik denk aan het voorbeeld, zegt hij, toen ik eens een wond die met een bijl gemaakt was genezen heb omdat er geen ander geneesmiddel voor handen was dan alleen de bladeren van een eikenboom heb ik die klein gestampt en op de wond en de nabij gelegen delen gebonden’.

Tegen onmatige maandstonden van de vrouwen, bloedspuwen, bloedplassen en alle bloedgang. Neem van eikenbladeren twee handen vol, van de doppen van de eik en schillen van de eik van elk een lood, kook dit in een pint water en een pint rode wijn totdat een vierde deel verkookt is en geef hier van tweemaal per dag te drinken.

Hiertoe is mede zeer krachtig het water dat van de tere eikenbladeren gedistilleerd is dat door sommige ook geprezen wordt om de nierstenen en de steen af te zetten. Ook gebruiken tegenwoordig, zegt Lobelius, de dokters van Italië en Piemont het om de lever te verkoelen en te versterken.

Tegen tandpijn, bedorven tandvlees en vuile zeren: Neem van de verse en jonge bladeren van de eikenboom zoveel als nodig is en kook die op in wijn. Dit afkooksel wordt tegen de tandpijn in de mond gehouden, tegen de andere gebreken worden het daarmee gewassen”

Kelten, Druïden, Germaanse goden Thor of Donar, Griekse goden Zeus en Jupiter; allen werden ze in verband gebracht met de machtige eik.

Over de mirte

In een grote pot op het balkon van Marleen staat hij nu bloeiend te pronken. De mirteplant. Ik ken deze Zuiderse struik vooral van onze kruidenstage in de Dromestreek, maar ook in het opwarmende België begint hij zich thuis te voelen. De Myrtus communis werd voor het eerst in de geschiedenis vermeld in het oude Griekenland.  De plant werd geassocieerd met Aphrodite, de godin van de liefde. De Grieken waardeerden de plant ook vanwege haar geneeskrachtige eigenschappen.

Mirte is een groenblijvende struik die oorspronkelijk uit Afrika komt, maar inmiddels een inheemse plant is geworden in het Middellandse Zeegebied. De kleine, donkergroene bladeren, paarszwarte bessen en geurige witte bloemen zijn allemaal bronnen van etherische olie. Het zijn echter de bladeren die de olie produceren die in de traditionele kruidengeneeskunde wordt gebruikt. De olie uit de bessen wordt vaak gebruikt als smaakmaker in dranken en alcoholische dranken.

Mirte behoort tot dezelfde plantenfamilie als theeboom en eucalyptus , waardoor alle drie vergelijkbare eigenschappen hebben. De geur van mirte doet zelfs denken aan eucalyptusolie. Mirte wordt soms vergeleken met wierookolie, omdat ze een vergelijkbare samenstelling en geur hebben.

Je kunt ook etherische olie van citroenmirte op de markt tegenkomen. Hoewel beide mirteoliën een aantal overeenkomende eigenschappen hebben, zijn het twee verschillende plantaardige oliën. Gewone mirteolie is afkomstig van Myrtus communis, terwijl citroenmirteolie afkomstig is van de Backhousia citriodora-plant.

Toepassingen van mirte etherische olie

De geneeskrachtige werking van mirteolie is al rond 600 voor Christus bekend. Volgens de Bijbel werd het gebruikt bij reinigingsrituelen. In andere culturen werd de etherische olie van mirte gebruikt om urineweginfecties , spijsverteringsproblemen en luchtwegaandoeningen te verlichten. Griekse artsen gebruikten de olie tegen long- en blaasontstekingen, terwijl de olie in Italië een ingrediënt was in hoestsiroop voor kinderen. De olie uit mirtebladeren werd ook gebruikt in huidverzorgingsproducten en als middel om de menstruatiecyclus te reguleren.

In de Ayurvedische geneeskunde gebruikten beoefenaars mirteolie om herseninfecties, met name epilepsie, te behandelen. Tegenwoordig wordt mirteolie veelvuldig gebruikt door aromatherapeuten voor de huidverzorging en de verlichting van ademhalingsproblemen. Net als eucalyptus kan mirte worden gebruikt om muggen en andere insecten af ​​te weren en als luchtverfrisser.⁷

Samenstelling van mirte etherische olie

Uit onderzoek is gebleken dat de belangrijkste chemische bestanddelen van mirteolie pineen, cineol 1,8 en linalool zijn. Pineen komt voor in veel planten en wordt in de aromatherapie gebruikt als smeersel tegen reuma en als tonicum voor de luchtwegen. Cineol, ook wel eucalyptol genoemd, komt veel voor in eucalyptusolie, maar is ook te vinden in veel andere planten. Vanwege de slijmoplossende eigenschappen wordt cineol vaak gebruikt in zuigtabletten. Linalool heeft kalmerende eigenschappen. Mirte is bovendien rijk aan tannines, dit zijn wateroplosbare polyfenolen die in veel planten voorkomen.

Voordelen van mirte etherische olie

Mirteolie is onderzocht op de mogelijke voordelen ervan bij hormonale problemen, met name van de schildklier en de eierstokken. Mirte bezit adaptogene eigenschappen, die kunnen helpen bij het reguleren van een onderactieve of overactieve schildklier. Daarom wordt het aanbevolen voor mensen die lijden aan hypothyreoïdie .

In huidverzorging wordt mirte-etherische olie gewaardeerd om zijn samentrekkende eigenschappen. Het kan helpen bij een vette huid, verwijde poriën, een slappe huid en acne . Het wordt ook gebruikt als basis voor de behandeling van aambeien vanwege het hoge tanninegehalte.

Mensen met ademhalingsproblemen, zoals astma, hoest en bronchitis, kunnen baat hebben bij mirteolie vanwege de slijmoplossende eigenschappen. Dit betekent dat het kan helpen om overtollig slijm uit de luchtwegen te verwijderen. De olie is mild en is met name nuttig voor ouderen en kinderen die 's nachts hoesten.

Mirteolie kan ook infecties helpen remmen dankzij de antimicrobiële eigenschappen. In één onderzoek werd aangetoond dat de olie de groei en ontwikkeling van vijf soorten bacteriën kon voorkomen, waaronder Escherichia coli, Staphylococcus aureus , Bacillus subtilis, Salmonella-soorten en Listeria-soorten. Mirte werkt ook als antisepticum en kan op wonden worden aangebracht.

Mirteolie kan ook bijdragen aan de mentale en emotionele gezondheid , omdat het nervositeit en stress kan verlichten. Als kalmerend middel kan het verlichting bieden bij depressie, spanning en angst, evenals ontstekingen en allergische reacties .

Hoe maak je een infusie van mirteolie?

Net als veel andere essentiële oliën van planten, wordt mirteolie verkregen door stoomdestillatie van de bloemen, bladeren en stengel. Je kunt echter ook zelf mirteolie maken met mirtebladeren. 

Wat je nodig hebt

• Maatbeker
• 3 tot 4 kopjes verse of 1 kopje gedroogde mirtebladeren
• Extra vierge olijfolie of koudgeperste druivenpitolie
• Ovenpan 
• Koffiefilters
• Zeef
• Donkere fles of pot (bij voorkeur een glazen pot)

Bereiding

• 1.Meet 3 kopjes verse mirtebladeren af. Hak de bladeren met een mes in kleine stukjes, ongeveer zo groot als een muntje van tien cent. Doe de gehakte bladeren in een pot.
• 2.Giet extra vierge olijfolie in de pot tot boven de gehakte bladeren. Plaats de inhoud van de pot in de grote pan.
• 3.Verwarm de oven voor op ongeveer 95 graden Celsius, plaats de onafgedekte pan in de oven en houd het mengsel in de gaten. Zodra de olie begint te koken, zet u het vuur iets lager totdat de olie een temperatuur bereikt waarop deze langzaam blijft koken.
• 4.Roer het mengsel om de 20 minuten met een houten lepel. Laat de olie sudderen tot de bladeren knapperig en 'versleten' zijn. Dit betekent dat er geen olie meer in de bladeren zit om te infuseren.
• 5.Plaats een koffiefilter in een zeef en zet deze boven de donkere pot. Giet het mirte-extract door het filter totdat er geen olie meer uitkomt.
• 6.Sluit de pot goed af en bewaar hem op een koele, donkere en droge plaats.

Warme olie-infusie

• 1.Meet 3 kopjes verse mirtebladeren af. Hak de bladeren met een mes in kleine stukjes. Doe de gehakte bladeren in een pot.
• 2.Giet extra vierge olijfolie in de pot tot het enkele cm boven de gehakte bladeren staat. Plaats de inhoud van de pot in de grote pan met ovenbestendige handvatten.
• 3.Verwarm de oven voor op 95 graden Celsius. Plaats de pan zonder deksel in de oven en houd het mengsel in de gaten. Zodra de olie begint te koken, zet u het vuur iets lager totdat de olie een temperatuur bereikt waarop deze langzaam blijft koken.
• 4.Roer het mengsel om de 20 minuten met een houten lepel. Laat de olie sudderen tot de bladeren knapperig en 'versleten' zijn. Dit betekent dat er geen olie meer in de bladeren zit om te infuseren.
• 5.Plaats een koffiefilter in een zeef en zet deze boven de donkere pot. Giet het mirte-extract door het filter totdat er geen olie meer uitkomt.
• 6.Sluit de pot goed af en bewaar hem op een koele, donkere en droge plaats.

Koude olie-infusie

• Meet 1 kopje gedroogde mirtebladeren af. Hak de bladeren fijn met een mes.
• Doe de fijngesneden bladeren in een pot en vul deze met koudgeperste druivenpitolie tot de olie enkele cm boven de bladeren staat. Sluit de pot daarna goed af.
• Plaats de pot op een warme plek, met direct zonlicht. Laat de pot twee weken staan ​​en schud hem minstens twee keer per dag krachtig.
• Plaats een koffiefilter in de zeef, met daaronder een donkere glazen pot. Giet de olie erdoorheen en houd de zeef boven tot er geen olie meer uitkomt.
• Sluit de pot goed af en bewaar hem op een koele, droge en donkere plaats.
• Mirte-infusieolie kan het beste vers gebruikt worden, maar is tot een jaar houdbaar. Gebruik de olie binnen zes maanden voor het beste resultaat.

Hoe gebruiken?

Mirte vette olie kan op verschillende manieren worden gebruikt. Je kunt het direct op de huid aanbrengen of aan je eten toevoegen. Enkele manieren om mirteolie te gebruiken:

• Acne — Ernstige gevallen van puistjes of mee-eters kunnen worden behandeld met 10 ml (2 theelepels) druivenpitolie, 1 druppel tarwekiemolie en 7 druppels mirteolie.
• Een middel tegen allerlei aandoeningen aan de luchtwegen — Verspreid vooral de etherische olie via een diffuser. Je kunt ook 4 tot 5 druppels toevoegen aan je badzout en dit mengen met warm badwater, of een verdund mengsel aanbrengen op je borst of rug.
• Deodorant — Mirte is niet alleen een effectief huidverzorgingsmiddel, maar kan ook nare geurtjes tegengaan. Voeg een verdunde mirteolieoplossing toe aan water en gebruik dit als spray.
• Slapeloosheid — U kunt de olie verdampen, mengen met badwater of een druppel aanbrengen in de nek en op de polspunten.
• Kalmerend — Als u last heeft van stress of angst, kunt u mirteolie gebruiken vanwege de kalmerende en ontspannende eigenschappen.

Literatuur

• Al-Snafi, A.E., Teibo, J.O., Shaheen, H.M. et al. The therapeutic value of Myrtus communis L.: an updated review. Naunyn-Schmiedeberg's Arch Pharmacol 397, 4579–4600 (2024). https://doi.org/10.1007/s00210-024-02958-3
• Health Impact News, Mirte-etherische olie: Normaliseert de werking van de schildklier en de eierstokken
• OrganicFacts.net, Gezondheidsvoordelen van mirte-etherische olie
• Annie’s Remedy Essentiële oliën en kruiden, Mirte (Myrtus communis)
• Aromatherapiebijbel, Mirte
• Tijdschrift voor landbouw- en voedingschemie, 22 februari 2006;54(4):1420-6
• Tijdschrift voor planten die essentiële oliën bevatten, 4 februari 2009; 13(1): 123-129
• Beneforce.com, Pinene-informatie
• De Ananda Apotheek, Mirte etherische olie
• Mirte-etherische olie: Normaliseert de werking van de schildklier en de eierstokken 13 Plant Pathology & Microbiology, 2013;4:7 (PDF)
• R. Balz, B. Dandrieux & P. ​​Lartaud, De helende kracht van essentiële oliën, p. 124

IJzerhard vroeger en nu

bloemetje van ijzerhard

Tijdens de buitendagen van de herboristenopleiding in de Maasvallei vinden we langs veldwegen nog wat akkerkruiden zoals echte kamille, akkerviooltje, varkensgras en ook een bescheiden plantje met een groots verleden, het ijzerhard.

Deze Verbena officinalis oftewel IJzerhard is al lang bekend als een traditionele medicinale plant maar is relatief recent in de officiële Europese geneeskunde opgenomen. In 2008 verscheen een monografie over "Verbena herba" in de Europese Farmacopee (6e editie). De grondstof moet, volgens de eisen van de nieuwste (10e) editie van de Europese Farmacopee, gestandaardiseerd zijn op verbenalinegehalte [min. 1,5% DW (droog gewicht). Daarnaast verscheen er ook een monografie over “ Verbenae herba ” in de Chinese Farmacopee, bijvoorbeeld in de achtste (2005) editie. In de Britse Farmacopee en de Duitse Farmacopee waren al eerder monografieën over het kruid V. officinalis opgenomen 

In vele oude culturen was IJzerhard, Verbena officinalis, niet alleen een geneeskrachtige maar ook een heilige plant, die bij allerlei rituelen een rol speelde. Zo werd Verbena bij de Perzen bij de zonneverering gebruikt. Bij de Egyptenaren was het kruid aan Isis gewijd en de Druïden droegen het als amulet bij zich tijdens de godsspraak.

De oude naam Hiera botane, heilig kruid werd dus niet voor niks gegeven aan Verbena, het was ook gewijd aan Venus, de godin van de liefde en werd door Romeinse bruiden als gelukskrans gedragen.Dus het was zowel heilig kruid als liefdeskruid.

Natuurlijk vinden we Verbena ook weer terug bij de Griekse geneesheer Dioscorides. Hij adviseert het bij drie- en vierdaagse koortsen, tandpijn, losse tanden en verzweringen en bij geelzucht vlgs Nijlandt.

Plinius en Verbenaca

Plinius de Oudere zegt dat met verbenaca verschillende planten worden aangeduid ‘ een tweetal op vochtig terrein groeiende planten: het wijfje met veel, en het mannetje met weinig bladeren, deze bladeren waren kleiner, smaller en dieper ingesneden dan die van de eik, de bloem is blauwachtig en de wortel lang en dun‘. Mogelijk werd hier niet Verbena officinalis maar wel Verbena suppina, Liggend ijzerhard bedoeld. Plinius zegt ‘inzonderheid over verbenaca kramen de magiers allerlei onzin uit. Wie zich ermede inwrijft, verkrijgt wat hij wenst, raakt de koorts kwijt, knoopt vriendschapsbanden aan en geneest van elke ziekte.’ Ook het plukken van deze plant moest met rituelen gepaard gaan. Zo moest zij ‘omstreeks de opgang der hondsster worden ingezameld, zo dat zon noch maan het zien’. Ondanks zijn kritiek adviseert hij Verbena toch bij de behandeling van veel inwendige ziekten zoals; blaasstenen, jicht, koorts, vallende ziekte, geelzucht, buikloop, kloven en ontstekingen in het algemeen. Hij schrijft in zijn Historia Naturalis: ‘Nulla tamen Romanae nobilitatis plus habet quam hiera botanae, aliqui peristereon, nostri verbenacam vocant’. Geen enkele plant heeft bij de Romeinen meer aanzien dan dit heilig kruid...

Apuleus geciteerd door Nijlandt zegt dat het goed is ‘voor oude wonden en voor pijn in de lever’. Ook Aetius vermeldt het voor ‘verstoptheid van de lever en de milt’ maar eveneens ‘voor het graveel en vallende ziekte’. Volgens Brunfelsius is ‘IJzerkruydt warm en droog van aard, bitter van smaak en een weinig samentrekkende van krachten’.

Dodoens en IJzerhard

Rembert Dodoens is altijd weer een goede bron voor de benaming van de planten. Dat ierste gheslacht van Verbena heet in Griecx Peristereon ende van sommighen Peristereon orthios. In Latijn Verbenaca columbina, columbaris, Herba Sanguinalis, Crista Gallinaceae, Exupera, ende van sommighen Feria oft Ferraria, Trixago, Verbena recta, ende Columbina recta. In die Apoteke Verbena. In Hoochduytsch Verbene, Eysenkraut, Eyserhart en Eiserich. In Neerduytsch Verbene ysercruyt en yserhert. In Franchois Vervaine. Hij schrijft verder in zijn kruidenboek van 1554 dat een aftreksel van het kruid een goed middel is bij ontstekingen van de mond en het tandvlees, bij tandzweren en het vastzetten van de tanden. Verbena met olie en rozen vermengd zou als kompres op het hoofd alle hoofdpijnen genezen. Deze olie zou ook de kraampijnen van aanstaande moeders verlichten. De bladeren met azijn vermengd zouden zweren en vuile verzwerende wonden genezen, vermengd met honing geneest hij alle open wonden en helpt oude wonden sluiten. Dat klinkt dan ‘Dese Verbena met olie van Roosen ende azijn vermenght oft in olie ghesoden ende op thooht ghelijck een plaester gheleyt, gheneest die pijne ende weedom des hoofs. Tselve doet oock een cransken van Verbena om thooft ghedraghen als Archigenes scrijft’

De tijdgenoot Lobelius loopt in zijn kruidenboek niet hoog op met de plant. Hij schrijft dat hij niet gelooft dat het recht opgroeiende IJzerhard beter zou zijn dan bijvoorbeeld Betonie, Rozemarijn en andere planten van die soort.

Culpeper (1826) schreef" Dit is een kruid van Venus is uitstekend om de baarmoeder te versterken en alle koude kwalen er van te genezen. Het helpt bij geelzucht, waterzucht en jicht en verbetert de ziekten van de maag, lever en milt, helpt bij hoest, zwaar ademen, kortademigheid enzovoort.

Veel hedendaags onderzoek

Extracten van V. officinalis worden al lange tijd gebruikt in de traditionele geneeskunde, bijvoorbeeld in de Europese, Noord-Amerikaanse en traditionele Chinese geneeskunde.Therapeutische toepassingen gebaseerd op eeuwenlang gebruik van deze grondstof worden bevestigd door modern wetenschappelijk onderzoek naar de chemische samenstelling en werking van actieve verbindingen.

V. officinalis wordt gebruikt als grondstof voor antimicrobiële, secretolytische en expectorerende middelen. V. officinalis wordt gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van de bovenste luchtwegen, ontstekingen van de keel en bijholten, en bij verkoudheid, koorts, benauwdheid op de borst, bronchitis, astma, kinkhoest en sinusitis. 

Extracten van V. officinalis -bladeren staan ​​er ook om bekend dat ze helpen bij de behandeling van aandoeningen van de urinewegen, zoals nierstenen en urineweginfecties, en dat ze een diuretisch effect hebben. 

Bij vrouwen wordt de plant gebruikt voor de behandeling van menstruatiestoornissen en bij zogende moeders om de lactatie te stimuleren. 

V. officinalis is met succes toegepast bij aandoeningen van het zenuwstelsel zoals depressie, slapeloosheid, stress, angst, chronisch vermoeidheidssyndroom, nerveuze uitputting, seksuele neurose en hoofdpijn. 

V. officinalis wordt ook gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van het spijsverteringskanaal, zoals buikkrampen, geelzucht, galblaasontsteking, diarree, dysenterie, maagpijn en darmwormen 

Opvallend bij die overvloed aan therapeutische toepassingen in het verleden is toch wel het vele verwijzen naar mogelijke hormonale werkingen: Venuskruid, baarmoeder versterken, kraampijnen, zogvormend, werd gedragen door Romeinse bruiden als gelukskrans.....maar ook de werking op de luchtwegen en het zenuwstelsel springt er uit. Ik ben er dan ook vast van overtuigd dat IJzerhard, niet alleen voor de Romeinen maar ook voor onze tijd, een goed geneeskrachtig kruid kan zijn. 

Referenties

• Calvo MI. Ontstekingsremmende en pijnstillende werking van het topische preparaat van Verbena officinalis L. J Ethnopharmacol 2006; 107: 380-382 Crossref PubMed Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie
• Rashidian A, Kazemi F, Mehrzadi S, Dehpour AR, Mehr SE, Rezayat SM. Anticonvulsieve effecten van extract van de bovengrondse delen van Verbena officinalis bij muizen: betrokkenheid van benzodiazepine- en opioïdereceptoren. J Evid Based Complementary Altern Med 2017; 22: 632-636 Crossref PubMed Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie 
• 67 Makino Y, Kondo S, Nishimura Y, Tsukamoto Y, Huang ZL, Urade Y. Hastatoside en verbenaline zijn slaapbevorderende componenten in Verbena officinalis . Slaapbiolritmes 2009; 7: 211-217 Crossref Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie 
• 68 Jawaid T, Imam SA, Kamal M. Antidepressieve activiteit van methanolisch extract van de Verbena officinalis Linn. plant bij muizen. Asian J Pharm Clin Res 2015; 8: 308-310 Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie 
• 69 Encalada MA, Rehecho S, Ansorena D, Astiasaran I, Cavero RY, Calvo MI. Antiproliferatief effect van fenylethanoïde glycosiden uit Verbena officinalis L. op darmkankercellijnen. LWT – Food Sci Technol 2015; 63: 1016-1022 Crossref Zoeken in Google Scholar. 
• Mohammed E, Grawish ME, Anees MM. Kortetermijneffecten van een afkooksel van Verbena officinalis Linn op patiënten met chronische gegeneraliseerde gingivitis: Dubbelblind gerandomiseerd gecontroleerd multicenter klinisch onderzoek. Quintessence Int (Berl) 2016; 47: 491-499 PubMed
• Lai SW, Yu MS, Yuen WH, Chang RCC. Nieuwe neuroprotectieve effecten van de waterige extracten van Verbena officinalis Linn. Neuropharmacology 2006; 50: 641-650 Crossref PubMed

Overzicht

Planta Med 2020; 86(17): 1241-1257 DOI: 10.1055/a-1232-5758 Biological and Pharmacological Activity Reviews Verbena officinalis (Common Vervain) – A Review on the Investigations of This Medicinally Important Plant Species PubMed

Nota over citroenverbena

Wat interessant is, is dat de Europese Farmacopee in plaats van een monografie over V. officinalis een monografie bevat van een andere Verbena- soort – “ Verbenae citriodorae folium ” – blad van citroenverbena [ Aloysia citriodora Palau; syn: Aloysia triphylla (LʼHer.) Kuntze, Verbana triphylla LʼHer.; Lippia citriodora Kunth, Verbena citriodora (Palau) Cav.]. A. citriodora is een soort met een andere chemische samenstelling dan V. officinalis (een typische grondstof voor olie) en een andere, beperktere verspreiding van zijn natuurlijke habitats. A. citriodora is een struik afkomstig uit Zuid-Amerika, die aan het einde van de 17e eeuw in Europa werd geïntroduceerd en op grote schaal werd gebruikt in infusies vanwege de krampstillende, koortsverlagende, kalmerende en spijsverteringsbevorderende eigenschappen. Fenylpropanoiden en hun metabolieten zijn de belangrijkste verbindingen die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van bloedcellen tegen oxidatieve stress na toediening van L. citriodora aan ratten. Volgens de meest recente systematische studies behoort A. citriodora , in tegenstelling tot V. officinalis , die tot de onderfamilie Verbeneae behoort , tot een andere onderfamilie van de familie Verbenaceae, namelijk Lantanae.

Inula britannica in de Cascatellestuin

Inula britannica

Het houd niet op met oude nieuwe planten. en ik die dacht op mijn tweeëntachtigste genoeg basiskennis over kruiden te hebben om op mijn lauweren te rusten....  maar ik word en met plezier overspoeld met steeds meer wetenschappelijke informatie en steeds meer belangstelling van jonge mensen voor de kruiden. Nu weer merkwaardige info over de Alant-soorten. 

Het geslacht Inula omvat meer dan honderd soorten die wijdverspreid zijn in gematigde streken van Europa en Azië. Het gebruik van dit geslacht als kruidengeneesmiddel werd voor het eerst beschreven door de oude Griekse en Romeinse artsen. In de Chinese farmacopee worden van de 20 Inula-soorten die in China voorkomen, er enkele gebruikt worden als traditionele Chinese geneesmiddelen o.a. Tumuxiang (Inula helenium) en Xuanfuhua. Deze planten worden gebruikt als slijmoplossers, hoestonderdrukkers, zweetbevorderaars, anti-braakmiddelen en bacteriedoders. Bovendien wordt Inula helenium L., al genoemd in de Minoïsche, Myceense, Egyptische / Assyrische farmacotherapie en de Chilandar Medische Codex, gebruikt voor de behandeling van tumoren, wonden, sproeten en roos. Veel andere Inula-soorten worden in de Ayurvedische en Tibetaanse traditionele geneeskunde gebruikt voor de behandeling van aandoeningen zoals bronchitis, diabetes, koorts, hypertensie en verschillende soorten ontstekingen.

Inula helenium

Inula britannica, de Engelse alant, wordt al lang gebruikt in de Chinese geneeskunde. De jonge scheuten worden gegeten en de bloemen als thee gebruikt. Daarnaast wordt de plant al eeuwenlang in de traditionele geneeskunde toegepast vanwege haar fysiologische eigenschappen, waaronder ontstekingsremmende, antitumorale en antioxiderende werking. Verder vertoont ze diverse andere bioactieve eigenschappen, zoals neuroprotectieve, anti-obesitas en antibacteriële effecten. Deze werking van Inula britannica wordt voornamelijk toegeschreven aan de sesquiterpeencomponenten.

 Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat Inulae Flos, dat 1,5-dicaffeoylquininezuur en luteoline bevat, dat mogelijk gebruikt kan worden als therapeutisch middel tegen allergische aandoeningen door de chemokineproductie te remmen.

Andere farmacologische studies van Inulae Flos hebben hepatoprotectieve [1], immunoregulerende [2], antidiabetische [ 4 ], hypolipidemische [3], antikanker [4], ontstekingsremmende [5], antioxiderende en neuroprotectieve eigenschappen [6] aangetoond,  

En bij nog meer interessant onderzoek vind men stoffen in de Engelse alant zoals protocatechuïnezuur, chlorogeenzuur, kaempferol-3- O- glucoside en 6-methoxyluteoline, waarvan bekend is dat ze anti-adipogene eigenschappen bezitten, waardoor de plant mogelijk gebruikt kan worden voor de ontwikkeling van producten tegen obesitas.

Zie literatuur

1 Song Q.-H. , Kobayashi T. , Iijima K. , Hong T. , en Cyong J.-C. , Hepatoprotectieve effecten van Inula britannica op leverbeschadiging bij muizen , Phytotherapy Research . ( 2000 ) 14 , nr. 3, 180–186 , https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1573(200005)14:3<180::AID-PTR589>3.0.CO;2-H .
WeergaveCASPubMedWeb of Science®Google Scholar
2 Song QH , Kobayashi T. , Hong T. , en Cyong JC , Effecten van Inula britannica op de productie van antilichamen en cytokinen en op T-celdifferentiatie bij C57BL/6-muizen geïmmuniseerd met ovalbumine , American Journal of Chinese Medicine . ( 2002 ) 30 , nr. 2-3, 297-305 , 2-s2.0-1842858394 , https://doi.org/10.1142/S0192415X02000211 . WeergavePubMedWeb of Science®Google Scholar
3.Shan JJ , Yang M. , en Ren JW , Antidiabetische en hypolipidemische effecten van een waterig extract van de bloem van Inula japonica bij alloxaan-geïnduceerde diabetische muizen , Biological and Pharmaceutical Bulletin . ( 2006 ) 29 , nr. 3, 455–459 , 2- s2.0-33645237713 , https://doi.org/10.1248/bpb.29.455 .
WeergaveCASPubMedWeb of Science®Google Scholar
4. Cha MR , Kim JY , Hwang JH , Park HR et al., Cytotoxische activiteit van de extracten van Inula japonica tegen verschillende menselijke kankercellijnen in vitro , Korean Journal of Pharmacognosy . ( 2006 ) 37 , nr. 3, 130–135 , 2-s2.0-33750211049.Google Scholar
5. Choi JH , Park YN , Li Y. et al., Bloemen van Inula japonica verminderen ontstekingsreacties , Immune Network . ( 2010 ) 10 , nr. 5 , 145–152 . WeergavePubMedGoogle Scholar
6. Lee NH , Hong J. , Kim JY en Chiang MH , Antioxidante eigenschappen en beschermende effecten van Inula britannica var. chinensis regel op door oxidatieve stress veroorzaakte schade aan neuronale cellen , Korean Journal of Food Science and Technology . ( 2009 ) 41 , nr. 1, 87-92 , 2-s2.0-79959474658.
Google Scholar

Oogsten en info over duizendblad

Na een adem-benemende hittegolf boven de 30 graden nu een longverluchtende 22 graden. Ook de planten kunnen weer ademhalen al zou een dag regen hen nog meer plezier doen. De planten hebben wel weer voorsprong in bloei en ik heb door ziekte en kruidenstages achterstand in het oogsten. Dus vandaag op de Belgische feestdag is het planten plukken geblazen. Wel de planten die in de bloei geplukt moeten worden. Boerenwormkruid, duizendblad, bijvoet, nog wat laat bloeiende moerasspirea, grote kattenstaart en ook de geurende en mooi rood verkleurende wilde marjolein wordt geoogst.  Drogen en tinctuur maken dus.

Over duizendblad

De naam "duizendblad" is deels afgeleid van het Oudhoogduitse woord "garwe", wat "genezen" betekent. Een van de vele volksnamen van duizendblad is "timmermanskruid", een naam die wordt toegeschreven aan een legende: toen Sint Jozef een bloedende wond opliep tijdens zijn werk als timmerman, kwam het Christuskind en bracht hem duizendblad om de bloeding te stoppen en de wond te genezen.

De klinische toepassingen van duizendblad worden samengevat in een monografie van het HMPC (Herbal Medicinal Product Committee) van het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA), waarin een zogenaamd "traditioneel gebruik" wordt bevestigd, oftewel een al lang bestaand, gedocumenteerd veilig gebruik.

Inwendig kunnen preparaten van duizendblad worden gebruikt bij gebrek aan eetlust, voor de symptomatische behandeling van milde spastische maag-darmklachten en bij menstruatiekrampen. Uitwendig worden waterige of hydroalcoholische preparaten gebruikt voor de behandeling van kleine, oppervlakkige wondjes aan de huid en slijmvliezen. Door de vergelijkbare bestanddelen zijn de effecten van duizendblad, zowel inwendig als uitwendig, zowat vergelijkbaar met die van kamillebloemen.

De galafdrijvende effecten worden waarschijnlijk veroorzaakt door de bitterstoffen (sesquiterpenen), terwijl de krampstillende effecten waarschijnlijk eerder te danken zijn aan de flavonoïden. Flavonoïdenbevattende extracten van het geneesmiddel vertoonden krampstillende effecten in geïsoleerde dunne darmen van konijnen, mogelijk door de aanwezigheid van apigenine en luteoline O-glycosiden. Bovendien zijn galafdrijvende en antihepatotoxische eigenschappen van het kruid aangetoond. Waterige extracten vertoonden ook antibiotische activiteit tegen verschillende bacteriën. Studies hebben aangetoond dat de sesquiterpeenlactonen en proazulenen ontstekingsremmende en antibacteriële effecten hebben.

Duizendblad werkt dus op een pleiotrope manier in op verschillende aangrijpingspunten in het organisme. Dit is gebaseerd op een samenspel van verschillende bestanddelen die elkaar aanvullen (synergetisch effect) of versterken (additief effect).

De plant wordt gebruikt voor diverse indicaties, waaronder milde spastische maag-darmklachten, ontstekingen, diarree en winderigheid. Het wordt ook gebruikt als galafdrijvend middel en aromatisch bitter middel om de eetlust te stimuleren. Uitwendig wordt het gebruikt bij ontstekingsaandoeningen van de huid en slijmvliezen vanwege de antibacteriële en samentrekkende eigenschappen. Zitbaden kunnen worden gebruikt om psycho-vegetatieve spasmen in het vrouwelijke bekken te verlichten, dus ook de gebruiken bij menstruatieklachten.

Jiaogulan, het kruid der onsterfelijkheid

Jiaogulan, het kruid der onsterfelijkheid of vijfbladige ginseng, behoort tot de komkommerfamilie (Cucurbitaceae), net als komkommers, pompoenen en meloenen.

Het geslacht Gynostemma omvat 21 soorten, waarvan Jiaogulan – botanisch Gynostemma pentaphyllum – de bekendste en meest gebruikte is. Het natuurlijke verspreidingsgebied ligt voornamelijk in Zuid-China, maar deze eenjarige tot meerjarige kruidachtige plant is ook te vinden in landen als India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar, Korea, Vietnam, Thailand en Japan. Hij groeit in bossen en struikgewassen op berghellingen tot een hoogte van 3000 m en bereikt een lengte van 4-8 m, kruipend of klimmend. De ranken dragen bijna symmetrische bladeren die bestaan ​​uit vijf tot zeven omgekeerd eivormige tot lancetvormige blaadjes. De tweehuizige plant heeft hangende bloeiwijzen tot 30 cm lang, van maart tot november. De vruchten zijn kleine, ronde, aanvankelijk lichtgroene tot groene struikbessen die bijna zwart kunnen worden als ze rijp zijn. Ook in ons klimaat is de plant goed te kweken.

De plant wordt al eeuwenlang gebruikt als voedsel en medicijn. Factoren zoals de snelle groeicyclus, de hoge opbrengst en het voedingsgehalte, evenals de vele medicinale toepassingen, hebben bijgedragen aan de wijdverspreide teelt van Gynostemma pentaphyllum [Li, 2025].

Het gebruik van Jiaogulan als medicijn en voedsel.

De eerste beschrijving van Jiaogulan in China dateert uit de Ming-dynastie en is te vinden in het boek "Kruiden tegen hongersnood" (1406). Dit boek somt planten op die als voedzaam en gezond voedsel gebruikt kunnen worden tijdens hongersnoden. De traditionele Chinese geneeskunde (TCM) erkent Jiaogulan al sinds Li Shi Zhens Materia Medica uit 1578 als medicinale plant [Ahmed, 2023].

In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) wordt jiaogulan gebruikt om ziekten en 'kwade invloeden' te verdrijven, interne hitte te verdrijven en te ontgiften. De smaak varieert van mild en uitgesproken bitter tot zoet. De bittere, verkoelende en reinigende bestanddelen zouden helpen bij lever- en maag-darmontstekingen, evenals bij aandoeningen van de luchtwegen. De zoete bestanddelen zouden het hart en de lever voeden en de stroom van Qi (vitale energie) en bloed ondersteunen, wat een rol zou spelen bij stoornissen in de vetstofwisseling, bij hoge bloeddruk, leververvetting, slapeloosheid en hoofdpijn. In China wordt jiaogulan tegenwoordig medicinaal gebruikt in de vorm van thee of speciale preparaten voor diverse kwalen en ziekten. Als smakelijke thee of als ingrediënt in voedingsmiddelen en voedingssupplementen zou het de levensduur en vitaliteit bevorderen en ziekte afweren. Wanneer het als voedsel wordt gebruikt, worden de jonge scheuten van jiaogulan in salades gegeten, de bladeren kunnen zo gegeten worden en in smoothies of thee verwerkt worden,

Inhoudsstoffen van Jiaogulan

Gynostemmae herba wordt voornamelijk medicinaal gebruikt, bijvoorbeeld in de vorm van thee. Ook extracten van de belangrijkste bestanddelen, zoals saponinen, polysacchariden en flavonoïden, worden gebruikt.

Op basis van de huidige kennis vormen saponinen de belangrijkste groep verbindingen in jiaogulan. Ze worden gypenosiden (GPS) genoemd, naar de naam van de plant. Tot nu toe zijn meer dan 200 verschillende gypenosiden geïsoleerd, waarvan 25% overeenkomt met de ginsenosiden die in Panax ginseng voorkomen – vandaar de bijnaam "Zuidelijke Ginseng". Naast de saponinen behoren de Gynostemma pentaphyllum-polysacchariden (GPP) tot de belangrijkste bestanddelen; elk jaar worden er nieuwe verbindingen van dit type ontdekt en onderzocht. Een ander belangrijk bestanddeel van jiaogulan zijn flavonoïden (TFG), die 2-5% uitmaken, voornamelijk quercetineglycosiden zoals rutine en kaempferolglycosiden.

Andere interessante bestanddelen van Jiaogulan zijn fytosterolen, chlorofyl, carotenoïden, metastigmanen en lignanen. Het bevat ook talrijke mineralen en sporenelementen zoals ijzer, zink, koper, siliciumdioxide, chroom, molybdeen, selenium, nikkel, aluminium, calcium, magnesium, kalium en natrium. Bovendien is de plant rijk aan aminozuren, vitaminen, organische zuren, eiwitten en andere voedingsstoffen [Li, 2025].

Werking van Jiaogulan

De schadelijke effecten van zuurstofradicalen dragen bij aan veel ziekte- en verouderingsprocessen. In het laboratorium zijn sterke antioxiderende effecten waargenomen, met name in verband met flavonoïden uit Jiaogulan. Veel van de saponinen en polysacchariden die het bevat, hebben daarentegen een significant ontstekingsremmend effect laten zien. Dit fundamentele antioxiderende en ontstekingsremmende potentieel vormt de basis voor de belangrijkste potentiële toepassingen van Jiaogulan: de diverse effecten op het metabolisme, het cardiovasculaire systeem, het zenuwstelsel en de ondersteuning van kankerpatiënten [Li, 2025].

Het meest bekende voordeel van Jiaogulan ligt wellicht in de preventie en behandeling van obesitas en diabetes type 2: in dierstudies en klinische onderzoeken stimuleerde Jiaogulan de insulineproductie in de alvleesklier, verbeterde het de insulinegevoeligheid van lichaamscellen en verlaagde het de bloedglucosewaarden, zowel na de maaltijd als op de lange termijn. Dierstudies toonden aan dat het hypoglycemische effect van Jiaogulan bij matige doses vergelijkbaar was met dat van metformine, en bij hogere doses zelfs sterker dan het klassieke antidiabetische middel. Daarnaast hadden Jiaogulan-extracten een nierversterkende en nierbeschermende werking. Bovendien hebben gypenosiden in placebo-gecontroleerde studies een significant positief effect aangetoond op de hoeveelheid, verdeling en samenstelling van lichaamsvet: zowel het lichaamsgewicht als het witte vetweefsel werden significant verminderd. Daarom zou Jiaogulan een veelbelovende optie kunnen zijn op therapeutisch en dieetgebied voor de bestrijding en vermindering van obesitas [Su, 2021].

Bovendien lijkt Jiaogulan de gezondheid en functie van de lever te ondersteunen: het hepatoprotectieve effect ervan is waargenomen in verschillende dierstudies en houdt verband met het risico en de progressie van levercirrose, de preventie van leververvetting en acute en chronische aandoeningen, waaronder leverschade – bijvoorbeeld als gevolg van alcoholmisbruik of overmatige lichamelijke inspanning. Dier- en celstudies hebben een significante regulering van het lipidenmetabolisme aangetoond: het totale vetgehalte, de triglyceriden en het LDL-cholesterol werden verlaagd, terwijl het HDL-cholesterol en de galproductie werden verhoogd. Een combinatie van Jiaogulan met het veelgebruikte lipidenverlagende middel simvastatine laat niet alleen een verbeterd lipidenverlagend effect van de conventionele medicatie zien, maar vermindert ook de typische bijwerkingen, zoals verhoogde transaminasen, en verbetert de leverfunctie [Su, 2021].

Gynostemma kan ook een effectieve bijdrage leveren aan de cardiovasculaire gezondheid. Een belangrijk aspect is de preventie van arteriosclerose door het verlagen van de bloedlipidenspiegels, het remmen van ontstekingsreacties, het verminderen van de vorming van plaques in de slagaders en het mobiliseren en uitscheiden van overtollig cholesterol. Bepaalde flavonoïden ondersteunen waarschijnlijk het hart tijdens inspanning en beschermen de hartspier tegen schade veroorzaakt door zuurstofgebrek – zoals bij hartaanvallen [Li, 2025].

Jiaogulan kan ook gunstig zijn voor het zenuwstelsel. Een klinische studie toonde een verbetering aan bij mensen met chronische stress en angst door het gebruik van alcoholische extracten van jiaogulan [Choi, 2019]. De neuroprotectieve effecten zijn duidelijk zichtbaar in een verbeterd leervermogen en geheugen. Bij vasculaire dementie zijn deze effecten in verband gebracht met de ontstekingsremmende en antioxidatieve eigenschappen van jiaogulan. Er werd minder neuronale schade waargenomen bij gevallen van cerebrale hypoperfusie. Bij de ziekte van Alzheimer bleek jiaogulan zenuwcelbeschadiging te minimaliseren en bij te dragen aan het behoud en de regeneratie van neuronen en synapsen. Bovendien werd een positief effect op angstgevoelens in verband met progressieve Alzheimer-dementie waargenomen. Bij de ziekte van Parkinson was het positieve effect op het zenuwstelsel uitgesproken bij preventieve behandeling. Dierstudies hebben ook aangetoond dat de toediening van gypenosiden de bijwerkingen van het Parkinson-medicijn L-Dopa (bijv. typische bewegingsstoornissen) kan beperken [Su, 2021].

De antikankerwerking van Gynostemma bij verschillende vormen van long-, borst-, lever- en darmkanker, evenals leukemie, is in vitro onderzocht. Een onderzoek met 59 proefpersonen toonde een verlaagde sterfte en terugval, remming van metastasen en een algehele verbetering van de immuunfunctie. De mechanismen van de antikankerwerking omvatten verstoring van de celcyclus van kankercellen, remming van hun metabolisme en groei, inductie van apoptose, vermindering van invasieve en metastatische eigenschappen, en versterking van de eigen immuunrespons van het lichaam, van natural killer-cellen tot lymfocyten, aangevuld met antioxiderende eigenschappen [Li, 2016]. In een in vitro-onderzoek vertoonde Jiaogulan een toxisch effect op borstkankercellen, terwijl de toxiciteit voor gezonde cellen zeer laag was in vergelijking met conventionele kankermedicijnen. Uitgebreide klinische studies zijn nog nodig om de therapeutische werkzaamheid van Jiaogulan te valideren.

Bovendien zijn er aanwijzingen voor immunomodulerende effecten van Jiaogulan; het zou ook maagzweren remmen en kan worden gebruikt bij vermoeidheid en als middel tegen veroudering. De effecten op de psyche omvatten antidepressieve, kalmerende en slaapverwekkende effecten. Er zijn ook aanwijzingen voor antivirale en antimicrobiële eigenschappen [Su, 2021].

Veiligheid

Wat betreft de veiligheid van inname, toonden dierstudies gedurende 90 dagen bij een dosering van 5000 mg/kg lichaamsgewicht geen toxische effecten of nadelige bijwerkingen aan. Chronische toxiciteitsstudies gedurende 24 maanden lieten bij verschillende doseringen evenmin een verhoogd risico zien. Bij mensen resulteerde een dagelijkse inname van 100-800 mg waterig extract gedurende twee maanden niet in ernstige bijwerkingen.

Omdat Jiaogulan een antitrombotische werking kan hebben, kan het beter niet samen met anticoagulantia worden ingenomen. Er zijn onvoldoende gegevens over het gebruik ervan tijdens zwangerschap en borstvoeding; daarom is het raadzaam het gebruik ervan gedurende deze perioden te vermijden [Navratilova, 2017].

Nota

Jiaogulan in veel Aziatische landen niet alleen als geneesmiddel, maar ook als voedsel in gebruik. Volgens de Europese wetgeving wordt Gynostemma pentaphyllum (Jiaogulan) geclassificeerd als een zogenaamd nieuw voedingsmiddel, omdat het vóór de peildatum van 15 mei 1997 niet op grote schaal als voedsel in de EU werd gebruikt. Nieuwe voedingsmiddelen vereisen een vergunning na een uitgebreide veiligheidsbeoordeling voordat ze als voedsel of voedingssupplement op de markt mogen worden gebracht. Tot op heden is een dergelijke vergunningsprocedure nog niet succesvol afgerond, waardoor producten die Jiaogulan bevatten momenteel niet als voedsel of voedingssupplement in de EU mogen worden verkocht. Dit geldt ongeacht de toedieningsvorm – zelfs thee gemaakt van Jiaogulan valt over het algemeen onder de definitie van voedsel. Het feit dat Jiaogulan soms nog verkrijgbaar is als "kruidenthee" of in een soortgelijke vorm, is te wijten aan inconsistente regelgeving, niet aan een officiële vrijstelling. In dit opzicht deelt Gynostemma pentaphyllum helaas het lot van tal van andere medicinale planten waarvan de beschikbaarheid door deze wetgeving wordt beperkt.

Literatuur

• 1 Ahmed A, Saleem MA, Saeed F, et al. Gynostemma pentaphyllum, een onsterfelijk kruid met veelbelovende therapeutische potentie: een uitgebreid overzicht van de fytochemie en farmacologische aspecten. Int J Food Prop 2023; 26:808-832 CrossrefZoeken in Google Scholar
• 2 et al. Ed. Hagers Encyclopedie van geneeskrachtige stoffen en medicijnen. Gynostemma. Blaschek W, Ebel S, Hackenthal E. Stuttgart: WVG/Springer; 2014 Zoeken in Google Scholar
• 3 Choi EK, Won YH, Kim SY. et al. Suppletie met extract van Gynostemma pentaphyllum-bladeren vermindert angst bij gezonde proefpersonen met chronische psychische stress: een gerandomiseerd, dubbelblind, placebo-gecontroleerd klinisch onderzoek. Phytomedicine 2019; 52: 198-205 CrossrefPubMed
• 4 Li X, Liu L, Wei S, et al. Gynostemma pentaphyllum: Een overzicht van de traditionele toepassingen, fytochemie en farmacologie. J Funct Foods 2025; 124:106651 CrossrefZoeken in Google Scholar
• 5 Li Y, Lin W, Huang J, et al. Antikankereffecten van Gynostemma pentaphyllum (Thunb) Makino (Jiaogulan). Chin Med 2016; 11:43 CrossrefPubMed
• 6 Navrátilová Z. Gynostemma pentaphyllum – actieve verbindingen en therapeutische effecten. Prakt Lekáren 2017; 13:116-118 CrossrefZoeken
• 7 Su C, Li N, Ren R, et al. Vooruitgang in de medicinale waarde, bioactieve stoffen en farmacologische activiteiten van Gynostemma pentaphyllum. Molecules 2021; 26:6249  CrossrefPubMed

Zomerse citroenmelisse

Citroenmelisse is een van de bekendste kruiden. De schoonheid ervan schuilt in de geurige, brandnetelachtige bladeren. Maar het heeft nog veel meer te bieden: het is een fantastisch kruid voor zowel medicinale als culinaire toepassingen.

Monniken en bijen zijn, waren dol op citroenmelisse.

Citroenmelisse (Melissa officinalis) is afkomstig uit het Nabije Oosten, maar werd meer dan 2000 jaar geleden al in het hele Middellandse Zeegebied verbouwd. Het wordt citroenmelisse genoemd omdat er een delicate, citroenachtige geur vrijkomt wanneer de verse bladeren worden gekneusd. Uiteindelijk stak de plant de Alpen over met de Benedictijnse monniken en werd in kloostertuinen gekweekt. Vanwege het delicate aroma en de geneeskrachtige eigenschappen was citroenmelisse een belangrijk ingrediënt in diverse monastieke likeuren en geneesmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn de Karmelietenlikeur, Chartreuse en Bénédictine.

De naam citroenmelisse komt van het Griekse woord voor "honingbij". Citroenmelisse heeft inderdaad een bijzondere band met bijen. Ten eerste zijn de onopvallende, witachtige bloemen met lipjes een goede nectarbron voor zowel wilde als honingbijen. Ten tweede geloofden de oude Romeinen dat het sap van citroenmelisseblaadjes een koningin uit een zwerm kon lokken. Imkers wreven citroenmelisseblaadjes over de bijenkasten om de bijen in de kast te houden. Tegenwoordig weten we waarom bijen zo dol zijn op citroenmelisse: bijen markeren overvloedige voedselbronnen met een klierafscheiding die naar citroenmelisse ruikt.

In de Middeleeuwen: Goed voor het hart, voor vrouwen en voor het geheugen.

Hildegard von Bingen (1098-1179) schreef al over citroenmelisse en zei dat de warmte ervan mensen deed lachen en hun hart verblijdde. De arts Paracelsus (1493-1541) beschreef het ook als "de beste plant voor het hart". In de middeleeuwse geneeskunde stond citroenmelisse echter niet alleen bekend als "troost voor het hart", maar ook als een veelgebruikt middel voor vrouwen. Men geloofde dat citroenmelissethee de menstruatie bevorderde, de baarmoeder reinigde en de zwangerschap voorbereidde. De Engelse schrijver John Evelyn beschreef citroenmelisse in de 17e eeuw als "ongeëvenaard voor de hersenen, het geheugen versterkend en melancholie krachtig verdrijvend". Hiermee karakteriseerde hij treffend nieuwe wetenschappelijke studies die bevestigden dat citroenmelisse de hersenfunctie en het leervermogen verbetert: in laboratoriumexperimenten bleek citroenmelisse de activiteit van de neurotransmitter acetylcholine te verhogen. [1,2] In het centrale zenuwstelsel heeft deze neurotransmitter verschillende functies: hij bevordert onder andere onze aandacht en de vorming van herinneringen.

Citroenmelisse voor sterke zenuwen en een betere nachtrust.

Niet alleen in de traditionele kruidengeneeskunde, maar ook in de huidige medische toepassingen volgens Commissie E, HMPC en ESCOP, staat citroenmelisse vooral bekend als een mild kalmerend middel dat kan helpen bij nerveuze slaapstoornissen en stresssymptomen. De essentiële oliën die het bevat, zijn voornamelijk verantwoordelijk voor de effecten. Het kan ook verlichting bieden bij de behandeling van spastische maag- en darmklachten. Dankzij het antivirale rozemarijnzuur kan het ook uitwendig worden gebruikt bij koortsblaasjes. [3] 

Het volgende theerecept bevat een rustgevende combinatie van kalmerende planten die je overdag "sterke zenuwen" kunnen geven en je 's avonds helpen om gemakkelijk in slaap te vallen.

Slaap- en zenuwthee

• 40 g citroenmelisseblaadjes (Melissae foliae)
• 20 g valeriaanwortel (Valerianae radix) probeer ook eens de bloemen
• 20 g passiebloemkruid (Passiflorae herba)
• 10 g lavendelbloemen (Lavandula flos)

Giet 2 theelepels van het mengsel in 200 ml heet water en laat het, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink de thee gedurende 4 weken als onderdeel van een kuur. Drink bij nervositeit en rusteloosheid 2-3 kopjes per dag; drink bij slaapproblemen 1 kopje 's avonds.

Ook leuk om van te genieten.

Citroenmelisse staat over het algemeen bekend als een kruid voor thee en medicinale doeleinden, en niet zozeer als een specerij. Toch kan het delicate, frisse aroma een verscheidenheid aan gerechten verrijken. Het aroma is het sterkst in de jonge blaadjes; oudere blaadjes hebben een licht bittere smaak. Het aroma komt het best tot zijn recht bij gebruik van verse citroenmelisseblaadjes, idealiter voordat de plant bloeit. Je kunt de blaadjes gebruiken om salades, kruidenboter, kruidenkwark, pesto, sauzen, soepen, eiergerechten of zelfs vis en gevogelte op smaak te brengen. Kook de bladeren niet, of slechts kort, anders verliezen ze hun aroma!

De citroenachtige smaak van citroenmelisse past perfect bij fruitsalades, desserts, jam, gelei en compotes. Je kunt het ook gebruiken om witte wijn, appelsap, melk, siroop of azijn op smaak te brengen! En nu, in de zomer, is het ook zeker de moeite waard om een ​​verfrissende citroenmelisselimonade te maken!

Verfrissende citroenmelisse-limonade

Ingrediënten

• 6-8 toppen verse citroenmelisse (vóór de bloei!)
• 1 liter appelsap
• Sap van een halve citroen
• 0,7 liter koolzuurhoudend mineraalwater

Pluk de blaadjes van de citroenmelissestengels, doe ze in een grote kan en giet er appelsap overheen. Laat het drie uur in de koelkast trekken, zeef het en voeg citroensap toe. Vul aan met gekoeld bruisend water en serveer. Kinderen zijn dol op dit drankje!

De moderne kruidengeneeskunde maakt gebruik van de kalmerende en krampstillende eigenschappen van citroenmelisse, voornamelijk voor de behandeling van slaapstoornissen en spijsverteringsproblemen. De bestanddelen ervan kunnen ook de concentratie en het geheugen verbeteren.

Literatuur

1. Kennedy DO, Wake G, Savelev S, et al. Modulatie van stemming en cognitieve prestaties na acute toediening van eenmalige doses Melissa officinalis (citroenmelisse) met nicotine- en muscarine-receptorbindende eigenschappen in het menselijk centraal zenuwstelsel. Neuropsychopharmacol 200; 28: 1871–1881
2. Kennedy DO, Wightman EL. Kruidenextracten en fytochemicaliën: secundaire plantenmetabolieten en de verbetering van de menselijke hersenfunctie. Advances in Nutrition 2011; Volume 2, nummer 1: 32–50, doi.org/10.3945/an.110.000117
3. Shakeri A, Sahebkar A, Javadi B. Melissa officinalis L. – Een overzicht van de traditionele toepassingen, fytochemie en farmacologie. J Ethnopharmacol 2016;188: 204-28. doi: 10.1016

Zwarte nachtschade is ook weer van de partij.

Solanum nigrum is een veel voorkomend onkruid in groentetuinen, meestal wordt het niet hoger dan een 30 cm maar hier in mijn woonplaats langs de wegkanten vind ik exemplaren die wel een meter hoog en breed worden. De plant hoort bij de fameuze familie van de aardappel waar ook de zeer giftige en hallucinerende Wolfskers bij hoort.

Zwart glimmende, verleidelijke bessen hebben zowel de Wolfskers als de Zwarte nachtschade gemeen. De bessen van deze laatste worden in sommige landen als lekkernij gegeten en in andere landen als giftig beschouwd. Vroeger werden ze bij ons ook heksenerwten genoemd, mogelijk om kinderen af te schrikken of zouden ze hallucinerende eigenschappen bezitten? De goed rijpe bessen zijn niet giftig, het zijn de groene, onrijpe bessen en de bladeren die het giftige solasodine bevat. Het gehele kruid mits goed gedoseerd heeft een pijnstillende en kalmerende werking. Vroeger werd het loof in het bed van kinderen gelegd om het inslapen te bevorderen. Niet direct een aanrader in onze tijd.

Dodonaeus over Nascaye

Dodonaeus in 1554 noemt het Nascaye en adviseert het groen vooral voor uitwendig gebruik als verkoelend, ontstekingwerend kompres op abcessen en gezwellen, maar ook het sap tegen oorpijn en tegen overvloedige mentruatiebloedingen. Die gruene bladeren van Nascaye ghestooten ende met meel van gersten mout vermenght sijn seer goet gheleyt op dat wildt vier ende voorts etende quade sweeringhen ende op alle verhittinghen. Tot den selven dient oock een salfken van dat sap van Nascaye met olie van Roosen/ ceruyse ende schuym van silver ghemaeckt.

Die bladeren alleen ghewreven versueten die pijne van den hoofde/ daer op gheleyt/ ende sijn goet voor die verhitte maghe/ ende tot alle heete ghebreken van den ooghen/ ooren/ lever/ milte ende blase om van buyten daer op te legghen.

Die bladeren van Nascaye met sout gemengt doen sceyden ende verteeren die gheswillen ende apostumatien die achter ende by die ooren groeyen daer op gelijck een plaester geleyt.

Tsap van Nascaye met dat wit van een eye es goet gheleyt opt voorhooft tseghen die verhittinghe roodicheyt vloet ende alle heete ghebreken van den ooghen.

Tsap van Nascaye in die ooren ghedruypt versuet die pijne van den ooren/ ende met cattoen ghelijck een pessus van onder in die moeder gheset stoppet die overvloedighe vloet ende natuerlijcke cranckheyt van den vrouwen.

Hildegard over Nachtschade

De abdis Hildegard von Bingen schrijft in Physica CXXI over Zwarte nachtschade:

Iemand met pijn in zijn hartstreek of waarvan het hart niet sterk is moet de plant koken in water. Na uitpersen moet hij de nachtschade warm op het hart plaatsen en hij zal zich beter voelen. Wanneer iemand tandpijn heeft moet hij nachtschade in water warmen, wanneer hij 's avonds naar bed gaat dat in de mond nemen daar waar de pijn zit en deze zal verdwijnen. Indien iemands voet is opgezwollen moet hij nachtschade in warm water aanbrengen op de voet. De zwelling zal dan afnemen. Iemand met pijn in het merg van zijn been moet nacht­schade koken, het warm op het been aanbrengen en met een doek afdek­ken, waarop genezing volgt.

Bij Mrs Greave lezen we

In Bohemia the leaves are placed in the cradles of infants to promote sleep. In the islands of Bourbon and Mauritius, the leaves are eaten in place of spinach: and the fruit is said to be eaten without inconvenience by soldiers stationed in British Kaffraria. (Lindley's Treasury of Botany.)

Eetbaar

De groene plant heeft zeker ook medicinale kwaliteiten en de bessen zouden goed als voeding gebruikt kunnen worden. Een studie over het ontwikkelen van nieuwe groenten en of fruitgewassen besteed een heel boekwerk aan deze Zwarte nachtschade. Het probleem is mogelijk een goede selectie te maken om de smaak te verbeteren en mogelijke giftigheid te verwijderen, maar die problemen gelden of golden voor alle groente en fruit, denk maar aan de giftigheid van enkele naaste familieleden zoals aardappel en tomaat.

Namen

• Bij Dodoens: Morella, Morelle, Nachtscade, Nachtschadt, Nascaye, Solanum, Solanum hortense, Solatrum, Uva lupina, Uva vulpis
• Engels: Black nightshade, annual nightshade, common nightshade, garden
• nightshade, Petit Morel, wonderberry, sunberry, garden huckleberry, Hound's berry
• Frans: Morelle noir, herbea calalou, creve-chien
• Duits: Schwarzer Nachtschatten
• Italiaans: Ballerina, erba morella, solano nero

Literatuur

• Front Pharmacol. 2022 Aug 16;13:918071. doi: 10.3389/fphar.2022.918071
• Solanum nigrum Linn.: An Insight into Current Research on Traditional Uses, Phytochemistry, and PharmacologyPlanta Med. 2026 Mar 12. doi: 10.1055/a-2818-1813. Toxic Risks of Nightshade Species: A comprehensive review of the documented toxicity of Atropa belladonna, Solanum dulcamara, and Solanum nigrum