Paardenbloem: de superster onder de wilde groenten

Paardenbloemen ( Taraxacum sect. Ruderalia – voorheen Taraxacum officinale ) worden niet alleen gegeten door koeien, schapen, konijnen en kippen, maar worden al eeuwenlang ook door mensen geplukt als voedsel. Als wild voedsel is het de laatste decennia steeds populairder geworden. Van eind februari tot half mei kun je de jonge blaadjes van de laagblijvende rozet plukken. De malse blaadjes uit het midden van de rozet smaken het lekkerst. Ze hebben een cichorei-achtige, licht bittere smaak. In sommige regio's, zoals de Elzas en Lotharingen, is paardenbloemsalade een traditioneel lentegerecht, vaak verrijkt met hardgekookte eieren, gebakken spekjes, walnoten of geroosterde broodcroutons. De blaadjes zijn ook uitstekend in soepen, eiergerechten, pesto, smoothies of kunnen net als spinazie gestoomd worden. Oudere blaadjes worden steeds bitterder en vezeliger. De bladoogst eindigt echter niet in mei, want na het snijden of maaien zorgt deze vitale plant weer voor nieuwe jonge bladeren.

Voordat de paardenbloemen in april opengaan, bieden ze ons een bijzondere delicatesse: hun stevig gesloten bloemknoppen . Ze lijken op kleine spruitjes. Je kunt ze zelfs rauw opeten, aan salades toevoegen, of, nog beter, ze sauteren in vet (boter of olie).

De paardenbloemen bloeien in april. De gele bloesems vormen een vrolijke garnering. Hun lichtzoete smaak maakt ze niet alleen perfect voor salades en kruidenboter, maar ook om over zoete desserts zoals kwarkgerechten te strooien. De bloesems zijn ook een populaire basis voor siropen, likeuren of bloemengelei. Gebruik voor het beste resultaat alleen de gele straalbloemen en verwijder de bittere, groene kelkblaadjes.

De penwortels worden ook gebruikt in de keuken van wilde kruiden: ze worden van september tot februari opgegraven, omdat ze in deze periode minder bitter zijn en veel inuline bevatten. Vroeger werden ze vooral gebruikt als koffievervanger door de wortels te roosteren tot ze bruin waren.

Paardenbloem, plant met hoge voedingswaarde

Paardenbloemen smaken niet alleen heerlijk, maar zijn ook erg voedzaam. De bladeren bevatten bijvoorbeeld aanzienlijk meer provitamine A dan de peen, die juist bekend staat om zijn hoge gehalte aan deze vitamine. Deze vitamine kan onder andere vrije radicalen neutraliseren. Het is ook belangrijk voor huidregeneratie en het gezichtsvermogen (netvlies). Bovendien bevat het blad een grote hoeveelheid kalium (540 mg/100 g), wat een cruciale rol speelt bij het reguleren van de bloeddruk. Calcium, ijzer (3,3 mg/100 g) en B-vitamines zijn ook in overvloed aanwezig. Met een gemiddelde van 78 mg / 100 g is het vitamine C-gehalte van de bladeren hoger dan dat van een citroen (50 mg/100 g).

Paardenbloem: een effectieve medicinale plant

Paardenbloem is een erkende medicinale plant. De werkzaamheid ervan is gedocumenteerd in de verschillende monografieën van Commissie E, ESCOP en HMPC. Thee en tincturen ervan worden daarom voornamelijk voorgeschreven bij gebrek aan eetlust en spijsverteringsproblemen zoals winderigheid en een opgeblazen gevoel, en om de galproductie te stimuleren. Het diuretische effect wordt ook gebruikt om de urinewegen te spoelen bij urineweginfecties. Dit effect wordt weerspiegeld in de vele volksnamen. Zo wordt paardenbloem ook wel 'pisbloem' of, in het Frans, 'pisenlit' genoemd.

Inhoudsstoffen, werkzame stoffen en werking

Talrijke bestanddelen dragen bij aan de geneeskrachtige eigenschappen van de weideplant, met name bitterstoffen ( sesquiterpeenlactonen ), triterpenen, flavonoïden en kalium. Zowel de wortels als de bladeren worden voor medicinale doeleinden gebruikt. De wortels bevatten iets meer bitterstoffen, terwijl de bladeren meer kalium en flavonoïden bevatten. Daarom hebben de bladeren een bijzonder sterk diuretisch effect, terwijl de wortels een sterker effect hebben op het spijsverteringskanaal. Ze zijn vooral rijk aan bitterstoffen in de lente (maart) en worden daarom niet geoogst tijdens hun winterrust, in tegenstelling tot wanneer ze als groente worden gebruikt. [2]

Vanwege de stofwisselingsbevorderende werking wordt paardenbloem vaak gebruikt in de vorm van vers plantensap tijdens voorjaarsreinigingskuren en voor ontgifting en uitscheiding. De volksgeneeskunde erkent ook het gebruik ervan bij reumatische klachten en huidaandoeningen. In de Turkse volksgeneeskunde en de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) wordt paardenbloem gebruikt als middel tegen diabetes. Recent onderzoek bevestigt de leverbeschermende en kankerbestrijdende effecten van paardenbloem. [1]

Belangrijkste bestanddelen van paardenbloemblaadjes

• Secundaire plantenstoffen, geneesstoffen : Sesquiterpeenlactonen, flavonoïden (bijv. apigenine, luteoline), fenolzuren (bijv. cafeïnezuur, chlorogeenzuur), triterpenen (bijv. taraxasterol, taraxerol) en coumarinen (bijv. umbelliferon, cichoriïne)
• Voedingsstoffen : Eiwitten, provitamine A, vitamine C, kalium, calcium, ijzer

Recept: Paardenbloemknop als groente

• 1 ui
• 1 rode paprika
• 3 eetlepels olijfolie
• 500 g stevig gesloten paardenbloemknoppen
• 3 eetlepels tomatenpuree
• 1 theelepel oregano
• 1 eetlepel sojasaus
• 2 eetlepels water
• peper
• Zout
• bouillon / gistbouillon

Fruit de fijngehakte ui en de in blokjes gesneden paprika 3 minuten in olie. Voeg vervolgens de paardenbloemknoppen, tomatenpuree en oregano toe. Meng de sojasaus met water en voeg dit toe aan de pan. Kook nog 4-5 minuten, af en toe roerend, tot het meeste vocht is verdampt. Breng op smaak met zout, peper en bouillon. Je kunt dit gerecht zo eten, door de pasta mengen of als pizzatopping gebruiken.

De paardenbloem is een van de bekendste inheemse wilde planten. Je kunt de wortels en bladeren gebruiken als geneeskrachtige kruiden. De thee is met name effectief als diureticum en bevordert de spijsvertering. Toptien als geneeskruid.

Literatuur

1. Di Napoli A, Zucchetti P. Een uitgebreid overzicht van de voordelen van Taraxacum officinale voor de menselijke gezondheid. Bulletin van het Nationaal Onderzoekscentrum 2021; 45: 110. DOI: 10.1186/s42269-021-00567-1
2. Stern C, Ell-Beiser H. Fytotherapie. 1e editie. Aarau en München: AT Verlag; 2022
3. https://kruidwis.blogspot.com/2019/04/paardenbloem-en-maurice.html
   
4. https://kruidwis.blogspot.com/2025/04/over-paardenbloem-of-taraxacum-praktisch.html
   
5. https://kruidwis.blogspot.com/2025/03/paardenbloem-plant-van-overal.html
   

Douglasspar eetbaar

De douglasspar (Pseudotsuga menziesii) is een boom die van nature voorkomt in Noord-Amerika.¹ Hij onderscheidt zich van andere naaldbomen zoals dennen en sparren door zijn kleinere kegels, waaruit kleine, slangachtige uitsteeksels steken. Deze "tongen" zijn eigenlijk de vleugels van het zaad. Een ander kenmerk: de zachte, minder stekelige naalden onderscheiden hem van de ruwere naalden van de spar. Als je de naalden kneust, kun je het frisse citroenachtige aroma ruiken en proeven, die doen denken aan grapefruit.

Dit maakt deze Amerikaanse reus zo waardevol in de culinaire wereld. Eetbare naalden met gastronomische toepassingen. De naalden van de douglasspar zijn eetbaar en kunnen het hele jaar door in de keuken worden gebruikt. De beste tijd om ze te oogsten is het vroege voorjaar, wanneer de jonge scheuten nog mals zijn, omdat ze dan rauw gegeten kunnen worden, simpelweg fijngehakt. In dit stadium kunnen ze worden toegevoegd aan marinades of sauzen (mayonaise, béarnaise, vinaigrette) en gebruikt worden als garnering voor verse kazen.

De rest van het jaar zijn de naalden taaier, maar ze kunnen nog steeds gebruikt worden, bijvoorbeeld door ze te laten macereren in alcohol om een ​​dennenlikeur te maken, of door ze te laten trekken (en/of te mengen) om een ​​siroop, limonade of gelei op smaak te brengen. Etherische olie van de douglasspar, verkregen door de naalden te distilleren, is ook verkrijgbaar en wordt zowel aromatisch in de keuken als therapeutisch gebruikt. 

De gezondheidsvoordelen van douglassparnaalden

De douglasspar is een plant met geneeskrachtige eigenschappen, die traditioneel door de inheemse Amerikaanse bevolking werd gebruikt tegen reuma en aandoeningen van de luchtwegen. De hars werd gebruikt als antisepticum om wonden te genezen.²,³ De naalden zijn rijk aan flavonoïden⁴ en worden nog steeds aanbevolen en verkocht als etherische olie vanwege hun antiseptische eigenschappen bij verkoudheid of bronchitis. Ze kunnen ook worden gebruikt om kruidenthee te trekken en zo te profiteren van dezelfde gunstige effecten op de luchtwegen. De douglasspar is daarom een ​​ware natuurlijke schat om het hele jaar door van te genieten en de geur in te ademen

RECEPT VOOR DOUGLASDENNENAZIJN

• 2 kopjes scheuten van de douglasspar
• 500 ml appelciderazijn

Plaats de scheuten in een pot en bedek ze met azijn. Verzwaar de naalden zodat ze ondergedompeld blijven. Laat 4-6 weken trekken, zeef en giet in een fles. Voeg toe aan kruiden, honing en heet water voor een drankje bij verkoudheid en griep.

Bronnen: 

1. Thomas, R., Maillart, M. & Busti, D. Petite flore de France (NE) Belin (2018). 2. Native American Etnobotanie. Beschikbaar op: https://naeb.brit.org/about. 3. Padure, I.M., Badulescu, L., Dediu, T. & Burzo, I. Morfo-anatomische en fytochemische onderzoeken naar de herindeling van Pseudotsuga Menziesii (Mirabel) Fanco (Pinaceae) Sci. Ann. Alexandru Ioan Cuza Universiteit. Iasi. 54, 33-39 (2008). 4. Krauze-Baranowska, M., Sowinski, P., Kawiak, A. & Sparzak, B. Flavonoïden van Pseudotsuga menziesii Z. Für Naturforschung C. 68, 0087 (2013).

Geum urbanum, oude glorie opnieuw ontdekken.

In de middeleeuwen was Geum urbanum bekend en populair onder de naam Benediktenkraut. De naam was verbonden met Sint Benedictus, de stichter van de kloostergeneeskunde. Gelovigen in de middeleeuwen hoopten de steun van de heilige te verkrijgen door planten te gebruiken die met hem in verband werden gebracht. 

In die tijd werd de geneeskrachtige werking van het nagelkruid gewaardeerd tegen tal van ziekten. De Tübinger hoogleraar geneeskunde, Leonhard Fuchs (1501-1566), herkende de kracht van de wortels en gebruikte ze voor de behandeling van aandoeningen aan de spijsverteringsorganen, lever en longen. Hij schrijft "De wortel, gekookt in wijn en warm gedronken, versterkt de spijsvertering en verzacht maagkrampen. Op deze manier gebruikt, opent hij de lever en lost hij het dikke slijm op dat zich in de borst heeft afgezet. Gedroogd en tot poeder vermalen, en vervolgens in wijn ingenomen, is de wortel effectief tegen alle soorten gif. Benediktenwurzel gesotten und getrunken heilt alle innerlichen Wunden.“Deze geneeskrachtige wijn werd ook gebruikt om wonden te reinigen en om ontstekingen in de mond en keel te verzachten door ermee te gorgelen.

De botanicus en arts Tabernaemontanus (1525-1590) gebruikte de wortel van het nagelkruid om de hersenen te versterken, bij hartzwakte en als een kruid voor vrouwen, "voor vrouwen en vooral voor zogende moeders die veel pijn en ontsteking in hun borsten ervaren". De Italiaanse arts Mattioli (1501-1577) schreef de wortel zelfs voor bij verlamming als gevolg van een beroerte en adviseerde om het poeder van de wortel in "geperforeerde wonden" te strooien, zoals open en slecht genezende wonden destijds werden genoemd.

In de volksgeneeskunde was het nagelkruid eeuwenlang zeer populair, waardoor er naast de klassieke toepassingen ook andere toepassingen bijkwamen: gebrek aan eetlust, diarree, aambeien, huiduitslag, winterhanden en -voeten, vaginale afscheiding, indigestie en koorts. De wortel werd ook gebruikt tegen tandpijn of gekauwd om de adem te verfrissen.

wortel nagelkruid

Een wortel rijk aan tannines en etherische olie.

De belangrijkste geneeskrachtige stoffen in geel nagelkruid zijn de tannines en fenolzuren. Deze zijn meer geconcentreerd in de wortelstok (10-20% van de tannines wordt in de wortelstok opgeslagen) dan in de bladeren [1]. Het tanninegehalte van nagelkruid is dus minstens zo hoog als dat van tormentil (17-22%), plant die bekend staat om zijn hoog tanninegehalte.

De tannines / looistoffen zijn verantwoordelijk voor veel van de hierboven beschreven toepassingen in de volksgeneeskunde. Hun samentrekkende en drogende werking ontneemt bacteriën hun voedingsbodem, stopt bloedingen en heeft een samentrekkende werking bij diarree. De fenolzuren, die ook in overvloed aanwezig zijn in nagelkruid, staan ​​bekend om hun antioxiderende en kankerpreventieve werking [1].

De etherische olie van nagelkruid is zeer vergelijkbaar met die van de tropische kruidnagel. De stof die we als kenmerkend voor kruidnagel beschouwen, heet eugenol. Het komt alleen voor in de wortel van het nagelkruid. In intacte cellen is eugenol gebonden als glycoside geïne. Dit wordt pas gehydrolyseerd door het enzym gease wanneer de plant beschadigd of gedroogd wordt. Eugenol heeft een milde, plaatselijk verdovende en antiseptische werking, waardoor de wortel in de middeleeuwse tandheelkunde werd gebruikt.

Als medicinale plant is het nagelkruid grotendeels in de vergetelheid geraakt. Helaas is er weinig overgebleven van de vele medicinale toepassingen uit vroeger tijden. Alleen het gebruik ervan in de volksgeneeskunde als thee om mee te spoelen bij ontstekingen van de mond, keel en tandvlees is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven. Er bestaan ​​geen officiële monografieën van Commissie E, ESCOP, WHO of HPMC.

Nagelkruidwortelthee om mee te gorgelen

Het samentrekkende en antibacteriële effect van de tannines wordt aangevuld door het licht verdovende effect van de etherische olie eugenol die in de wortelstok aanwezig is. Neem 2 volle theelepels gemalen wortelstokken per 1/4 liter kokend water en laat de thee 10 minuten trekken. Gebruik de lauwwarme thee meerdere keren per dag als gorgeldrank.

Ontstekingen in de mond, keel en het tandvlees zijn vervelend, maar meestal onschadelijk. Als uw symptomen echter na minimaal 3 dagen niet verbeteren, dient u een arts te raadplegen. Als de symptomen verergeren of als u koorts krijgt, moet u onmiddellijk medische hulp inroepen.

De naam zegt het al: de wortel smaakt naar kruidnagel.

De Nederlandse naam maar ook de Duitse naam Nelkenwurz verwijst naar de tropische kruidnagel. Dit komt door de geur van de wortel: hij heeft dezelfde geur als kruidnagels. Zelfs bij de oude Grieken verwees de naam  "karyophyllon" al naar kruidnagel. Overigens is de Latijnse soortnaam urbanum ( Geum urbanum ) afgeleid van het Latijnse woord urbanus, wat stedelijk betekent. Dit duidt op de voorkeur van de plant voor groeiplaatsen in de buurt van nederzettingen.

Vroeger werd de wortel gebruikt als vervanging voor de zeer dure kruidnagels. Arme boeren verbouwden hiervoor zelfs het nagelkruid in hun tuinen. De gedroogde wortel werd vaak aan wijn en bier toegevoegd als specerij maar ook om bederf tegen te gaan. Ook nu nog kun je de aromatische, licht bittere wortel spaarzaam gebruiken als kruidnagelspecerij, bijvoorbeeld in compote, punch of kerstkoekjes, of om limonade, thee, wijn en likeuren op smaak te brengen.

Besluit

Het nagelkruid, die in de middeleeuwen hoog werd gewaardeerd, is ten onrechte als geneeskrachtige plant in de vergetelheid geraakt. De farmacologische bestanddelen, de looistoffen en de etherische olie, bevestigen het gebruik ervan in de volksgeneeskunde, bijvoorbeeld bij de behandeling van lichte diarree of ontstekingen van de mond en het tandvlees.

Literatuur

1. Al-Snafi AE. Bestanddelen en farmacologie van Geum urbanum - Een overzicht. 2019
2. Dimitrova L, Zaharieva MM, Popova M, et al. Antimicrobieel en antioxiderend potentieel van verschillende oplosmiddelextracten van de medicinale plant Geum urbanum L. Chem Cent J. 2017 7 nov;11(1):113. doi: 10.1186/s13065-017-0343-8 8

Eerste eetbaar groen.

Het eerste herkenbare en eetbare groen van het jaar bekijken. De minirozetten herkennen, ze voelen en ze ook een beetje proeven tijdens de praktijklessen van de herboristenopleiding 'Dodonaeus´. 

Tijdens de wandeling, op weg naar de smeerwortel, vinden we min of meer in chronologisch volgorde. kleine veldkers, speenkruid, klimopereprijs, kraailook, akkerkool, geel nagelkruid, grote muur, vogelmuur, ridderzuring, witte klaver, smalle weegbree, echte kamille, kleefkruid en dan.... ondergrondse smeerwortel oogsten en tezelfdertijd wat gele wortels van brandnetel meenemen. Op de terugweg wat knoppen bevoeld om mogelijk een gemmomiddel te maken. we vinden vlierknoppen, hazelaarknoppen en katjes, maar ook rozetten van herderstasje, klaproos, muizeoortje en als bekroning de grijze wegdistel. Maar toen waren er al wat mensen met van planten verzadigde hersenen terug 'thuis' bij Margriet. Goed zo, doseren moet je zelf doen.

https://kruidwis.blogspot.com/2026/02/akkerkool-wat-moeten-we-ermee.html

https://kruidwis.blogspot.com/2024/02/hondsdraf-effectieve-medicinale-plant.html

https://kruidwis.blogspot.com/2020/11/kaardenbol-en-de-ziekte-van-lyme.html

https://kruidwis.blogspot.com/2009/11/zo-ziet-kaardebol-er-uit-na-de-bloei-en.html

https://kruidwis.blogspot.com/2021/07/griekse-alant-dringt-zich-op.html

https://kruidwis.blogspot.com/2014/10/wild-weer-en-wilde-soep.html

https://kruidwis.blogspot.com/2017/12/look-zonder-look.html

https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/geschiedenis/36273-nagelkruid-oude-glorie-te-herontdekken.html

https://dier-en-natuur.infonu.nl/natuur/70389-hagen-het-mini-oerwoud-voor-de-moderne-herborist.html

Akkerkool, wat moeten we ermee!

Akkerkool is een van de meest voorkomende onkruiden in akkers en langs wegen. Het speelde een belangrijke rol in het dieet van onze voorouders, een feit dat helaas in de vergetelheid is geraakt.

Onkruid en het eten van arme mensen

De gewone akkerkool ( Lapsana communis ) was al in het Neolithicum een ​​van de meest voorkomende onkruiden in landbouwgebieden. Verkoolde resten van akkerkool in neolithische nederzettingen bewijzen dat het in die tijd vaak gegeten werd. Er zijn ook aanwijzingen dat het al in de Romeinse tijd als voedselplant werd gebruikt.

"In het oude Rome bestond het gezegde 'Lapsana vivere', wat betekent 'leven van..." Het spreekwoord had echter een negatieve connotatie. Het werd gebruikt om de lagere klasse op het platteland ( plebs rustica ) te beschrijven, arme mensen die niet veel te eten hadden. Wilde kool lijkt dus een voedselbron voor de armen te zijn geweest, of een basisvoedsel tijdens hongersnood. Het vroegere gebruik als groente is echter grotendeels vergeten. Toch is het de moeite waard om deze wilde groente in de keuken te gebruiken.

Heerlijke wilde groenten

De eenjarige akkerkool is een winterannuel. Dit betekent dat de zaden in de herfst ontkiemen, overwinteren als een rozet van bladeren en de daaropvolgende zomer bloeien voordat ze afsterven. Als wilde groente worden alleen de jonge bladeren van de rozet geoogst voordat de bloemstengel zich ontwikkelt. Ze zijn rijk aan mineralen en vitaminen. De jonge bladeren kunnen het beste worden geoogst tussen begin februari en eind april. De malse rozetbladeren hebben een saladeachtige smaak met een licht bittere noot, vergelijkbaar met cichorei. De jonge bladeren zijn niet alleen een heerlijk ingrediënt voor salades. Ze zijn ook uitstekend als groente, in soepen, bij eiergerechten, of als spinazie-achtige vulling in quiche. Als je de lichte bitterheid niet lekker vindt, kunt je de bladeren voor gebruik 10 minuten in lauw water weken. Alleen de jonge lentebladeren zijn geschikt voor culinair gebruik, aangezien de bitterheid en samentrekkende smaak van de bladeren toenemen naarmate de bloei nadert. Vooral de stengelbladeren zijn niet meer eetbaar en hebben bovendien een taaie en vezelige textuur.

De bloemknoppen die vanaf juni verschijnen, zijn dan geschikt om te eten, bijvoorbeeld door ze in boter te sauteren. De gele straalbloemen zijn ook geschikt als eetbare decoratie. Je kunt ze plukken en gewoon over salades en desserts strooien. Je moet de straalbloemen 's ochtends plukken, omdat de kleine bloemetjes zich 's middags sluiten.

Wordt zelden als medicinale plant gebruikt, maar toch ...

Je zult tevergeefs zoeken naar akkerkool in farmacopees en wetenschappelijke monografieën. Zelfs in de volksgeneeskunde van onze voorouders speelde het geen belangrijke rol. Er zijn maar heel weinig vermeldingen uit zowel de oudheid als de middeleeuwen. In ieder geval werd akkerkool destijds wel gebruikt door de geplette bladeren uitwendig als kompres aan te brengen op ontstoken huid en zweren. Het zou ook een bijzonder effect hebben op ontstoken borsten tijdens de lactatie, wat ook de oorsprong is van de Engelse plantennaam "nipplewort". Deze toepassing wordt al genoemd door de Neurenbergse arts Joachim Camerarius (1534-1598). De bladeren werden in reuzel gekookt om een ​​zalf te maken. Kloven in handen, brandwonden en kleine wonden werden in de volksgeneeskunde ook behandeld met akkerkoolzalf. De licht diuretische plant werd in de volksgeneeskunde ook gebruikt om de urinewegen te spoelen bij urineweginfecties. Inwendig werd akkerkool gebruikt tegen constipatie, omdat men in de volksgeneeskunde geloofde dat het een mild laxerend effect had. Dit wordt ook gesuggereerd door de geslachtsnaam Lapsana, naam die afkomstig is uit het Oudgrieks en zoiets betekent als "ledigen". 

De secundaire plantenstoffen die tot nu toe in de bladeren zijn ontdekt, zoals flavonoïden, chlorogeenzuur, cichoreizuur en cafeïnezuurderivaten, hebben mogelijk antioxiderende effecten (vangen vrije radicalen!) en een versterkend effect op het immuunsysteem. Bovendien bevat akkkool een overvloed aan bittere sesquiterpeenverbindingen, die de eetlust kunnen stimuleren, de galstroom kunnen bevorderen en ons lichaam kunnen versterken. 

Recenter onderzoek. Lipids of L. communis collected in Indre et Loire (France) are characterized by an exceptional amount of triterpene alcohols. Recently, it has been demonstrated that many of these compounds possess anti-inflammatory properties. The large amount of triterpene alcohols in L. communis could explain therapeutic effects on the skin or nipples, crack healing, and reduction in the inflammation of nipples according to folk usage.

Lente koolsalade

• 2 eetlepels olijfolie
• 1 eetlepel pompoenpitolie
• 3 eetlepels balsamico-azijn
• 2 theelepels mosterd
• 2 theelepels sojasaus
• 1 eetlepel amandelboter
• zout en peper
• 100 g jonge mosterdblaadjes
• 1 krop sla
• 1 bosje radijsjes
• 3 eetlepels pompoenpitten

Meng de olie, azijn, mosterd, amandelboter en sojasaus door elkaar tot een saladedressing. Breng op smaak met zout en peper. Snijd de akkerkool in reepjes en meng deze samen met de slablaadjes en radijsschijfjes door de dressing. Rooster de pompoenpitten in een droge pan. Strooi ze over de salade en serveer.

Referenties

1. Fontanel D, Debouzy JC. Sesquiterpene lactone glycosides from Lapsana communis L. subsp. Communis. Phytochemistry 1999; 51:999-1004. DOI: 10.1016/s0031-9422(98)00718-3
2. Fontanel D, Galtier C, Viel C et al. Caffeoyl quinic and tartaric acids and flavonoids from Lapsana communis L. subspecies communis (Asteraceae). Zeitschrift für Naturforschung C. 2014; 53: 1090-1092. DOI: 1090-1092. 10.1515/znc-1998-11-12
3. Leclerc, H., La Lampsane, ds. Phytother. 18 : 131–133 (1954)

Bitterstoffen voor de spijsvertering maar ook voor de huid

gele gentiaan

Lange tijd werd gedacht dat bittere stoffen hun geneeskrachtige en gezondheidsbevorderende werking uitsluitend via tong en mond uitoefenden.  Bitterreceptoren werden pas rond de eeuwwisseling ontdekt – en niet alleen op de tong, maar ook elders in het lichaam. En recenter zelfs op de huid. Dit markeert het begin van een nieuw tijdperk voor het therapeutisch gebruik van bittere stoffen.

Bittere stoffen vanuit een farmaceutisch perspectief

Bittere medicinale planten, bekend als amara, worden geclassificeerd op basis van hun bestanddelen of sensorische eigenschappen. Er zijn momenteel ongeveer 250 amara-soorten bekend. Gentiana lutea, de gele gentiaan, wordt beschouwd als een van de bitterste. De wortel bevat onder andere amarogentine (0,02–0,04%). Deze stof blijft bitter, zelfs bij een verdunning van 1:58.000.000.

Andere natuurlijke bitterstoffen uit planten zijn onder andere:

• de giftige cucurbitacinen (bittere stoffen in komkommers en komkommerachtigen zoals de bryonia)
• de alkaloïden van kinabast
• Sesquiterpeenlactonen zoals cynaropicrine (de belangrijkste bittere stof van artisjok) of cnicine (een bittere stof van gezegende distel)
• Simarubaliden zoals quassine en andere bittere stoffen van Quassia amara
• Verschillende iridoïden (bijvoorbeeld loganine, gentiopicroside) die voorkomen in waterdrieblad en gele gentiaan.

Bittere medicinale planten en hun extracten stimuleren de eetlust, verhogen de darmmotiliteit, de beweeglijkheid en bevorderen de secretie. Daarom zijn ze geschikt voor de behandeling van gebrek aan eetlust, dyspeptische klachten of maag-darmproblemen en galsstoornissen. In de fytotherapie worden bittere kruiden ook anti-depressieve en adaptogene eigenschappen toegeschreven. Ze worden ook met succes gebruikt bij vermoeidheid, uitputting, stress en psychosomatische stoornissen in het algemeen.

De ontdekking van bitterreceptoren

Tot het einde van de vorige eeuw was er maar weinig bekend over de fysiologie van de smaak. Men wist dat we proeven met onze tong en mond. Maar pas in 2000 werden bitterreceptoren (T2R) op de tong ontdekt. ​​In de daaropvolgende jaren werden 25 verschillende bitterreceptoren bij mensen gevonden. Het tijdschrift "Nature Medicine" meldde dat sommige receptoren zich ook in de bronchiën bevinden. Deze veroorzaken bronchoverwijding wanneer ze geactiveerd worden. Sindsdien is er steeds meer bewijs dat bitterreceptoren aanwezig zijn in het gehele maag-darmkanaal en in bijna alle andere organen buiten het spijsverteringskanaal. Omdat deze bevindingen zeer recent zijn, is er nog maar weinig bekend over hun functie in de verschillende organen. Ze lijken in elk orgaan een specifieke regulerende functie te hebben.

Bitterreceptoren op de huid. Het versterken van de huidbarrière.

De huid bevat ook bitterreceptoren. Deze werden voor het eerst in 2015 in de menselijke opperhuid aangetroffen. Onderzoek van het Skinitial Research Center van de Universitaire Huidkliniek in Freiburg heeft aangetoond dat plantaardige bitterstoffen, zoals amarogentine uit gentiaan en salicine uit wilgenbast, zich kunnen binden aan bitterreceptoren in de opperhuid. Dit bevordert een instroom van calcium in de keratinocyten. Vervolgens produceren de keratinocyten in de opperhuid beschermende eiwitten. Deze beschermende eiwitten (filaggrine, involucrine en verschillende keratines) spelen een cruciale rol bij de vorming van de huidbarrière. Samen met bepaalde lipiden / vetten vormen ze een barrière in de buitenste hoornlaag van de opperhuid. Deze barrière voorkomt dat water en verontreinigende stoffen de huid binnendringen of dat de huid uitdroogt door waterverlies. 

Bitterstoffen kunnen daarom helpen bij de verzorging van een droge huid met een beschadigde huidbarrière, bijvoorbeeld bij contacteczeem en atopische dermatitis. De activering van bitterreceptoren stimuleert namelijk de stofwisseling en regeneratie van de opperhuid. Bitterstoffen zijn dus ook een soort verjongingskuur voor de huid.

Ondersteuning van het immuunsysteem

Bittere stoffen werken echter niet alleen rechtstreeks in op keratinocyten in de huid, maar moduleren ook de interactie tussen mestcellen en keratinocyten. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat amarogentine de door substance P geïnduceerde productie van de ontstekingsmediator TNF-α door menselijke mestcellen remt. Bovendien vermindert het de door TNF-α en histamine geïnduceerde synthese van IL-8 en MMP-1 in keratinocyten. Het resultaat: minder ontstekingscellen migreren naar de opperhuid. Dit effect is vergelijkbaar met dat van het antihistaminicum azelastine en zou ook relevant kunnen zijn bij atopische dermatitis.

Aanbrengen van bitterstoffen op de huid

In de rationele fytotherapie is het aanbrengen van bittere stoffen op de huid tot voor kort geen gangbare praktijk. Daarom – en omdat de receptoren voor bittere stoffen op de huid pas recent zijn ontdekt – staat onderzoek naar de effecten ervan op de huid nog in de kinderschoenen. Een klinische studie uitgevoerd aan de dermatologiekliniek van de universiteit in Freiburg toonde aan dat bij patiënten met milde atopische dermatitis bittere stoffen uit gentiaan- en wilgenbast, evenals zoethoutextract, de symptomen na slechts één week plaatselijk aanbrengen met ongeveer 50% verbeterden. Na twee weken was de huidconditie met ongeveer 70% verbeterd. 

Inwendig gebruik van bittere stoffen voor de huid

Bij inwendig gebruik spelen bittere stoffen een belangrijke rol in de antroposofische geneeskunde, ook bij de behandeling van huidaandoeningen. De Duitse dermatoloog Lüder Jachens beschrijft de behandeling van een hele reeks zogenaamde "leverdermatosen", met name acne en rosacea. Dit concept is gebaseerd op het idee dat de lever, als centraal orgaan van het spijsverteringsstelsel, ook de metabolische functies in de huid beïnvloedt. Bij acne en rosacea zijn de metabolische processen, met hun overmatige talgproductie en ontsteking, te actief in de periferie, de huid dus. Het doel van de behandeling is het stimuleren van de spijsvertering, met name de leverfunctie. Hierdoor wordt de stofwisseling weer naar het maag-darmkanaal geleid en komt de huid tot rust. De talgproductie en ontstekingen kunnen daardoor verminderen.

Besluit

• Bitterreceptoren bevinden zich niet alleen op de tong, maar vermoedelijk in het gehele maag-darmkanaal en in alle organen buiten het spijsverteringskanaal.
• Bittere stoffen uit gentiaan- en wilgenbast binden zich aan bitterreceptoren in de huid. Ze stimuleren de huidstofwisseling en versterken de huidbarrière, bijvoorbeeld bij atopische dermatitis.
• In de antroposofische geneeskunde worden bittere stoffen inwendig gebruikt om zogenaamde leveraandoeningen zoals acne of rosacea te behandelen.

De ontdekking van bitterreceptoren in vrijwel alle orgaansystemen heeft geleid tot een snelle ontwikkeling van onderzoek op dit gebied. Dit zal de waarde van bittertherapie over het algemeen vergroten. Bittere stoffen lijken niet alleen effect te hebben op het maag-darmkanaal, maar op het hele organisme. Tot nu toe zijn er stofwisselingsstimulerende, immuunmodulerende en regeneratieve effecten op de huid aangetoond. Het is denkbaar dat bittere stoffen een balancerend en harmoniserend effect op de huid hebben. 

Literatuur

[1] Deshpande DA, Wang WC, Mc Ilmoyle EL. et al. Bittere smaakreceptoren op gladde spieren van de luchtwegen zorgen voor bronchodilatatie door gelokaliseerde calciumsignalering en omgekeerde obstructie. Nature Medicine 2010; 16:1299-1304 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[2] Grah C. Gebruik van bittere stoffen in de antroposofische geneeskunde (AM). Der Merkurstab 2012; 65: 165-166 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[3] Jachens L. De behandeling van huidziekten via de lever. Der Merkurstab 2004; 57: 248-259 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[4] Lu P, Zhang CH, Lifshitz LM, ZhuGe P. Extraorale bitterreceptoren in gezondheid en ziekte. The Journal of General Physiology 2017; doi.org/10.1085/jgp.201611637 Download RIS-citatie
[5] Salier R, Melzer J, Uehleke B, Rostock M. Fytotherapeutische bitterstoffen. Swiss Journal of Holistic Medicine 2009; 21: 200-205 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[6] Seiwerth J, Tasiopoulou G, Hoffmann J, Schempp CM, Wölfle U. Topische toepassing van bitterstoffen en zoethoutextract heeft een ontstekingsremmend effect en is effectief bij atopische dermatitis. Publicatie in voorbereiding. Download RIS-citatie
[7] Soldner G, Stellmann HM. Individuele kindergeneeskunde. 4e druk. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft; 2014; blz. 598 e.v. Download RIS-citatie
[8] Trivedi BP. De fijnere punten van de smaak. Nature 2012; 486 S 2-3 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[9] Wölfle U, Elsholz FA, Kersten A, Haarhaus B, Müller WE, Schempp CM. Expressie en functionele activiteit van de bitterreceptoren TAS2R1 en TAS2R38 in menselijke keratinocyten. Skin Pharmacol Physiol 2015; 28:137-146 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[10] Wölfle U, Haarhaus B, Schempp CM. Amarogentine vertoont immunomodulerende effecten in menselijke mestcellen en keratinocyten. Med Inflamm 2015; doi.org/10.1155/2015/630128

Alruin, verhalen over het pisdiefje

Alruin begin februari vorstvrij in pot

Alruin vindt zijn oorsprong in het huidige Palestina. Hij was reeds bekend in het oude Egypte. De artsen uit Alexandrië lieten de wortel in wijn trekken en gebruikten dat brouwsel als een narcoticum. Bij de Grieken had deze plant een grote faam als liefdesdrank en werd gebruikt tijdens vruchtbaarheidsrituelen. Ook in de Bijbel wordt de Mandragora vermeldt om onvruchtbaarheid te genezen. De kracht van deze plant zit in zijn vreemde wortel, die meestal gedraaid en gespleten is en daardoor, met enige fantasie op een mens lijkt. Vanwege die vorm noemde de Griekse wijsgeer Pythagoras (600 v. C.) haar 'anthropomorphos', op een mens gelijkend. Een vroegchristelijk verhaal beschrijft de alruin als een voorstudie voor de mens. Een afgekeurd probeersel voor de echte mens.

Hildegard over Alruin

Hildegard von Bingen (1098-1179) heeft zich diepgaand met de alruin beziggehouden. Het is ten andere opvallend hoe goed de abdis op de hoogte was van allerlei hallucinogene planten. Ze schrijft: 'De Mandragora is warm, enigszins waterig, en komt uit die aarde, waaruit ook Adam geschapen werd. Ze lijkt wat op een mens. En juist vanwege dat mensachtige voorkomen, heeft ze meer van de duivelse verleider in zich dan andere kruiden en belaagt ons. Vandaar dat de mens er door in zijn gevoelens geraakt word, of die nu slecht zijn of goed, zoals dat ook het geval is met afgodsbeelden. Wanneer men ze uit de aarde heeft getrokken, moeten ze zo snel mogelijk een dag en een nacht in bronwater gelegd worden. Daardoor worden alle boze en alle schadelijke vochten uitgedreven, zodat ze voor magische kunsten en tovenarijen niet meer gebruikt kan worden.

Wanneer men haar echter uit de aarde trekt en bewaart met de aanhangende aarde, dus de plant niet op de voorgeschreven manier wast, dan is ze schadelijk en kan voor vele magische doeleinden gebruikt worden.

Men kan er dan al die slechte dingen mee doen, die ook met afgodsbeelden gedaan worden. Wanneer nu een man door die magische invloeden of uit vleselijke lust, zich niet kan matigen, dan moet hij de vrouwelijke gedaante van de plant, nadat ze in bronwater is gewassen, drie dagen en drie nachten tussen de borst en de navel vastbinden, daarna de vrucht in twee delen splijten en op beide lendenen dragen. Dan de linkerhand van die gestalte fijn wrijven met wat kamfer. Voor vrouwen beveelt Hildegard hetzelfde middel aan. Alleen dient nu de mannelijke gedaante in de rechterhand genomen te worden. Ze noemt de alruin ook als geneesmiddel tegen hoofd- en keelpijn, waarbij de gelijke delen van de mensachtige plant gebruikt dienen te worden.

Oogsten van alruin

Er zijn vele griezelige berichten rond het uitgraven van de plant. Het uittrekken moest gebeuren op een maanloze nacht. Men zei dat elke aanraking tot de dood leidt en daarom moest de wortel worden uitgegraven door een hond. Bij het uitrukken stoot de plant een door merg en been dringende gil uit, een afschuwelijke kreet, waarvan je krankzinnig wordt, of ter plekke sterft. In de Griekse 'Dierengeschiedenis' van Claudius Aeliaus verschijnt de plant onder de naam 'knospatos', de door de hond uitgetrokkene.

Het 'galgenmannetje'

De alruin groeide ook graag en goed onder de galg, waar hij gevoed wordt met de urine en het sperma van opgehangen misdadigers. De kwaliteit van het pisdiefje alruin was bijzonder groot, alleen was het ook zeer gevaarlijk om hem daar te oogsten. Daarom werd aangeraden, om de wortel gewoon op de markt te kopen. De alruinwortel maakte de bezitter onkwetsbaar, verleende grote vaardigheid in het gevecht en hielp bij alle leed en ziekte. Hij werd als talisman gedragen door vrouwen die zwanger wilden worden en door mannen om impotentie te genezen. Je moest de plant dan wel drie nachten tijdens volle maan mee naar bed nemen.

De Arabieren verkochten mandragora aan de goedgelovigen onder welluidende namen als Duivels Testikels, Duivels Appel, Satans Appel, Appel van Genius en Appel van de Gek. In Italië komen we de naam Kirkaia tegen, genoemd naar de heks Circe, die ongewenste bezoekers in zwijnen kon veranderen.

Alruin en hyoscyamine

Ondanks of dank zij de straffe verhalen is het een plant met een sterke en duidelijke farmacologische werking. De tropaanalkaloïden hebben een effect op het centraal zenuwstelsel, en vooral op de parasymphaticus. Het hoofdalcaloïde is hyoscyamine, maar ook atropine en scopolamine zijn aanwezig. De wortel kwam in veel oude narcotische preparaten voor, zoals het Requies Nicolai, in populeumzalf en mandragora-olie. In de hedendaagse geneeskunde wordt de wortel als zodanig niet meer gebruikt, maar de geïsoleerde alkaloïden of afgeleiden, zoals hyoscyamine tabletten zijn op voorschrift in de apotheek nog altijd verkrijgbaar.

Voor verdere studie

• Hanus LO, Rezanka T, Spízek J, et al. Substances isolated from Mandragora species. Phytochemistry 2005 Oct; 66(20):2408-17.
• Carter AJ Myths and mandrakes. [Historical Article J R Soc Med 2003 Mar; 96(3):144-7.
• Emboden W . The sacred journey in dynastic Egypt: shamanistic trance in the context of the narcotic water lily and the mandrake. J Psychoactive Drugs 1989 Jan-Mar; 21(1):61-75.
• Berry MI, Jackson BP. European mandrake (Mandragora officinarum and M. autumnalis). The structure of the rhizome and root. Planta Med 1976 Nov; 30(3):281-90.
• Mandragora or jing-seng and other sacred plants. Presse Med 1960 Feb 27.:405-6.
• On the lore of hallucinogenic drugs; Mandragora and the two realities. Int Rec Med Gen Pract Clin 1956 Mar; 169(3):133-42.
• Non-legendary uses of mandragora. Farmaco Prat 1953 Dec; 8(12):617-21.

Over Arnica en mijn voorbereiding van de kruidenstage

Een document samenstellen voor onze kruidenstage in de Alpen over de planten die we hopelijk zullen ontmoeten, oogsten en een beetje verwerken. Arnica montana valkruid, Gentiana lutea, Rhodiola rosea rozenwortel, Artemisia genepi, Euphrasia sp. ogentroost, Foeniculum vulgare venkel, Allium sp., Anthyllis montana wondklaver, Alchemilla sp. vrouwenmantel, Chenopodium sp. Brave hendrik, 

Een voorbeeld: Arnica montana / Valkruid / Wolverlei

Arnica montana of Valkruid is een typisch lid van de madeliefjesfamilie (Asteraceae). Het is verwant aan goudsbloem, alant en paardenbloem. Momenteel zijn er 31 verschillende soorten bekend binnen het geslacht Arnica, waarvan Arnica montana de belangrijkste is.

Arnica is een karakteristieke kruidachtige, meerjarige, aromatische plant die een hoogte van 20 tot 60 cm kan bereiken. De bladeren van de echte arnica zijn lichtgroen en meestal eivormig tot lancetvormig. De bladranden zijn afgerond. Het bladoppervlak is gedeeltelijk tot volledig behaard. De bovenste bladeren zijn meestal iets puntiger dan de onderste. Twee bladeren vormen doorgaans een rozet. De onderste bladeren (basale bladeren) zijn vaak licht getand en gegolfd. De bladnerven van de plant zijn opvallend en lopen altijd verticaal van boven naar beneden. In de grond ontwikkelt arnica cilindrische, donkerbruine tot bijna zwarte wortelstokken. De bloeiperiode, van mei tot begin september, wordt gekenmerkt door het verschijnen van de samengestelde bloemen. Elke bloem bestaat uit heldergele tot lichtoranje straalbloemen en honinggele schijfbloemen in het midden. Na de bloei ontwikkelen zich gesteelde vruchten (achenen) met een witte pappus. Zwarte, lang gesteelde zaden komen uit het midden van de vruchten tevoorschijn. Door de vorm van de vrucht (pluis) wordt arnica voornamelijk door de wind verspreid.

Arnica montana is inheems in de hoger gelegen gebieden van Noord-, Oost- en Centraal-Europa, waar het groeit in kalkrijke bossen en bergweiden. Door overmatige oogst in het verleden en overbemesting van bergweiden is de soort zeldzaam geworden en wordt ze nu beschermd.

Inhoudsstoffen

De gele bloemhoofdjes van arnica bevatten sesquiterpeenlactonen (0,2–1,5%) in veresterde vorm als belangrijkste actieve bestanddelen, met name helenaline en 11,13-dihydrohelenaline-esters, die ontstekingsremmende en antimicrobiële eigenschappen hebben. Ook zijn flavonoïden (bijv. isoquercitrine, luteoline-7-glucoside en astragaline; 0,4–0,6%), tannines en etherische olie met 2,5-dimethoxy-p-cymeen, thymol, thymolethers, azulene en andere verbindingen geïdentificeerd. Verder bevatten arnicabloemen triterpenen, hydroxycoumarinen, fenolzuren (chlorogeenzuur, cynarine, cafeïnezuur) en coumarinen (umbelliferon, scopolamine).

Farmacologische werkingen

Alleen de bloemen van de arnicaplant (Arnicae flos) worden medicinaal gebruikt. Arnica-preparaten hebben een ontstekingsremmende werking bij uitwendige toepassing, waardoor ze pijnstillend werken bij ontstekingen en tevens een antiseptische werking hebben. Bij chronische inflammatoire reumatische aandoeningen zoals reumatoïde artritis of inflammatoire aandoeningen van de wervelkolom (spondylo-artritis) ontstaat gewrichtsontsteking (artritis) onder invloed van pro-inflammatoire cytokinen. Na verloop van tijd veroorzaken deze pro-inflammatoire cytokinen toenemende weefselschade, wat uiteindelijk leidt tot progressieve destructie van gewrichten, kraakbeen of bot. Arnica verlicht pijn en gaat ontstekingen tegen. Sesquiterpeenlactonen, met name helenaline, spelen waarschijnlijk een rol in dit proces. Het onderdrukt de productie van pro-inflammatoire cytokinen (bijv. TNF-alfa).

De flavonoïden en triterpeendiolen in arnica vertonen ook ontstekingsremmende effecten, mogelijk door de prostaglandinesynthese te remmen.

Indicaties / Medisch gebruik

Arnicabloemen zijn door de HMPC geclassificeerd als een traditioneel kruidengeneesmiddel. Op basis van jarenlange ervaring kunnen ze uitwendig worden gebruikt voor de behandeling van kneuzingen, verstuikingen en plaatselijke spierpijn. Commissie E en ESCOP hebben arnicapreparaten positief beoordeeld voor uitwendig gebruik bij de gevolgen van verwondingen en ongevallen, zoals hematomen, verstuikingen, kneuzingen, botbreuken, oedeem, reumatische spier- en gewrichtspijn, ontstekingen van de slijmvliezen van mond en keel, furunculose en ontstekingen als gevolg van insectenbeten.

Arnica wordt vaak gebruikt als gel om spier- en gewrichtspijn te verlichten, vaak in combinatie met Echinacea sp., Calendula, smeerwortel, paardenkastanje, rozemarijn en pepermunt.

Arnica in de homeopathie

In de klassieke homeopathie is arnica ook een belangrijk middel bij verwondingen aan de huid, het bindweefsel, spieren, pezen, gewrichten en bij bloedingen in het bindvlies. Voor acute behandeling worden vaak lage potenties (D6-D12) gebruikt, waarbij Arnica montana D12 de eerste dag elk uur wordt toegediend, en vervolgens 3-4 keer per dag gedurende enkele dagen. Voor postoperatieve zorg wordt arnica over het algemeen ingenomen in een potentie van D30. Preventief gebruik van arnica wordt afgeraden, omdat het tot chirurgische complicaties kan leiden. Arnica is te vinden in veel homeopathische preparaten voor uitwendig gebruik.

Mogelijke bijwerkingen / interacties

In vergelijking met veel andere pijnstillers en wondhelende middelen wordt arnica over het algemeen goed verdragen. Huidirritatie kan echter optreden bij langdurig gebruik. Dit is vooral merkbaar bij kompressen gemaakt van arnicatincturen of -infusies. Daarom dient arnica alleen op een intacte huid te worden aangebracht. Inwendig gebruik kan diarree of zelfs hartritmestoornissen veroorzaken, waardoor arnicathee niet langer wordt aanbevolen. Deze reacties worden over het algemeen niet verwacht bij homeopathische preparaten. Bij personen met een bekende allergie voor planten uit de Asteraceae-famil kunnen typische huiduitslag (contactdermatitis) optreden bij het gebruik van zalven en tincturen. Er zijn geen interacties met andere medicijnen bekend.

Contra-indicaties

Vanwege de giftigheid van helenaline en dihydrohelenaline mogen tincturen en extracten van arnicabloemen niet inwendig worden gebruikt voor zelfmedicatie, aangezien het therapeutische bereik smal is en toxische reacties kunnen optreden. Er zijn momenteel geen studies naar de veiligheid van het gebruik van deze medicinale plant tijdens zwangerschap en borstvoeding, of bij kinderen jonger dan twaalf jaar. Het gebruik ervan in deze groepen wordt daarom over het algemeen afgeraden.

Formules en doseringen

Arnicatinctuur speelt een belangrijke rol, zowel als standaardpreparaat als ingrediënt in afgewerkte geneesmiddelen. Olieachtige extracten van arnicabloemen worden gebruikt in zalven, tincturen voor kompressen en als ingrediënt in zalven, terwijl alcoholische extracten van de hele plant worden gebruikt in zalven, gels en vloeistoffen voor uitwendig gebruik. Voor infusies wordt 2,0 g van het geneesmiddel per 100 ml water gebruikt. Voor verkoelende kompressen wordt de tinctuur driemaal verdund met water; voor mondspoelingen dient deze tienmaal te worden verdund. Zalven mogen maximaal 20-25% tinctuur bevatten. De tinctuur bereid uit één deel arnicabloemen en tien delen 70% ethanol is het meest geschikt, omdat hierbij ongeveer 92% van de sesquiterpeenlactonen wordt geëxtraheerd. Indien een waterig extract wordt bereid volgens de standaardbereidingsinstructies, bedraagt ​​het percentage geëxtraheerde sesquiterpeenlactonen ongeveer 75%. Voor het maken van kompressen giet je kokend water over 2 gram bloemen en zeef je het mengsel na ongeveer 5-10 minuten door een fijne zeef. De infusie is niet bedoeld om te drinken, maar is alleen geschikt voor het maken van kompressen.

Literatuur

• 1 Blaschek W. uitg. Wichtl – Kruidengeneesmiddelen en fytofarmaceutica. 6e druk. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft; 2016 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• 2 Schilcher H. Red. Gids voor fytotherapie. München, Jena: Urban & Fischer; 2016 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• 3 Van Wyk BE, Wink C, Wink M. Handboek van geneeskrachtige planten. 3e druk. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft; 2015 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• 4. Encyclopedie van medicinale planten. Phytopharmaceuticals.  http://www.arzneipflanzenlexikon.info/arnika.php 
• Download RIS-

• https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/arnica-montana
• https://kruidwis.blogspot.com/2018/08/arnica-op-de-puy-de-sancy.html

Wild voedsel, eten uit de natuur

Voedsel zoeken in de natuur was heel lang geleden een noodzaak om te overleven. Nu liggen de supermarkten vol met glanzend fruit, glimmende groenten, tientallen broodsoorten en veel, heel veel verwerkt en verpakt voedsel. Is die overvloed een zegen of een vloek? En waarom zouden we daar nog extra overvloed uit de natuur aan toevoegen?

Waarom zouden we wilde planten willen eten?

Wat mij betreft alleen al om het plezier van het zoeken en het proeven, de oermens, de jager-verzamelaar in mij wakker maken. Ook het direct en ongecompliceerd contact met natuurlijk voedsel, zonder eindeloos veel tussenpersonen is een verrijking. Van de grond rechtstreeks in de mond! 

En natuurlijk ook omwille van de extra gezondheidswaarde van wilde planten.Veel 'on'kruid zitten proppensvol vitamines en mineralen en zijn dus een welkome aanvulling op de overgecultiveerde kasgroenten die we elke dag eten. Bijvoorbeeld het blad van Look zonder look bevat tot 19.000 IE provitamine A per 100 gr en 190 mg vit C. Naast de klassieke voedingsstoffen zijn het vooral de zogenaamde secundaire metabolieten zoals fenolen en mosterdolieglycosiden, die veel in wilde planten voorkomen en die er voor zorgen dat ons immuunsysteem beter functioneert. En wild voedsel is ook een beetje gratis voedsel. Dus, genoeg redenen om eens ‘wild’ te eten.

Maar is alles wel eetbaar in de natuur? 

Ik zou zeggen van wel en zelfs meer dan één keer! Giftige planten zijn er natuurlijk wel, maar gevaarlijk wordt wild en ander voedsel pas door gebrek aan kennis. Giftigheid is vooral afhankelijk van de hoeveelheid (dosis) en de bereidingswijzen. Peulvruchten bijvoorbeeld bevatten een giftig aminozuur fasine, dat bij het koken afgebroken wordt en dus zijn gekookte bonen niet meer gevaarlijk. Daarbij worden ze door het koken ook smakelijker.

Wild voedsel moet niet alleen gezond zijn, maar ook veilig en goed smaken. Daarom is net zoals bij klassieke groenten, het moment van oogsten en de manier van klaar maken erg belangrijk.

Moment van oogsten

De eetbaarheid van wilde planten is ook afhankelijk van het moment van het oogsten, het seizoen dus. Het smakelijkst zijn de jonge, niet vezelige wortels zoals pastinaak en morgenster, de zeer jonge of gebleekte bladeren (paardenbloem, molsla), de scheuten (hop, wilde asperge) en zeker ook de bloemen van planten. Scheuten en jonge bladeren worden meestal in het voorjaar geoogst, wortels in het najaar en bloemen natuurlijk tijdens de bloei.

Bereidingswijze van wilde planten

Ook de bereidingswijze is, net zoals bij gewone groente, erg belangrijk. De soep is een interessant medium waarin je veel onzichtbaar kan laten verdwijnen, op voorwaarde dat de gebruikte ingrediënten niet bitter zijn. Fijngesnipperde jonge blaadjes van look zonder look, kers en andere zijn ideale toevoegingen aan de sla. Puree van aardappel tot spinazie kunnen ook veel in zich op nemen. Maar een van de interessantste bereidingswijze is het gebruik van een meelpapje, beslag, waardoor vooral ruw behaarde maar snel smeltende bladeren zoals smeerwortel in een knapperige tempura kunnen omgetoverd worden.

Een overzichtje van enkele lekkere, wilde groenten

Wortels

• Grote klis / Arctium lappa, de wortel van deze 2-jarige plant heeft een fijne schorseneerachtige smaak. Er zijn zelfs variëteiten ‘Globo’ die als groente gekweekt worden.
• Morgenster gele, wordt ook wel salsifis genoemd. De zwarte penwortels zijn geschraapt en gekookt zoals schorseneren smakelijk met een witte saus.
• Pastinaak, een ouderwetse groente die ook een inheemse wilde plant is.
• Teunisbloem / Oenothera biennis

Blad / Kruid

• Brandnetel: het jonge blad in het voorjaar is zelfs rauw te beknabbelen, maar dat is toch meer iets voor overlevers. Het klassieke gebruik is onder vorm van soep, probeer het eens met room, basilicum en olijfolie. Ook op de boterham is het eetbaar als smeersel met olijfolie, knoflook of daslook. Speciaal is ook dat het oudere blad na het bakken een vissmaak krijgt, interessant om vegetarische groenteballetjes te maken
• Look zonder look, tweejarige plant waarvan het blad het eerste jaar en zelfs de hele winter door te oogsten is.
• Paardenbloem / Taraxacum, gebleekte bladeren, die onder molshopen in de weilanden terecht gekomen zijn, vooral geschikt in salades met witlof en appel of appelsien
• Postelein / Portulaca oleracea, bevat zeer veel omega-3 vetzuren, vooral rauw te gebruiken.
• Veldkers kleine, heeft een fijne, scherpe radijsachtige smaak. We kunnen het hele rozetje ook als decoratie in de sla gebruiken.
• Wilde rucola of grote zandkool / Diplotaxis tenuifolia), groeit veel in de duinen en is te gebruiken zoals Rucola.
• Winterpostelein / Claytonia, goed winterhard, te gebruiken als salade met witloof en in puree
• Knopkruid / Galinsoga
• Daslook / Allium ursinum: blad als pesto / wortel, bloem
• Speenkruid: jong blad voor de bloei
• Zevenblad / Aegopodium: gestoofde groenten
• Vogelmuur / Stellaria media: pesto, salade
• Melganzevoet / Chenopodium
• Veldsla wilde /  Valerianella locusta: zeer geschikt als salade, veel ijzer
• Zuring, veldzuring / Rumex sp.

Bloemen

• Goudsbloem / Calendula, wel eetbaar maar geen vervanging van saffraan zoals sommigen vertellen.
• Viooltje Maarts / Viola, geconfijt en als gelei zeer smakelijk maar je hebt wel veel bloemen nodig om een potje te vullen.
• Vlier /Sambucus nigra, als kruiderij in koek en gebak, gefrituurd in beignetbeslag en natuurlijk ook als limonade.
• Dovenetel witte en anderen / Lamium sp.: bloem en jong blad

Vruchten / Zaden

• Aardbei / Fragaria vesca, vers, veel vitamine C, blad als thee (looistof)
• Duindoorn / Hypophae rhamnoides, in siroop en in honing, bevat zeer veel vitamine C, maar de oranje bessen zijn wel moeilijk te plukken
• Meidoorn / Crataegus
• Kers wilde / Prunus avium
• Braam / Rubus sp.
• Framboos / Ribes sp.
• Zwarte bes / Ribes nigrum
• Bosbessen / Vaccinium sp.
• Walnoten / 
• Tamme kastanje / Castanea sativa 
• Hazelnoten / Corylus sp.

Scheuten

• Hop / Humulus lupulus, de jonge scheuten geoogst in februari en maart.
• Wilde asperges / Asparagus 
• Berenklauw / Heracleum spondylium
• Kleefkruid / Galium aparine: kiemblaadjes
• Japanse duizendknoop / Fallopia sp. 

Een beetje eten uit de natuur is dus ook voor onze tijd of juist voor onze moderne tijd nuttig en zelfs noodzakelijk.

Referenties en linken

• https://sites.google.com/site/kruidwis/wild-voedsel
• https://kruidwis.blogspot.com/2020/04/nu-te-plukken-als-voedsel.html
• https://kruidwis.blogspot.com/2013/03/eten-of-gegeten-worden.html
• https://kruidwis.blogspot.com/2013/08/vogelkers.html
• https://kruidwis.blogspot.com/2016/11/wilde-wandelsoep.html
• https://kruidwis.blogspot.com/2024/02/hondsdraf-effectieve-medicinale-plant.html
• Francois Couplan: “Guide nutritionnel des plantes sauvages et cultivées” (Delachaux et Niestlé, 2011
• Marion de Kort:  Wildpluk Compendium
• https://www.mdpi.com/2304-8158/13/17/2785 en referenties
• https://kruidwis.blogspot.com/2024/02/vogelmuur-onkruid-of-superfood.html
  
• https://kruidwis.blogspot.com/2025/05/de-melde-of-melganzevoet-chenopodium.html
  
• https://kruidwis.blogspot.com/2023/08/ganzevoet-en-andere-meldes.html
  
• https://kruidwis.blogspot.com/2021/09/buitenlandse-krachtkruiden-knopkruid.html
  
• https://kruidwis.blogspot.com/2024/04/daslookmomenten.html
  
• https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/gezonde-voeding/67370-duindoorn-wonderbesje-van-bij-ons.html
  
• https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/alternatief/22937-vlier-geen-verboden-vrucht.html

Helichrysum italicum

Helichrysum is een plant van 30 tot 50 centimeter die houdt van doorlatende, droge en zonnige grond. Het heeft zeer fijne, zachte, witachtige, zilverachtige naaldvormige bladeren, gerangschikt op een wollige stengel. De bloemen zijn kleine goudgele bloemhoofdjes die niet verwelken. Het wordt vaak de naam kerrieplant gegeven vanwege de hete, droge en licht rokerige tonen die doen denken aan de geur van curry. Aanvankelijk geproduceerd op Corsica, leidde het succes van deze olie tot de ontwikkeling van Franse, Italiaanse, Kroatische, Servische, Bosnische en zelfs Albanese producties.

Waar dient het voor?

Tegenwoordig wordt het vooral in cosmetica gebruikt als hydrolaat vanwege zijn ‘anti-veroudering’ en de etherische olie om zijn krachtige anti-hematoomwerking, Het zal daarom vooral worden gebruikt om zelfs een oudere blauwe plek, een bult of zelfs een recente spatader snel te verminderen. Bovendien wordt deze olie ook aanbevolen voor de volgende problemen: acne, wonden, littekens, psoriasis, bronchitis, rhinitis, enz. Kortom, het is op zichzelf een eerste hulpmiddel.

Verschillende profielen van essentiële oliën van Italiaanse helichrysum

De reden waarom de herkomst van de teelt die wordt gebruikt voor de distillatie van Italiaanse helichrysum-etherische olie zo belangrijk is, is omdat deze resulteert in significante verschillen op moleculair niveau. Er zijn namelijk talloze chromatografische profielen

3 belangrijke chromatografische profielen

• een Corsicaans profiel , rijk aan nerylacetaat maar met een variabele concentratie italidiones [1]
• verschillende Italiaanse profielen [2] [3] , soms rijk aan nerylacetaat [4] , soms rijk aan italiceen [5] maar vaak "arm" aan italidiones (hoewel er uitzonderingen zijn).
• Balkanprofielen , met een lage concentratie nerylacetaat, vaak rijk aan italidionen en pinenen.

Deze variabiliteit van profielen kan door verschillende factoren worden verklaard. de aard van de bodem, klimatologische omstandigheden, evenals variaties in de oogstperiode en de toestand van de plant. Dit dwingt uiteraard elke oorsprong om de superioriteit van zijn compositie te benadrukken. Voorstanders van het Corsicaanse profiel zullen het voordeel benadrukken van een hoog nerylacetaatgehalte voor een effectiviteit die als superieur wordt beschouwd.

Degenen uit de Balkan zullen op hun beurt de theorie van Pierre Franchomme en Daniel Penoël naar voren brengen volgens welke italidiones het cruciale actieve ingrediënt zijn in de anti-hematoomwerking van de etherische olie.

Hoewel er geen twijfel meer bestaat over de effectiviteit van Italiaanse of immortelle helichrysum, blijven de fysiologische mechanismen achter de werking ervan nog steeds een mysterie...

Bepaalde recente wetenschappelijke gegevens lijken echter de nadruk te leggen op α-pineen, een molecuul in de etherische olie, vanwege de ontstekingsremmende eigenschappen [7][8] en vanwege het beschermende effect op collageen en elastine, twee moleculen die essentieel zijn voor de structuur van het weefsel [6] . Deze laatste eigenschap zou wel eens aan de oorsprong kunnen liggen van de anti-hematoom- en anti-verouderingseffecten van helichrysumolie. Het zou dus de stevigheid van de huid kunnen behouden (anti-veroudering) en de “schade” kunnen beperken die verband houdt met de ontsteking die gepaard gaat met weefseltrauma.

Literatuur

[1] Ange Bianchini Pierre Tomi Jean Costa Antoine François Bernardini (2001) – “Compositie van Helichrysum italicum (Roth) G. Don fil subsp. Italicum essentiële oliën uit Corsica (Frankrijk)” Flavour and Fragrance Journal 16(1):30-34 · Januari 2001.

[2] JulienPaolini, Jean-Marie Desjobert, Jean Costa, Antoine-François Bernardini, Cinzia Buti Castellini, Pier-Luigi Cioni, Guido Flamini, Ivano Morelli (2006) – “Samenstelling van essentiële oliën van Helichrysum italicum (Roth) G. Don draad subsp. italicum van de eilanden van de Toscaanse archipel” Smaak en geur J 21: 805–808.

[3] Leonardi M, Giovanelli S, Ambryszewska K, Ruffoni B, Cervelli C, Pistelli L, Flamini G, Pistelli L (2018) – “Etherische oliesamenstelling van zes Helichrysum-soorten geteeld in Italië.” Biochemische systematiek en ecologie. 79. 15-20. 10.1016/j.bse.2018.04.014.

[4] Leonardi M, Ambryszewska KE, Melai B, Flamini G, Cioni PL, Parri F, Pistelli L. (2013) – “Etherische oliesamenstelling van Helichrysum italicum (ROTH) G.DON ssp. italicum van het eiland Elba (Toscane, Italië).” Chem Biodivers. 2013 maart;10(3):343-55. doi: 10.1002/cbdv.201200222.

[5] Emilia Mancini, Laura De Martino, Aurelio Marandino, Maria Rosa Scognamiglio, Vincenzo De Feo (2011) – “Chemische samenstelling en mogelijke in vitro fytotoxische activiteit van Helichryum italicum (Roth) Don ssp. Italicum” Moleculen 2011, 16(9), 7725-7735; https://doi.org/10.3390/molecules16097725

[6] Fraternale D, Flamini G, Ascrizzi R (2019) – “In vitro anticollagenase- en anti-elastase-activiteiten van etherische olie van Helichrysum italicum subsp. italicum (Roth) G. Don.” J Med-voedsel. 14 juni 2019. doi: 10.1089/jmf.2019.0054.

[7] Zhou JY1, Tang FD, Mao GG, Bian RL. (2004) – “Effect van alfa-pineen op nucleaire translocatie van NF-kappa B in THP-1-cellen.” Acta Pharmacol Zonde. 2004 april; 25(4):480-4.

[8] Kim DS, Lee HJ, Jeon YD, Han YH, Kee JY, Kim HJ, Shin HJ, Kang J, Lee BS, Kim SH, Kim SJ, Park SH, Choi BM, Park SJ, Um JY, Hong SH . (2015) – “Alfa-Pineen vertoont ontstekingsremmende activiteit door de onderdrukking van MAPK’s en de NF-KB-route in peritoneale macrofagen van muizen.” Ben J Chin Med. 2015;43(4):731-42. doi: 10.1142/S0192415X15500457. Epub 28 juni 2015

Guldenroede voor gouden urine

Guldenroede is voor mij altijd een plant geweest die in zijn uiterlijke eenvoud zijn simpele, maar degelijke werking weerspiegelt. Geen modekruid met spectaculair wonderlijke werking, maar een vaste veilige kracht in een onzekere wereld van ziekte.

Solidago virgaurea is een vaste plant die vooral te vinden is langs droge bosranden. De plant is niet zeldzaam en andere niet-inheemse Solidagosoorten zoals S. canadensis en S. gigantea komen nu ook meer verwilderd voor. Deze 3 soorten mogen medisch gebruikt worden. Andere soorten, variëteiten en cultivars die in de tuincentra verkocht worden, zijn therapeutisch niet te gebruiken omdat er wetenschappelijk weinig over bekend is. Natuurlijk zijn al deze planten geschikt als sierplant, maar ook de Echte guldenroede is gemakkelijk te zaaien of te scheuren om in de gele border of de bostuin verwerkt te worden. Hij groeit goed op arme zandgrond en zelfs bij berkenbomen.

What’s in a name ofte wel etymologie

Solidago zou afkomstig zijn van solidare of solidum agare: gezond of vast maken, omdat Guldenroede als een wondhelende plant bekend stond. De soortnaam virgaurea komt van virga (roede of tak) en aurea (goud), vanwege de rechte stengel met goudgele bloemen. In mijn fantasie slaat het ook op een goede, goude, gulden roede omwille van de urineafdrijvende werking. De Nederlandse naam is daarmee ook duidelijk. Heidens wondkruid is een oude naam die o.a. bij Petrus Nylandt is terug te vinden. Men beweerde dat in de Middeleeuwen de Arabische Saracenen het kruid gebruikten als wondhelend middel en deze volkeren werden natuurlijk als heidens beschouwd, vandaar ook de latijnse naam Solidago sarracenica. Daarmee zijn de 2 voornaamste farmacologische werkingen, een adstringerende en een diuretische, dan ook bekend.

De geschiedenis

De geschiedenis vermeldt vooral de samentrekkende werking. Bij Dodonaeus klinkt het dan als “Voor vuyle Sweeringe des Tandt-vleesch, ende van de Keel: Neem van het afziedtsel een half pint, honingh van Roosen anderhalf once, vermengt dit samen, ende laat hier mede gorgelen.”Of “Voor versche ende oude Wonden en de Fistelen: Drupt het sap ofte stopt het poedere in het quetsuren ofte loopende gaten; tot dien einde wordt dit kruydt ook in de Wonde-drancken gebruykt.”

Een ontstekingswerende werking vinden we ook terug bij Lonicerus (1564) en H. Bock (1565). De eerste vermelding van Guldenroede als niermiddel komt van Arnold van Villanova (1240-1311). Van dan af vinden we de diuretische werking in alle grote kruidenboeken terug. Tabernaemontanus (1530-1590) verwijst o.a. naar Matthiolus en schrijft dat “Virga aurea ferratis foliis ... nicht allein den Griess und Sand sondern auch den Stein selbst vermahle ... es reinige auch die Niere und die Härngange van allem groben Schleim”. Culpeper (1653) beschouwt de Golden Rod astrologisch als een Venusplant, maar adviseert hem ook bij blaas- en nierklachten en als wondmiddel. In de Wurttemberische Farmocopee van 1741 wordt Herba Consolidae Saraceniae als Lithontripticum of als steenverdrijvend kruid vermeld, maar ook als Vulnerarium.

Een laatste overzichtje:

• Rademacker (1848) gebruikt de Guldenroede bij nefritis,
• Duché (1886) bij blaasontsteking,
• Meyer (1935) bij chronische nefritis en uremie,
• Bohn (1935) bij lithiasis,
• Kahnt (1940) bij waterzucht en bedplassen,
• Leclerc (1914) bij enteritis en als diureticum.

Inhoudsstoffen, werkstoffen

Een gevarieërde groep van werkzame stoffen geeft ons een boeiend, maar soms wel verwarrend beeld van deze plant.Zo zit er een kleine hoeveelheid etherische olie in de Guldenroede. Genoeg om de weinig opvallende maar toch eigen geur van de plant te kunnen reuken. Belangrijker zijn de saponinen, de flavonoïden en een fenolglycoside die samen de diuretische werking van Solidago bepalen. De verhouding van deze stoffen is nogal verschillende bij de 3 gebruikte soorten. Zo is het gehalte aan saponinen en flavonoïden hoger in de Canadese en de Late guldenroede, terwijl het fenolglycoside alleen voor komt in de Echte guldenroede. Rationeel cijfermatig gezien lijken de uitheemse soorten sterker werkzaam te zijn, emotioneel en traditioneel gezien, geven wij toch nog de voorkeur aan de échte.

In de praktijk worden de 3 vermelde soorten veel gemengd aangeboden en dat onder de naam “Solidago virgaurea” wat toch wel erg verwarrend is. Wat de werking van de inhoudsstoffen betreft, kunnen we zeggen dat het fenolglycoside een bewezen anti-flogistische, analgetische, diuretische en steenwerende werking heeft. De flavonoiden uit S. gigantea vertoonden eveneens een urine afdrijvende werking. De saponinen van S. virgaurea hadden een oedeemremmend effect bij dierproeven.

Al deze onderzoeken bevestigen de oude ervaringen, maar daarnaast werden er ook nieuwe farmacologische effecten beschreven van saponinen en polysacchariden uit Solidago. Opvallend en ook verwarrend is de sperma-remmende werking van een saponinenmengsel. Verder werden er in verschillende onderzoeken ook anti-tumor activiteiten aangetoond. We moeten hierbij toch duidelijk zeggen dat deze laatste effecten bekomen werden met geïsoleerde en geconcentreerde preparaten en zeker niet toegeschreven mogen worden aan een guldenroedethee of -tinctuur. Wachten op verder onderzoek is dus de boodschap.

Praktische toepassing

De Duitse Kommission E, die nuchter de officiële werking van kruiden beoordeelt, en soms veroordeelt, beschouwt S. virgaurea, S. canadensis en S. gigantea als te gebruiken “zur Durchspüling bei entzündlichen Erkrankungen der ableitenden Harnwege, Harnsteinen und Nierengriess”. Dr. Valnet adviseert Guldenroede vooral bij infecties van de urinewegen, zowel bij cystitis, als bij acute en chronische nefritis. Ook bij albuminurie en een teveel aan urinezuren is guldenroedethee het proberen waard. Voor mij is Guldenroede dé basisplant voor nieren en urinewegen. Door de combinatie met 1 of 2 specifiek werkzame planten krijgen we een kruidenmengsel met een meer gerichte werking (Tabel 1).

Tabel 1: Kruidenmengsels met een meer gerichte werking

• Solidago + Arctostaphylos uva ursi: acute blaasontsteking
• Solidago + Equisetum : chronische blaasontsteking
• Solidago + Rubia tinctorum : lithiasis, blaas- en nierstenen
• Solidago + Betula + Filipendula ulmaria : reumatische aandoeningen
• Solidago + Urtica + Equisetum : artrose, gewrichtsslijtage
• Solidago + Epilobium (Basterdwederik) : prostaathypertrofie

Literatuur

• Bader G, Binder K, Hiller K, et al (1987) De antischimmelwerking van triterpeensaponinen van Solidago virgaurea L. Pharmazie 42:140
• Radoias G, Bosilcov A, Novak J (2004) Samenstelling van de etherische olie van Solidago virgaurea ssp. virgaurea L. 35e Internationaal Symposium over Etherische Oliën. ISEO. 29 september - 2 oktober, Naxos
• Chodera A, Dabrowska K, Sloderbach A, et al (1991) Wplyw frakcji imperfectonoidowych gatunków rodzaju Solidago L. na diureze en elektrische stezenie. Acta Pol Pharm 48: 35–7
• Schilcher H, Rau H (1988) Nachweis der aquaretische Wirkung von Birkenblätter- en Goldrutenauszügen im Tierversuch. Urologie [B] 28: 274–80
• Melzig MF (2004) Echtes Goldrutenkrautein Klassiker in der urologische Fytotherapie. Wien Med Wochenschr., Wien Med Wochenschr.;154(21–22):523–7
• Melzig MF, Noe S, Stammwitz U (2001) Nieuwe aspekte bij de therapie met Echter Goldrute. Extracta Urologica 9:14–7
• Metzner J, Hirschelmann R, Hiller K (1984) Antiflogistische en analgetische Wirkungen von Leiocarposid, een fenolische Bisglucosid uit Solidago virgaurea L. Pharmazie 39: 869–70.
• Meyer B, Elstner EF. (1990) Antioxidatieve eigenschappen van bladextracten van Populus , Fraxinus en Solidago als bestanddelen van het ontstekingsremmende plantaardige geneesmiddel Phytodolor ® . Planta Med 56:666
• Kaspers U, Poetsch F, Nahrstedt A, Chatterjee SS (1998) Diuretische effecten van extracten en fracties verkregen uit verschillende Solidago- soorten. Naunyn-Schmiedeberg's Arch Pharmacol 358:Suppl. 2: S. R495
• Jacker HJ, Voigt G, Hiller K (1982) Zum anti-exsudatieve werking van een triterpensaponine. Pharmazie 37: 380–2.