Officiele gegevens vlgs HPMC voor gebruik van de kruiden bij lever- en galproblemen

Welke planten kunnen helpen bij lever- en galblaasproblemen?

• Silybi mariani fructus, vruchten van de melkdistel (Ph. Eur.)
• Cynarae folium, artisjokbladeren (Ph. Eur.)
• Curcumae longae rhizoma, geelwortel rhizoom (Ph. Eur.)
• Curcumae zanthorrhizae rhizoma, Javaanse kurkuma (Ph. Eur.)
• Absinthii herba, alsemkruid (Ph. Eur.)
• Taraxaci officinalis herba cum radice, paardenbloemkruid met wortel (Ph. Eur.)
• Millefolii herba, duizendbladkruid (Ph. Eur.)
• Fumariae herba, duivekervelkruid (Ph. Eur.)
• Boldi folium, boldo bladeren (Ph. Eur.)
• Menthae piperitae folium, pepermuntblaadjes (Ph. Eur.)
• Menthae piperitae aetheroleum, pepermuntolie (Ph. Eur.)

Aan sommige medicinale planten wordt een cholagoge werking toegeschreven, wat betekent dat ze de galstroom bevorderen, en aan andere wordt ook een hepatoprotectieve werking toegeschreven. Naast het stimuleren van de galstroom kunnen medicinale planten ook de symptomen van spijsverteringsstoornissen verlichten door middel van spasmolytische, carminatieve, ontstekingsremmende en antibacteriële effecten. In de monografieën van het Comité voor Kruidengeneesmiddelen (HMPC) van het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) zijn verschillende geneesmiddelen en preparaten opgenomen die worden aanbevolen voor aandoeningen van de galblaas, lever en alvleesklier.

• Mariadistelvruchten
• Artisjokbladeren
• Kurkuma wortelstok
• Javaanse kurkuma
• Alsem 
• Paardenbloem met wortel
• Duizendbladkruid
• Duivekervelkruid
• Boldo-bladeren
• Pepermuntblaadjes
• Pepermuntolie

Alleen pepermuntolie werd door de HMPC geclassificeerd als een middel met "gevestigd gebruik" en kan daarom de bijbehorende goedkeuring krijgen. Alle andere middelen werden geclassificeerd als geneesmiddelen voor "traditioneel gebruik".

Goed ingeburgerd gebruik

Dit omvat geneesmiddelen of extracten die al meer dan 10 jaar in de EU worden gebruikt en waarvan de effectiviteit in klinische onderzoeken is aangetoond.

Traditioneel gebruik

Deze geneesmiddelen en extracten moeten al meer dan 30 jaar in de EU worden gebruikt, waarvan ten minste 15 jaar, en kunnen alleen worden geregistreerd op basis van voldoende veiligheidsgegevens en aannemelijke werkzaamheid.

Voor alle hieronder beschreven geneesmiddelen en extracten geldt het volgende: Er zijn geen veiligheidsgegevens beschikbaar voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, evenals voor adolescenten jonger dan 18 jaar (uitzonderingen: jonger dan 12 jaar voor artisjokbladeren en duizendblad, en jonger dan 4 jaar voor pepermuntbladeren). Gebruik wordt daarom voor deze groepen afgeraden. Raadpleeg bovendien direct een arts als de symptomen aanhouden of verergeren tijdens de behandeling. 

Contra-indicaties bestaan ​​in geval van overgevoeligheid voor de betreffende bestanddelen van de geneesmiddelen; voor geneesmiddelen uit de Asteraceae-familie is overgevoeligheid voor Asteraceae in het algemeen een contra-indicatie. Dit geldt voor 5 van de 11 hier beschreven geneesmiddelen. Daarnaast mogen deze geneesmiddelen over het algemeen niet worden gebruikt bij galwegobstructie, cholangitis, leveraandoeningen, galstenen en andere aandoeningen van de galwegen die medisch onderzoek vereisen.

Silybi mariani fructus, vruchten van de mariadistel (Ph. Eur.)

Mariadistelvruchten zijn de rijpe, pappusvrije achenen van Silybum marianum (L.) Gaertn. uit de familie Asteraceae met een gehalte van ten minste 1,5% silymarine, berekend als silibinine en gebaseerd op het gedroogde geneesmiddel. Talrijke preklinische studies hebben de farmacologische eigenschappen van silymarine onderzocht, waardoor enkele werkingsmechanismen zijn opgehelderd: silymarine vermindert intracellulaire oxidatieve stress (antioxidante werking), verlaagt de collageenproductie (antifibrotische werking) en bezit ontstekingsremmende eigenschappen (bijv. door de afgifte van TNF door T-cellen te verminderen).

Milde maag-darmklachten zoals een droge mond, misselijkheid, maagklachten, maagirritatie en diarree kunnen als bijwerkingen optreden, evenals hoofdpijn en allergische reacties (dermatitis, netelroos, huiduitslag, jeuk, anafylaxie, astma).

De actieve bestanddelen zijn de zogenaamde flavonolignanen, waarbij "silymarine", zoals vermeld in de farmacopee, een mengsel is van verschillende flavanolderivaten zoals silibinine, silichrystine en silidianine. Andere opmerkelijke bestanddelen in de plant zijn diverse flavonoïden, vette olie en β-sitosterol.

Tabel 1. Traditionele bereidingen van mariadistelvruchten uit de HMPC-monografie en hun dosering. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• geplette vrucht Eenmalige dosis: 3-5 g in 100 ml kokend water, 2-3 keer per dag, vóór de maaltijd.
• poedervrucht   2-3 keer per dag, 300-600 mg poeder, dagelijkse dosis: tot 1800 mg, vóór de maaltijd.
• Droog extract (DER 20–70:1), extractieoplosmiddel aceton 2-3 keer per dag, 82-239 mg droog extract, dagelijkse dosis tot 478 mg, vóór de maaltijd.
• Droog extract (DER 30–40:1), extractieoplosmiddel ethanol 96% (V/V) 200 mg droog extract eenmaal daags
• Droog extract (DEV 20-35:1), extractiemiddel ethylacetaat 3-4 keer per dag, 162,5-250 mg droog extract
• Droog extract (DEV 26-45:1), extractiemiddel ethylacetaat 3-4 keer per dag, 123-208,3 mg droog extract
• Droog extract (DEV 36-44:1), extractiemiddel ethylacetaat Driemaal daags, 173,0–186,7 mg droog extract
• Droog extract (DER 20–34:1), extractieoplosmiddel methanol 90% (v/v) 3 keer per dag 70 mg droog extract
• Dik extract (DEV 10–17:1), extractiemiddel ethanol 60% (V/V) 392 mg dik extract tweemaal daags

Cynarae folium, artisjokbladeren (Ph. Eur.)

Artisjokbladeren zijn de gedroogde en gemalen bladeren van Cynara scolymus L. (familie: Asteraceae) die minstens 0,8% chlorogeenzuur bevatten. Ze bevatten ook andere caffeoylquininezuren, flavonoïden en bittere sesquiterpeenlactonen.

De HMPC heeft in maart 2018 de status van traditioneel gebruik toegekend aan artisjokbladeren en extracten die daarvan gemaakt zijn. Deze kunnen oraal worden ingenomen voor de symptomatische verlichting van indigestie zoals dyspepsie, een opgeblazen gevoel en winderigheid.

Verschillende klinische studies naar extracten van artisjokbladeren hebben de werkzaamheid aangetoond bij de behandeling van spijsverteringsproblemen, hyperlipidemie en hypercholesterolemie, evenals bij het bevorderen van de galstroom. Echter, noch het aantal patiënten, noch de studieduur waren voldoende om een ​​algemeen aanvaarde toepassing te rechtvaardigen. De waargenomen therapeutische effecten werden voornamelijk toegeschreven aan cynarine, dat hepatoprotectieve en hepato-regeneratieve effecten vertoonde in in vitro testsystemen en diermodellen. Mogelijke bijwerkingen zijn milde diarree met krampen en brandend maagzuur.

Tabel 2. Traditionele bereidingen van artisjokbladeren uit de HMPC-monografie en hun dosering. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• gemalen gedroogde bladeren voor kruidenthee 1,5 g van de fijngemaakte, gedroogde bladeren in 150 ml kokend water als thee, 4 keer per dag, of 3 g van de fijngemaakte, gedroogde bladeren in 150 ml kokend water als kruidenthee, 1-2 keer per dag.
• gemalen gedroogde bladeren Dagelijkse dosis: 600–1500 mg, verdeeld over 2–4 afzonderlijke doses.
• Droog extract van gedroogde bladeren (DER 2–7,5:1), extractieoplosmiddel water Eenmalige dosis: 200–640 mg Dagelijkse dosis: 400–1320 mg
• Droog extract van verse bladeren (DER 15–35:1), extractieoplosmiddel water. Eenmalige dosis: 200–900 mg Dagelijkse dosis: 600–2700 mg
• Dik extract van verse bladeren (DER 15–30:1), extractieoplosmiddel water. Eenmalige dosis: 600 mg Dagelijkse dosis: 1800 mg
• Dik extract van gedroogde bladeren (DER 2,5–3,5:1), extractieoplosmiddel ethanol 20 (v/v). Eenmalige dosis: 0,7 g (3 maal daags) Dagelijkse dosis: 2,1 g

Curcumae longae rhizoma, curcuma-wortelstok (Ph. Eur.)

Kurkumawortelstok is de wortelstok van Curcuma longa L. (syn. Curcuma domestica Valeton) uit de familie Zingiberaceae, die is geblust met kokend water of hete stoom, gedroogd, geschild en ontdaan van de wortels, en die ten minste 25 ml/kg etherische olie en ten minste 2% dicinnamoylmethaanderivaten bevat, berekend als curcumine en gebaseerd op het watervrije product.

In september 2018 kregen het geneesmiddel en de daarvan gemaakte preparaten de status van geneesmiddel voor traditioneel gebruik van de HMPC. Traditioneel wordt kurkumawortel gebruikt om spijsverteringsstoornissen zoals een opgeblazen gevoel, trage spijsvertering en winderigheid te verlichten. Mogelijke bijwerkingen waren milde symptomen zoals een droge mond, winderigheid en maagirritatie.

De actieve bestanddelen zijn de curcuminoïden met curcumine als belangrijkste component en de etherische olie met monoterpenen zoals α-phellandreen, sabineen, cineol en borneol, evenals sesquiterpenen zoals zingiberene. In een experiment met muizen bleek een waterige suspensie van kurkumawortel de galophoping in de galblaas in vergelijkbare mate te verhogen als verapamil.

Tabel 3. Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over kurkumawortelstok en hun dosering. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• poeder van gedroogde wortelstok 2-3 keer per dag, 0,5-1 g
• geplette gedroogde wortelstok 0,5–1 g in 150 ml kokend water als thee, 2–3 keer per dag.
• Tinctuur (DEV 1:10), extractiemiddel ethanol 70% (V/V). Driemaal daags 0,5–1 ml
• Droog extract (DER 13–25:1), extractieoplosmiddel ethanol 96% (V/V). Dagelijkse dosis: 90–162 mg droog extract, verdeeld over 2–5 doses.
• Droog extract (DER 5,5–6,5:1), extractieoplosmiddel ethanol 50% (v/v). 100-200 mg droog extract tweemaal daags
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 70% (V/V). 10 ml eenmaal daags of 5 ml driemaal daags in 60 ml water

Curcumae zanthorrhizae rhizoma, Javaanse kurkuma (Ph. Eur.)

Javaanse kurkuma bestaat uit de gesneden, gedroogde wortelstok van Curcuma zanthorrhiza Roxb. (syn. Curcuma xanthorrhiza D. Dietr.) uit de familie Zingiberaceae [Fig. 2]. Het uiterlijk is vergelijkbaar met dat van Curcuma longa L. De monografie van het HMPC heeft een andere titel: Community kruidenmonografie over Curcuma xanthorrhiza Roxb. (C. xanthorrhiza D. Dietrich), wortelstok.

In 2014 kreeg Javaanse kurkuma de status van traditioneel geneesmiddel voor de verlichting van spijsverteringsstoornissen zoals een opgeblazen gevoel, trage spijsvertering en winderigheid. Qua indicaties en bijwerkingen is Javaanse kurkuma vergelijkbaar met kurkumawortel. In experimenten met verdoofde ratten verhoogde de oraal toegediende etherische olie uit de kurkumawortelstok de galafscheiding zelfs meer dan de etherische olie uit de kurkumawortelstok, wat voornamelijk werd toegeschreven aan het D-kamfergehalte.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over Javaanse kurkuma en hun dosering. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• geplette gedroogde wortelstok Driemaal daags 1 gram van het geneesmiddel in 100 ml kokend water als thee.
• Droog extract (DER 20–50:1), extractieoplosmiddel ethanol 96% (V/V). Driemaal daags 8-13 mg droog extract
• Droog extract (DER 9–12:1), extractieoplosmiddel aceton. 50-100 mg droog extract tweemaal daags

Absinthii herba, alsemkruid (Ph. Eur.)

Het geneesmiddel alsemkruid wordt gedefinieerd als de hele of gesneden, gedroogde, basale bladeren of de schaars bebladerde, bloeitoppen, of een mengsel van de bovengenoemde plantendelen van Artemisia absinthium L. (familie: Asteraceae). Volgens de farmacopee moet alsemkruid een gehalte aan etherische olie hebben van ten minste 2 ml/kg gedroogd plantmateriaal.

In 2017 heeft de HMPC de status van traditioneel geneesmiddel en preparaten daarvan toegekend voor het stimuleren van de eetlust en voor milde dyspeptische en gastro-intestinale klachten. Voor het eetlustopwekkende effect dient alsem 30 minuten vóór de maaltijd te worden ingenomen.

De HMPC-monografie waarschuwt dat het gebruik van alsem de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen kan beïnvloeden: de neurotoxische thujon in de etherische olie kan slaperigheid, braken en buikpijn veroorzaken. Daarom moeten chemotypen van de plant met een laag thujongehalte als geneesmiddel worden gebruikt om ervoor te zorgen dat de maximale dagelijkse dosis van 6,0 mg thujon niet wordt overschreden.

De belangrijkste bestanddelen die verantwoordelijk zijn voor de effecten zijn onder andere bittere sesquiterpeenverbindingen zoals absinthine, anabsinthine, artabsine en matricine, evenals flavonoïden, tannines en lignanen. De effecten van alsemextracten op de afscheiding van maagsap en gal, zoals waargenomen in diermodellen, werden toegeschreven aan de bittere verbindingen, terwijl het hepatoprotectieve effect waarschijnlijk te danken was aan de aanwezige flavonoïden. De kleinere klinische onderzoeken die tot nu toe zijn uitgevoerd, hebben in sommige gevallen ook een niet-specifieke toename van de galafscheiding aangetoond.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over absint en hun dosering bij spijsverteringsproblemen. DER: Verhouding geneesmiddel-extract. Dosering (innemen na elke maaltijd)

• gemalen gedroogde kruiden 1–1,5 g van het geneesmiddel in 150 ml kokend water als thee, dagelijkse dosis 2–3 g
• kruidenpoeder. Eenmalige dosis: 0,76 g; Dagelijkse dosis: 2,28 g
• Vers plantensap (DEV 1:0,5–0,9). Eenmalige dosis: 5 ml; Dagelijkse dosis: 10 ml
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 70% (V/V). Eenmalige dosis: 1 g; Dagelijkse dosis: 3 g

Taraxaci officinalis herba cum radice, paardenbloemkruid met wortel (Ph. Eur.)

Paardenbloemkruid met wortel is een mengsel van hele of gemalen, gedroogde boven- en ondergrondse delen van Taraxacum officinale FH Wigg (familie: Asteraceae).

In 2009 kreeg het geneesmiddel en de preparaten ervan de status van traditioneel gebruik toegekend door de HMPC voor de verlichting van indigestie zoals een opgeblazen gevoel, winderigheid en een vertraagde spijsvertering, en voor de behandeling van tijdelijk gebrek aan eetlust. Mogelijke bijwerkingen zijn onder andere pijn in de bovenbuik, maagzuur en allergische reacties.

Paardenbloem bevat bestanddelen uit tal van stofklassen: sesquiterpeenlactonen, bitterstoffen (bijv. tetrahydroridintine B), triterpenen (waaronder taraxasterol) en sterolen, talrijke fenolische verbindingen en ook slijmstoffen (in de wortel). Dierstudies (ratten en honden) hebben een toename van de galstroom aangetoond, maar klinische studies ontbreken.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over paardenbloemkruid met wortel en hun dosering voor spijsverteringsproblemen. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.  

• gemalen gedroogde kruiden met wortel Tot 3 keer per dag, 3-4 g als afkooksel of 4-10 g als infusie.  
• Droog extract (DER 5,6–8,4:1), extractieoplosmiddel ethanol 60% (v/v). Neem tweemaal daags één tablet met 300 mg droog extract, of driemaal daags één tot twee tabletten met 150 mg droog extract.  
• Vloeibaar extract (DER 1:0,9–1,1), extractieoplosmiddel ethanol 30% (V/V). Driemaal daags, 90 druppels (= 3,15 ml = 3,31 g)  
• Vloeibaar extract (DER 0,7:1), extractieoplosmiddel ethanol 30% (w/w) 3 keer per dag 35 druppels (= 1 ml = 1 g)  
• Vers plantensap (DEV 1:0,5–0,8) 10 ml 3 keer per dag  

Millefolii herba, duizendbladkruid (Ph. Eur.)

Duizendblad bestaat uit de hele of gesneden, gedroogde, bloeiende scheuttoppen van Achillea millefolium L. (familie: Asteraceae). Volgens de farmacopee moet het geneesmiddel ten minste 2 ml per kg etherische olie en ten minste 0,02% proazulenen bevatten, berekend als chamazuleen en gebaseerd op het gedroogde geneesmiddel. Aan het geneesmiddel en de preparaten daarvan werd in 2011 door de HMPC de status van traditioneel geneesmiddel toegekend voor de behandeling van tijdelijk verlies van eetlust en voor de symptomatische behandeling van indigestie zoals een opgeblazen gevoel, winderigheid en een vertraagde spijsvertering . In dierstudies met ratten en muizen werd een dosisafhankelijk hepato-protectief effect waargenomen na toediening van een extract van duizendblad, wat werd toegeschreven aan de sesquiterpenen, flavonoïden en andere fenolische verbindingen die in de plant voorkomen. Klinische studies met duizendbladkruid of preparaten daarvan die relevant zouden kunnen zijn voor de beoordeling van HMPC zijn nog niet uitgevoerd.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over duizendblad en hun dosering bij spijsverteringsproblemen. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• gemalen gedroogde kruiden 3-4 keer per dag, 2-4 gram in 250 ml kokend water als thee tussen de maaltijden door.
• Vers plantensap (DEV 1:0,6–0,9) 2-3 keer per dag, 5-10 ml
• Vloeibaar extract (DER 1:1), extractieoplosmiddel ethanol 25% (V/V) 3 keer per dag, 2–4 ml
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 45% (V/V) 3 keer per dag, 2–4 ml
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 31,5% (V/V) 4 x daags 4,3 ml (= 4,2 g)

Fumariae herba, rookkruid (Ph. Eur.)

Het fumaria-kruid bestaat uit de gedroogde, hele of gemalen bovengrondse delen van Fumaria officinalis L. (familie: Papaveraceae), geoogst tijdens de volle bloei. Het farmacopeïsche geneesmiddel moet een minimaal totaal alkaloïdegehalte van 0,4% hebben, berekend als protopine.

In 2011 kreeg het geneesmiddel en de preparaten ervan de status van traditioneel gebruik toegekend door de HMPC voor het verhogen van de galstroom en het verlichten van symptomen van indigestie zoals een opgeblazen gevoel, winderigheid en een vertraagde spijsvertering.

De werkzame bestanddelen worden beschouwd als de aanwezige alkaloïden van het benzylisochinoline-type; het geneesmiddel bevat tevens flavonoïden, hydroxykaneelzuur-appelzuuresters, fumaarzuur en slijmstoffen. Uit in vivo-experimenten is gebleken dat fumaria geen effect heeft op de normale galafscheiding, maar wel een verhoogde of verlaagde galstroom kan normaliseren. Bovendien zijn er krampstillende eigenschappen waargenomen. Tot nu toe zijn er slechts weinig klinische studies uitgevoerd, die weliswaar de genoemde indicaties ondersteunen, maar qua kwaliteit, omvang en conclusieve waarde veel te wensen overlaten.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over Fumaria en hun dosering. DER: Verhouding geneesmiddel-extract.

• gemalen gedroogde kruiden 1-2 keer per dag, 2 gram van het geneesmiddel opgelost in 250 ml kokend water als thee.
• kruidenpoeder Eenmalige dosis: 220 mg Dagelijkse dosis: tot 1100 mg
• Droog extract (DER 3,5–5:1), extractieoplosmiddel water, Tot 4 keer per dag, een eenmalige dosis van 250 mg.
• Vloeibaar extract (DER 1:1), extractieoplosmiddel ethanol 25% (V/V). Eenmalige dosis: 0,5–2 ml Dagelijkse dosis: 2–4 ml
• Tinctuur (verhouding werkzame stof tot extractieoplosmiddel 1:5), extractieoplosmiddel ethanol 45% (v/v) Eenmalige dosis: 0,5–1 ml Dagelijkse dosis: 1–4 ml
• Vers plantaardig sap. Dagelijkse dosis: 3,5–4 g

Boldi folium, boldo bladeren (Ph. Eur.)

Boldobladeren zijn de hele of geplette, gedroogde bladeren van Peumus boldus Molina (familie Monimiaceae) die ten minste 0,1% totale alkaloïden bevatten, berekend als boldine.

Boldo-bladeren voor theebereiding en een droog extract op waterbasis (DER 5:1) zijn door de HMPC geclassificeerd als een traditioneel kruidengeneesmiddel voor de symptomatische verlichting van dyspepsie en milde spastische aandoeningen van het maag-darmkanaal. De aanbevolen dosering is 1-2 g van het product, getrokken in 150 ml kokend water, 2-3 keer per dag, of 200-400 mg van het droge extract, tweemaal daags.

Overgevoeligheidsreacties op bestanddelen van boldobladeren zijn beschreven als een ongewenst effect.

De etherische olie, die in boldobladeren voorkomt in een concentratie van 2-4%, bevat de belangrijke bestanddelen p-cymeen, 1,8-cineol en ascaridol, evenals polyfenolen en flavonoïden. Ascaridol is giftig en allergeen vanwege de endoperoxidefunctie die in het molecuul aanwezig is, waardoor de etherische olie niet gebruikt mag worden. In plaats daarvan worden preparaten gemaakt met water, waarin het tamelijk hydrofobe ascaridol slechts in zeer kleine hoeveelheden aanwezig is.

Tot op heden zijn er slechts zeer weinig preklinische studies uitgevoerd met extracten van boldobladeren en zuivere boldine. Er bestaat slechts één klinische studie: deze betrof een ethanolisch (60% v/v) extract van de bladeren, dat echter geen doorslaggevende resultaten opleverde met betrekking tot een choleretisch effect. Dagelijkse toediening van 50 mg boldine per kg lichaamsgewicht resulteerde in een verhoogde galafscheiding bij ratten. Men vermoedt dat dit enerzijds te wijten is aan een osmotisch effect en anderzijds aan een verhoogde expressie van de galzoutexportpomp, gemedieerd door de farnesoïde X-receptor, wat op zijn beurt de galzuurafscheiding verhoogt.

Menthae piperitae folium, pepermuntblaadjes (Ph. Eur.)

Pepermuntbladeren zijn de hele of gesneden, gedroogde bladeren van Mentha × piperita L. (familie: Lamiaceae). Volgens de Europese Farmacopee bevat het hele geneesmiddel ten minste 12 ml en het gesneden geneesmiddel ten minste 9 ml etherische olie per kg watervrij geneesmiddel.

Om de symptomen van indigestie, met name dyspepsie en winderigheid, evenals een vertraagde spijsvertering en de behandeling van tijdelijk gebrek aan eetlust te verlichten, kregen het geneesmiddel en de preparaten ervan in 2008 van de HMPC de status van traditioneel geneesmiddel toegekend. Naast de gebruikelijke contra-indicaties mogen pepermuntblaadjes niet worden gebruikt bij overgevoeligheid voor menthol. Patiënten met gastro-oesofageale refluxziekte dienen preparaten van pepermuntblaadjes te vermijden, omdat deze brandend maagzuur kunnen verergeren.

In in vivo experimenten lieten pepermuntolie en flavonoïden een toename van de galstroom zien. Ex vivo experimenten (bijvoorbeeld op geïsoleerde ileumweefsels van cavia's) toonden ook een spasmolytisch effect aan. Er zijn geen klinische studies beschikbaar.

Preparaten voor traditioneel gebruik uit de HMPC-monografie over pepermuntbladeren. DEV: Verhouding geneesmiddel-extract.

• geplette gedroogde bladeren. Volwassenen: 1,5–3 g driemaal daags als thee. Kinderen van 4 tot 12 jaar: 3–5 g, verdeeld over 3 doses. Adolescenten van 12 tot 16 jaar: 3–6 g, verdeeld over 3 doses.
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 45% (V/V). Volwassenen: 2–3 ml 3 maal daags
• Tinctuur (DEV 1:5), extractiemiddel ethanol 70% (V/V). Volwassenen: 2–3 ml 3 maal daags

Menthae piperitae aetheroleum, pepermuntolie (Ph. Eur.)

Pepermuntolie wordt verkregen door stoomdestillatie van de verse, bloeiende bovengrondse delen van Mentha × piperita L. (familie: Lamiaceae). De farmacopee-monografie specificeert grenswaarden voor het percentagegehalte van veel van de bestanddelen van de olie als kwaliteitscriterium.

In 2007 kende de HMPC pepermuntolie in enterisch gecoate orale doseringsvormen de status van 'gevestigd gebruik' toe voor de indicatie 'symptomatische verlichting van spasmodische gastro-intestinale klachten, een opgeblazen gevoel en buikpijn, met name bij patiënten met het prikkelbare darmsyndroom'. Pepermuntolie bleek in klinische onderzoeken superieur aan andere spasmolytica (bijv. N-butylscopolaminebromide of mebeverine).

Volwassenen en adolescenten ouder dan 12 jaar dienen tot driemaal daags 0,2-0,4 ml pepermuntolie in te nemen, terwijl kinderen van 8-12 jaar slechts 0,2 ml tot driemaal daags mogen innemen. Pepermuntolie is niet geschikt voor kinderen jonger dan 8 jaar vanwege onvoldoende ervaring met het gebruik ervan in deze leeftijdsgroep. Het dient vóór de maaltijd te worden ingenomen en de gebruikelijke behandelingsduur is 1-2 weken. Indien de symptomen aanhouden, kan de behandeling worden verlengd tot maximaal 3 maanden.

Contra-indicaties bestaan ​​bij overgevoeligheid voor menthol en bij patiënten met achloorhydrie (verminderde maagzuurproductie). Bij patiënten die vaak last hebben van brandend maagzuur of een middenrifbreuk hebben, kunnen de symptomen verergeren na inname van pepermuntolie door ontspanning van de maagsfincter. In dergelijke gevallen dient de behandeling te worden gestaakt. Gelijktijdige voedselinname of het gebruik van antacida kan leiden tot voortijdige afgifte van de pepermuntolie uit het maagsapreparaat. Voortijdige afgifte kan ook optreden in combinatie met geneesmiddelen die de maagzuurproductie remmen (protonpompremmers, H₂- antihistaminica ), die ten strengste moeten worden vermeden.

De volgende bijwerkingen zijn gemeld: Urine en ontlasting kunnen naar menthol ruiken. Ook zijn dysurie (moeilijk urineren) en ontsteking van de eikel waargenomen. Allergische reacties op menthol kunnen hoofdpijn, bradycardie, spiertremoren, ataxie, anafylactische shock en erytheem omvatten. Ook zijn brandend maagzuur, een branderig gevoel rond de anus, wazig zien, misselijkheid en braken gemeld. Een overdosis pepermuntolie kan zeer ernstige gastro-intestinale en centrale zenuwstelselstoornissen veroorzaken.

De effectiviteit van pepermuntolie is gebaseerd op de goed gedocumenteerde spasmolytische werking op de gladde spieren van het maag-darmkanaal, wat verklaard kan worden door het calcium-antagonistische effect van menthol. Pepermuntolie heeft ook een carminatieve (tegen winderigheid) en antischuimende werking en lijkt de galproductie te verhogen.

Conclusie

Kruidenpreparaten kunnen zeker een waardevolle bijdrage leveren aan de behandeling van milde lever- en galblaasaandoeningen. De bewijsbasis hiervoor is echter zeer uiteenlopend; tot nu toe is alleen pepermuntolie geclassificeerd als een middel met een bewezen werking. Een specifiek extract van mariadistelvruchten vertoont enig bewijs voor een leverbeschermende werking. De HMPC heeft de gegevens echter als te beperkt en inconsistent beoordeeld en het de status van traditioneel gebruik toegekend.

Literatuur

Dit artikel is gebaseerd op de respectievelijke monografieën van de Europese Farmacopee en het Comité voor Kruidengeneesmiddelen (HMPC), evenals de bijbehorende HMPC-beoordelingsrapporten.   De HMPC-publicaties zijn beschikbaar op de website van het EMA :  https://www.ema.europa.eu/

Wat wijs-neuzige opmerkingen om het leven (als herborist) te beleven.

Behoud en beoefen je beginners geest.
De uitdrukking „beginner's mind‟ komt van de Japanse zenmeester Shunryu Suzuki. Hij verwoordde het zo: in de geest van de beginner zijn er veel mogelijkheden. In deze van de expert zijn er slechts enkele. Met een beginner's mind bekijk je het leven met een frisse blik. In plaats van te denken: “Zo is het” vraag je je af “Hoe is het?” Deze onbevangenheid opent je voor nieuwe, ongekende mogelijkheden. Als je weer nieuwsgierig wordt, wachten je verrassingen en komt nieuwe creativiteit naar boven.

Stap eens anders.

Wandel rechtop op een regelmatig ritme en kijk in de verte. Stap voorzichtig met kleine pasjes. Stap met te grote passen. Duw de aardbol onder je voeten weg. Wandel (even) met gesloten ogen. 

Bevoel de planten.

Sluit je ogen, betast de planten, beschrijf je gevoel ze en geef ze zelf een naam.

Plat op de grond, planten besnuffelen

Plat op de grond, wel op je buik, met je neus en je mond op de grond planten besnuffelen. Zonder handen de planten voelen, ruiken en proeven. Planten hebben geen handen om je te betasten en geen voeten om te vluchten.

Zweef bijna even.

Van het pad af, in de helling tussen bomen en struiken zo snel als mogelijk naar beneden trippelen, lopen, zweven, vliegen..... vallen.

De mens ook natuur

Hoe digitaal ons dagelijks leven ook wordt: wij zijn en blijven natuurwezens. Dat blijkt ook uit de zogenaamde biophilia-hypothese, geformuleerd door de Amerikaanse bioloog Edward O. Wilson. Die stelt: mensen hebben een aangeboren verlangen naar natuur en levende wezens.

Wilson (1984 , 1993) beschouwt biofilie , de 'philia' (liefde) voor 'bio' (leven of levende wezens), als een emotionele reactie die 'aangeboren', 'erfelijk' is en in de genen besloten ligt. De mens heeft gedurende het grootste deel van zijn evolutionaire geschiedenis in de natuurlijke omgeving geleefd en overleefd. Toen we naar de moderne, kunstmatige omgeving verhuisden, bleef onze afhankelijkheid van de natuur voor overleving in primitieve tijden behouden en evolueerde deze tot een zoektocht naar verbinding met de natuur voor 'persoonlijke identiteit' ( Kellert, 1993 ). De 'evolutionaire afhankelijkheid van de natuur' voor 'overleving en persoonlijke vervulling' vormt daarom de basis van biofilie ( Kellert, 1993 ).

Ook de wilde sleutelbloemen bloeien. Sleutelbloem, verhalen en legendes

De gewone Sleutelbloem, Primula officinalis of Primula veris, komt in ons land in vochtige weilanden en in bossen nog wel voor. Het is vooral in de Ardennen dat we de gele bloemen volop zien bloeien. De Sleutelbloem, vroeger ook wel hemelsleutel genoemd, is een der eerste voorjaarsbloemen, vandaar ook de geslachtnaam Primula, van het Latijnse primus, de eerste.

In de antieke geschriften is de gewone sleutelbloem blijkbaar niet terug te vinden en waarschijnlijk was zij in de oudheid niet bekend, mogelijk omdat zij in Griekenland en in Italië weinig voorkomt. Pas bij Hildegard von Bingen, abdis van het klooster op de St. Ruprechtsberg bij Bingen (1098—1179) vinden wij in haar werk „Physica" de naam „Hymelslozel" vermeld. Zij gebruikte deze plant tegen melancholie, hoofdpijn en verlammingen, In de kruidenboeken van de 16e eeuw verschijnt de Primula officinalis onder verschillende namen, zoals Herba Paralysis (bij Otto Brunfels), Verbasculum odoratum (Fuchs), Arthritica (Gesner) enz. Laatstgenoemde benaming wijst op het gebruik van de plant tegen artritis en jicht. Vooral in de wijn getrokken Sleutelbloemen stonden in die tijd in hoog aanzien.

Sleutelbloem bij Bock en van Beverwijck

De kruidkundige Hieronymus Bock bericht in zijn kruidenboek (1731) over de Sleutelbloem, die bij hem Betonica alba, Witte Betonie noemt, dat de in wijn getrokken bloemen als schoonheidsmiddel dienen om vlekken en puistjes uit het gelaat te verwijderen. De Dordtse geneesheer Johan van Beverwyck schrijft in zijn „Schat der Ongesontheydt ofte Geneeskonste van de Sieckten" (1656) : „Sleutelbloemen, die oock om de gehelyckenisse van haer bla­deren Witte Betonye ghenoemt werden, werden vordelyck ghebruyckt in alle koude ghebreken der Herssenen en Zenuwen, insonderheyt met Salye (Salie) en Maryoleyne (Marjolein) ge­kookt. Welcken drank oock bequaem is voor de gene, die bevende Leden hebben, of geraeckt en beroert zijn, 't welck de oorsaeck is, dat de Sleutelbloemen in 't Latijn oock Herba Paralysis ghenoemt zijn".

Volkse verhalen over de sleutelbloem

Als eerste lentebode moet, volgens het volksgeloof, de Sleutelbloem bijzondere geneeskracht bezit­ten en kon zij zelfs voorbehoedend werken tegen allerlei ziekten; zo worden in het vroegere Pruisen drie Sleutelbloemen ingeslikt als een voorbe­hoedmiddel tegen de koorts en de Roethenen in Boekowina deden dat ook om zich tegen klierziekte te beschermen. (H. Marzell „Unsere Pflanzen").

Onder bepaalde omstandigheden konden Sleutelbloemen echter ook zeer schadelijk werken en in vele streken meende men, dat het in huis halen van deze voorjaarsbloemen ongeluk ­bracht. In Engeland en Frankrijk werd verteld, dat de kuikens niet uit de eieren kunnen kruipen, als men sleutel­bloemen in huis heeft gebracht. In Beieren heerste de mening, dat men uit de lengte van de Sleutelbloemen de hoedanigheid van de graanoogst kon aflezen. Hadden de Sleutelbloemen n.l. lange stelen, dan zou de gerst dat jaar hoog worden, bleven ze kort, dan zou ook de gerst kort zijn.

De Sleutelbloem geldt verder, vooral in Frankrijk, als een orakel voor trouwlustige meisjes. Bloemen in een glas water kregen de naam van de aanwezige meisjes. De bloemen, die dan rechtop in het water bleven staan, brachten het betreffende meisje geluk, de bloemen die snel verwelkten betekende ongeluk. In Bretagne zou het meisje, dat een Sleutelbloem met zeven (in plaats van vijf) kroonbladen vindt, nog in het zelfde jaar een man krijgen. (H. Marzell).

In een volkssage werd de Sleutelbloem gebruikt om in toverbergen de schatten, die er verborgen waren, aan te wijzen. Dit steunt op de volksetymo­logie dat sleutelvormige bloemen de deuren van onderaardse schatplaatsen kunnen openen.

Sleutelbloem in apothekersboeken

In de apotekersboeken van 19de en zelfs 20ste eeuw werden vooral de sleutelbloemwortels als geneeskrachtig beschreven. De 'radix primulae' werden voorgeschreven als expectorans, dus vooral gebruikt om taai slijm uit de luchtwegen te verwijderen. Maar ook als pijnstillend en ontstekingswerend middel waren ze bekend. De wortels bevatten aspirine-achtige stoffen, die je ook kan reuken als je de wortels oogst.

Wetenschappelijk onderzoek met Primula species

• Vet Rec. 2005 Dec 3;157(23):733-6. Improvement of the lung function of horses with heaves by treatment with a botanical preparation for 14 days. Anour R, Leinker S, van den Hoven R.
• J Ethnopharmacol. 2006 Apr 21;105(1-2):294-300. Epub 2005 Nov 15. Screening of plants used in Danish folk medicine to treat epilepsy and convulsions. Jäger AK, Gauguin B, Adsersen A, Gudiksen L.

Hooikoorts. Astragalus kan helpen

Hooikoorts bezorgt mensen elk jaar weer vervelende problemen: een jeukende loopneus, gezwollen neusslijmvlies met neusverstopping tot gevolg. Tranende en jeukende ogen en een constante drang om te niezen. En dit zijn slechts de lokale symptomen die worden veroorzaakt door de allergische reactie op pollen. Algemene symptomen zoals hoofdpijn, vermoeidheid, algehele malaise en slaapstoornissen komen vaak voor. 

Mensen met hooikoorts hebben vaak het gevoel dat hun lichaam in staat van alarm verkeert. En dat klopt helemaal: bij hooikoorts beschouwt het immuunsysteem normaal gesproken onschadelijk stuifmeel van bomen, grassen of kruiden als een bedreiging. En het reageert daarop: de zogenaamde mestcellen (immuuncellen van de slijmvliezen) zijn de eersten die in contact komen met de allergenen en slaan alarm. Ze geven een reeks boodschapperstoffen af, zoals histamine, leukotriënen en cytokinen, die de afweerreactie van het lichaam activeren. Leukotriënen veroorzaken slijmproductie in de neus, terwijl histamine plaatselijke roodheid, zwelling, jeuk en netelroos veroorzaakt. Cytokinen alarmeren de rest van het immuunsysteem. Dit omvat de zogenaamde T-helpercellen (Th2-cellen). Hun eigenlijke functie is de verdediging tegen parasieten, maar bij een allergie worden ze ten onrechte ook geactiveerd en zorgen ze ervoor dat andere immuuncellen (B-cellen) immunoglobulinen produceren die de allergische reactie in stand houden.

Het echte probleem met hooikoorts is niet het stuifmeel zelf, dat onschadelijk is. Het echte probleem is de valse alarmreactie van het immuunsysteem. Medisch gezien kan dit op twee manieren worden aangepakt: medicijnen zoals antihistaminica, cromonen of glucocorticoïden kunnen de acute immuunreactie kalmeren. Hyposensibilisatie (allergie-injecties) kan het immuunsysteem trainen om de overreactie op een allergeen te verminderen.

Daarnaast biedt de natuurgeneeskunde veelbelovende benaderingen voor de behandeling van hooikoorts, waaronder homeopathie, acupunctuur en kruidengeneeskunde [ 1 ]. Vooral de fytotherapie biedt interessante mogelijkheden. Deze omvatten astragalus (Astragalus membranaceus, syn.: Astragalus mongholicus), die inheems is in Siberië, China en Korea.

Astragalus, een veelzijdige aanpak om allergische reacties te bestrijden?

Astragalus membranbaceus wordt in de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) beschouwd als een tonicum en kan helpen bij verschillende vormen van zwakte. Tegenwoordig wordt de plant gezien als een adaptogeen omdat het de prestaties kan behouden, zelfs onder stress. Sommige hooikoortslijders, vooral diegenen die last hebben van vermoeidheid, kunnen alleen al baat hebben bij de adaptogene werking ervan. Maar astragalus heeft meer te bieden; het pakt allergische reacties aan, zowel lokaal via de slijmvliezen als systemisch door het immuunsysteem te reguleren.

De flavonoïden quercetine en kaempferol in astragalus werken als "mestcelstabilisatoren", wat betekent dat ze de reactiedrempel verhogen. Studies hebben aangetoond dat mestcellen na contact met flavonoïden boodschapperstoffen afgeven met een vertraging of helemaal niet na blootstelling aan allergenen [ 2 ]. Als histamine vrijkomt, kan het ontstekingsremmende astragaloside IV uit de astragaluswortel het effect ervan op het neusslijmvlies beperken en zo bijvoorbeeld de vorming van dik slijm stoppen [ 3 ]. Astragalusverbindingen werken ook in op de eerdergenoemde Th2-cellen. De polysacchariden ervan lijken in staat te zijn hun overactiviteit te normaliseren [ 4 ].

Klinisch onderzoek

De onderzoeksresultaten klinken veelbelovend, maar ze zijn alleen gebaseerd op fundamenteel onderzoek. Alleen klinische studies bij mensen kunnen uitwijzen of Astragalus daadwerkelijk een effectieve en goed verdraagbare optie is tegen hooikoorts. Helaas is klinisch onderzoek met planten erg duur, en bedrijven zijn slechts in enkele uitzonderlijke gevallen bereid de benodigde middelen voor hun kruidenproducten vrij te maken. Er zijn dan ook slechts twee kleinschalige studies naar de effecten van Astragalus op hooikoorts.

Dit omvat een dubbelblind, placebo-gecontroleerd onderzoek dat in 2010 werd gepubliceerd, waarin een voedingssupplement met Astragalus gedurende 6 weken werd onderzocht. Acht en veertig volwassenen met hooikoorts namen deel. Degenen die Astragalus kregen, vertoonden een significante vermindering van de symptomen in vergelijking met de placebogroep, met name een significante afname van de slijmproductie [5]. Deze resultaten lijken plausibel in het licht van de hierboven genoemde fundamentele onderzoeksresultaten.

Uit een gebruikersonderzoek dat in 2024 door de Universiteit van Wenen werd gepubliceerd, bleek dat 328 hooikoortspatiënten een astragaluspreparaat namen en hun ervaringen in een online dagboek bijhielden. Dit onderzoek toonde ook een significante verbetering van de symptomen en een goede verdraagbaarheid van de plant [ 6 ]. De betekenis van beide studies is beperkt vanwege hun opzet (kleine steekproefomvang in de eerste studie, geen placebocontrole in de tweede). Niettemin is er een trend waarneembaar: sommige patiënten lijken baat te hebben bij het gebruik van astragalus.

En tot slot

Hooikoorts is een veel voorkomende allergische aandoening; ongeveer 15 procent van de volwassenen krijgt deze diagnose op een bepaald moment in hun leven. De wortel van de astragalusplant kan verlichting bieden aan mensen die aan hooikoorts lijden.

Literatuur

1. Kern J, Bielory L. Complementaire en alternatieve therapie (CAM) bij de behandeling van allergische rhinitis. Curr Allergy Asthma Rep 2014; https://doi.org/10.1007/s11882-014-0479-8
2. Bunddulam P, Nakamura M, Zorig A et al. Effecten van Astragalus membranaceus-bladextract op allergische ontsteking in immuuncellijnen. Prev Nutr Food Sci 2025; https://doi.org/10.3746/pnf.2025.30.1.68
3. Guo J, Xu S. Astragaloside IV onderdrukt histamine-geïnduceerde ontstekingsfactoren en overproductie van mucine 5 subtype AC in neusepitheelcellen via regulatie van ontstekingsgerelateerde genen. Bioengineered 2021; https://doi.org/10.1016/j.biopha.2022.113989
4. Chen SM, Tsai YS, Lee SW, et al. Astragalus membranaceus moduleert de Th1/2-immuunbalans en activeert PPARγ in een muizenmodel voor astma. Biochem Cell Biol 2014; https://doi.org/10.1139/bcb-2014-0008
5. Matkovic Z, Zivkovic V, Korica M et al. Werkzaamheid en veiligheid van Astragalus membranaceus bij de behandeling van patiënten met seizoensgebonden allergische rhinitis. Phytother Res 2010; https://doi.org/10.1002/ptr.2877
6. Dirr L, Bastl K, Bastl M et al. Door crowdsourcing verzamelde symptoomgegevens bij pollenallergie: het testen van een nieuwe onderzoeksaanpak voor het beoordelen van de effectiviteit van voedingssupplementen. Allergo J Int 2024; doi.org/10.1007/s40629-024-00283-y

Kruidige siertuin: een geel-witte border

Een klassieke sierborder is meestal opgebouwd uit kleine of grote groepen van mooi bloeiende vaste planten, die samen zowel in vorm als kleur een harmonie vormen. Meestal wordt daarbij natuurlijk naar het esthetisch aspect gekeken, nogal logisch het is niet voor niks een 'sier' tuin. Toch lijkt het mij interessant om in een sierborder eens rekening te houden met andere interessante aspecten van de plant zoals de gebruikswaarde, medicinale werking, de geur of het verhaal achter een plant.

Zo'n mooie en medicinale gebruiksborder kan samengesteld zijn uit kleine groepen van vaste planten bvb zilverkaars, venkel, moersaspirea, goudsbloem (éénjarig), moederkruid, vrouwenmantel, sleutelbloem maar ook hogere planten voor een grovere en grotere border zoals Griekse alant en guldenroede kunnen er in verwerkt worden. Een voorbeeld.

Zilverkaars of Cimicifuga

Cimicifuga is een Noord-Amerikaanse inheemse plant, die door de Indianen veelvuldig gebruikt werd. Soorten zoals Cimicifuga simplex en C. ramosa worden bij ons als sierplant aangeboden. De lange, witte bloeiwijzen versieren de tuin pas in september en october en zijn door hun natuurlijke uitstraling en hun late bloeiwijze extra aantrekkelijk voor een wilde tuin. Spijtig genoeg is de belangrijkste medicinale soort, Cimicifuga racemosa, moeilijk verkrijgbaar. Medicinaal is de wortel van deze Zilverkaars een van de meest gebruikte planten bij hormonale klachten, vooral in de menopauze.

Venkel of Foeniculum vulgare

is een Zuid-Europese schermbloemige, die ook bij ons gemakkelijk groeit in een droge, goed gedraineerde grond. De bronsbladige variëteit staat ook goed in de paars-roze border. Alles aan de plant kan gebruikt worden. De verdikte wortel als groente, de stengels samengebonden in droogboeketten, het blad in de keuken bij visgerechten en de zaden (vruchten) vooral als medicijn. Vooral voor verkrampte darmen, bij buikpijn en gassen is het gekauwde zaad of een kruidenthee samen met kamille de redder in nood. Verder heeft Venkel ook een slijmoplossende en zelfs een zogvormende werking. Dus een echt kruid voor moeder en kind, al mogen de vaders er ook van snoepen.

Moerasspiraea / Filipendula ulmaria

Deze plant werd vroeger Geitenbaard of Koningin der weiden genoemd, de namen geven al aan dat deze witbloeiende plant vooral graag in natte weilanden en langs beekjes groeit. In de tuin kan hij toch wat droogte verdragen, alhoewel op zeer droge plaatsen je beter de Knolspirea of Filipendula vulgaris kan aanplanten. Ze zijn allebei als lichte pijnstiller te gebruiken, vooral bij gewrichtsklachten. De planten bevatten aspirineachtige stoffen, methylsalicylaten die een zoete geur verspreiden als je stengel of wortel kneust. Stevig knabbelen op de stengel, thee trekken van de bloem of tinctuur maken van de wortel zijn de doe-het-zelf methodes om chronische gewrichtspijnen te verzachten. Voor een snelle pijnstillende werking kun je beter geconcentreerde handelspreparaten gebruiken.

Citroenmelisse / Melissa officinalis

Melisse kent iedereen, het is een gemakkelijke vaste plant die zowel in het gele als het paars-roze tuingedeelte thuis hoort. Er zijn variëteiten met een gevlekt en een volledig geel blad. Je kan de plant regelmatig kort knippen, zo blijft hij decoratief en het gesnoeide blad kan zowel in kruidenmengsels voor het zenuwstelsel als in thee voor de spijsvertering verwerkt worden. Minder bekend maar wetenschappelijk wel onderbouwd is zijn gebruik tegen virusinfecties, meer bepaald tegen herpes labiales of lippenblaasjes. Je kan dan inwendig een geconcentreerde melissethee drinken samen met sint-janskruid en uitwendig een lippenbalsem met melisse-extract gebruiken. Een efficiënt en smakelijk kruidenmengsel voor een overspannen spijsvertering maak je door citroenmelisse, pepermunt en echte kamille in gelijke delen te mengen. Tegen overspanning, slapeloosheid en vooral bij emotionele problemen kun je thee trekken van citroenmelisse, sint-janskruid en lavendel.

Goudsbloem / Calendula officinalis

Goudsbloem. Nog zo een overbekend en veel gebruikt kruid. Minder bekend is de inheemse Akkergoudsbloem, die zich net als zijn grote broer uitbundig kan uitzaaien. Voor wilde tuinders is dat een zegen, voor de anderen een vloek. Medicinaal worden vooral de oranje bloemblaadjes van Calendula officinalis verwerkt in zalven, oliën en cosmetica. Er worden zelfs, net zoals bij de groenten, speciale rassen o.a. Erfurter orangefarbigen’ aangeboden met een hoger gehalte aan flavonoïden, dat zijn de gele en oranje kleurstoffen in het bloemblad. Voor eigen gebruik kun je gerust alle bloemblaadjes gebruiken, om te verwerken in bijvoorbeeld zalf of olie. Een eenvoudige goudsbloemolie kun je maken door 50gr gedroogde bloemblaadjes minimum 1 week te laten trekken in 1 liter vette olie. Regelmatig schudden, uitzeven, uitpersen en in kleine, goedgevulde flesjes in het donker bewaren. Dit kan ook de basis zijn om een goudsbloemzalf te maken.

Echte sleutelbloem / Primula veris

Echte sleutelbloem en de andere inheemse soorten de Slanke en de Stengelloze zijn vroege bloeiers die ik echt niet wil missen in mijn kruidige border. Ze kunnen ten andere ook in een bosbiotoop of in een drassig grasland aangeplant worden. Ondanks hun zeldzaamheid in de vrije natuur, doen ze het goed in de tuin. Vermeerderen kan zowel door te zaaien als door de wortels te scheuren. Het zijn ook de wortels, Primulae radix, die als slijmoplossende thee of siroop bij verkoudheid en hoest goed te gebruiken zijn.

Gele kamille / Anthemis tinctoria, moederkruid / Tanacethum parthenium en roomse kamille / Anthemis nobilis horen ook thuis in deze geneeskrachtige, kruidige border..

En een mooie, smakelijke en gezonde bloementhee krijg je door de gelen (sleutelbloem, echte kamille en toorts) te mengen met de paarsblauwen (kaasjeskruid, korenbloem en Maarts viooltje). Een gekleurd tuintje in je thee! En nu maar genieten van geur en kleur van deze gele border en hopen dat je deze kruiden alleen maar in de keuken of voor een smakelijke kruidenthee hoeft te gebruiken.

Aegopodium podagraria. Zevenblad, een onkruid om van te houden

Je hoeft niet ver te zoeken naar het zevenblad ( Aegopodium podagraria ). Het groeit overal, maar geeft toch de voorkeur aan halfschaduwrijke, vochtige en voedselrijke plekken. Op veel plaatsen wordt het beschouwd als een "nachtmerrie voor tuiniers", omdat de worteluitlopers het bijna onmogelijk maken om het uit te roeien.

Zevenblad, een meerjarige plant, behoort tot de Apiaceae-familie. In maart en april zie je alleen de bladeren die het dichtst bij de grond groeien. Zevenbladbladeren hebben een aantal kenmerkende eigenschappen waardoor ze redelijk herkenbaar zijn. Zowel de stengel als de bladeren verspreiden een kruidige, wortelachtige geur wanneer ze worden gekneusd. De bladsteel is glad, driehoekig en V-vormig. Als je een bladsteel tussen je vingers rolt, voel je duidelijk de driehoekige vorm. Het blad zelf is ook verdeeld in drie blaadjes, die elk weer verder zijn onderverdeeld in twee of drie blaadjes. Ook de bladeren zijn glad.

Van eind mei tot eind juli ontvouwen de bloemschermen zich met kleine vuilwitte bloesem. De bloemen van de zevenblad zijn ware insectenmagneetjes; talloze verschillende soorten (wilde bijen, vliegen, kevers, wantsen, vlinders) zijn er te vinden. Na de bevruchting ontwikkelen zich karwijachtige, tweedelige schizocarpen. Hoewel sommige tuiniers zich ergeren aan dit "lastige onkruid", zijn er ook veel mensen die er juist blij mee zijn. In de keuken met wilde kruiden, die de laatste jaren een heropleving heeft doorgemaakt, wordt zevenblad als een delicatesse beschouwd.

En terecht: het is zonder twijfel een van de beste en meest waardevolle wilde groenten. De jonge blaadjes, die van maart tot april verschijnen, en de sappige bladstelen hebben een delicaat, kruidige aroma's die doen denken aan selder met een vleugje peterselie. Vooral de zeer jonge, nog glanzende, lichtgroene blaadjes, die net ontvouwen zijn, zijn heerlijk. Je kunt ze toevoegen aan salades of ze bereiden zoals spinazie.

De toepassingen, zowel op zichzelf als in combinatie met andere wilde kruiden zoals brandnetel of paardenbloem , zijn zeer veelzijdig: soepen, pesto, kruidenboter, ovenschotels, hartige taarten (pizza, quiche), of als vulling voor pannenkoeken, ravioli en dergelijken. Omdat zevenblad een zeer milde smaak heeft, kan het in grote hoeveelheden worden gebruikt, bijvoorbeeld uitstekend in "groene smoothies".

Naarmate de bladeren rijpen en donkergroen worden, wordt hun smaak aanzienlijk bitterder en zijn ze nauwelijks nog geschikt om rauw te eten. Zodra de bloemstengel verschijnt, is het oogsten van de bladeren niet meer mogelijk, tenzij de plant wordt teruggesnoeid en opnieuw uitgroeit. Op deze manier is het mogelijk om bijna het hele jaar door jonge zevenblad te verzamelen.

Vanaf mei ontvouwen zich de kleine witte bloesems van de schermbloemige plant. Ook deze hebben culinaire waarde, vooral wanneer ze nog in de knop zitten. Dan smaken ze zeer aromatisch en licht kruidig. Hak ze fijn en strooi ze over gerechten als smaakmaker, of doop ze net als vlierbloesem in pannenkoekbeslag en bak ze.

Niet alleen heerlijk, maar ook gezond.

Zevenblad is een ware krachtpatser aan vitaminen, mineralen en sporenelementen. Het behoort tot de inheemse wilde planten die het rijkst zijn aan eiwitten en provitamine A. Het vitamine C-gehalte (148 mg/100 g) plaatst het bovendien in de top tien van meest waardevolle wilde groenten. Geen enkele gekweekte sla of bladgroente kan hieraan tippen. Zo bevat het bijvoorbeeld vijf keer zoveel eiwitten en achttien keer zoveel vitamine C als witlof. Het uitzonderlijk hoge kaliumgehalte (528 mg/100 g) verklaart ook het vochtafdrijvende effect. 

Bovendien bevat het talloze waardevolle fytochemicaliën die vrije radicalen neutraliseren en het risico op hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker kunnen verlagen. Zevenblad is in zekere zin een ware krachtpatser voor je gezondheid!

Bekend in de volksgeneeskunde

Onze voorouders gebruikten ook al zevenblad in de volksgeneeskunde: vanwege de ontstekingsremmende en vochtafdrijvende werking werd er thee van gemaakt bij reumatische aandoeningen, urineweginfecties, diabetes en als aanvulling op lentekuren en vasten. In de Middeleeuwen werden de bladeren niet alleen inwendig als thee gedronken, maar ook fijngestampt en als kompres op pijnlijke ledematen aangebracht. Zelfs nu nog wordt het zevenblad gebruikt bij kleine huidwondjes en insectenbeten door de aangetaste plekken te deppen met het sap van fijngestampte bladeren.

Door het hoge gehalte aan anti-oxidante stoffen zoals flavonoïden: rutine, quercetine, apigenine (Abdulmanea & al, 2012), vitaminen en mineralen, is Zevenblad in staat om de weerstand te verbeteren. Het kruid heeft in vitro antibacteriële eigenschappen tegen Agrobacterium radiobacter pv. tumefaciens (ziekenhuisinfecties). (Duško & al, 2006) Verder ook werkzaam tegen Enterobacter cloacae, Klebsiella pneumonia en Pseudomonas fluorescens, vooral het ethanolextract had een sterk effect. (Stefanovic, 2009)

De in de plant aanwezige stof falcarindiol, vooral in de bloemen) heeft in vitro een ontstekingsremmende werking. (Prior, 2007). Daarnaast zijn er van het kruid leverbeschermende eigenschappen aangetoond in ratten en muizen. (Koyro, 2012),(Коyro, 2013). Infusies van deze plant, vooral de bloemen en de zaden blijken een bron van fluoride in de voeding te zijn.

Voor medicinale doeleinden (thee, tinctuur) wordt zevenblad op een ander moment geoogst dan voor culinair gebruik. De plant wordt in mei geoogst, wanneer de eerste bloemschermen verschijnen. 

Recept: Lentepesto met zevenblad

• 40 g jonge bladeren van de zevenbladplant
• 20 g jonge paardenbloemblaadjes
• 1 teentje knoflook 
• 100 ml olijfolie 
• 1 eetlepels citroensap
• 20 g zonnebloempitten 
• 20 g Pecorino of Parmezaanse kaas
• wat zeezout

Rooster de zonnebloempitten in een droge pan en hak ze vervolgens grof met een mes of een vijzel. Hak de wilde kruiden en knoflook fijn. Meng nu alle ingrediënten door elkaar. Je kunt alles ook in een keukenmachine verwerken. Het smaakt heerlijk bij pasta, in saladedressings of als broodbeleg. Gevuld in bokalen, afgedekt met een beetje olie en bewaard in de koelkast, blijft de pesto minstens een maand goed.

Zevenblad behoort tot de top tien van eetbare wilde planten die inheems zijn in Europa. Je kunt het gebruiken als een gezonde en smakelijke groente, maar ook als medicinale plant. Het bevat zoveel vitaminen en mineralen dat het zelfs als superfood kan worden beschouwd. Met deze kennis kunnen misschien zelfs tuiniers die zich ergeren aan onkruid overtuigd worden: in plaats van je te ergeren, eet het op.

Literatuur

• https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/aegopodium-podagraria-zevenblad
• Moleculen2025 , 30 (7), 1603;https://doi.org/10.3390/molecules30071603

Fytotherapie. Galstenen

Galstenen zijn ergernisstenen, wordt wel beweerd. Het gezegde 'je gal spuwen' of 'iets dat op je lever ligt' verwijst ook naar het verband tussen lever en gal en ergernis. Al zou ik niet willen beweren dat frustratie en irritatie de enige oorzaak van galstenen zou zijn.

Taraxacum radix

Technisch bekeken zijn er vooral twee soorten galstenen: cholesterolgalstenen en bilirubine-stenen. Van de galstenen bij inwoners van westerse landen behoort 80 procent lol de cholesterolstenen. Deze stenen bestaan voor meer dan de helft uit cholesterol. De alom bekende stof cholesterol heeft wel een slechte naam maar is een normaal bestanddeel van galvocht. Dat galsap is nodig voor de vertering van vetten. Galsap, dat in de galblaas wordt bewaard, bestaat uil gelijke delen cholesterol, fosfolipiden en galzouten. Wanneer de verhouding verstoord raakt en het aandeel cholesterol te hoog wordt, ontstaan cholesterol-galstenen. Na vasten is de concentratie cholesterol hoger, maar ook wanneer er meer cholesterol wordt afgescheiden door de lever.

Oorzaken van galstenen

De condities die ervoor zorgen dat de lever meer cholesterol gaat afscheiden werden vroeger zo geformuleerd: 'forty, fat, fair (blond), female, fertile'. Galste­nen komen namelijk vaker voor bij mensen die te zwaar zijn en uiten zich op middelbare leeftijd of later. Bij zwangere vrouwen leegt de galblaas zich slecht, waardoor stenen kunnen ontstaan. Het woord 'fair' duidt op een erfelijke aanleg die een rol kan spelen.

Mensen kunnen galstenen hebben zonder daar iets van te merken, zoge­naamde 'silent stones'. Er is dan geen behandeling nodig. Een deel van degenen die galstenen hebben heeft vage klachten, zoals misselijkheid en een opgeblazen gevoel na het eten van een vetrijke maaltijd. Sommigen bemerken last na het eten van spinazie, ei of chocolade of het drinken van koffie.

Voeding bij galstenen

Als iemand veel klachten heeft kan een dieet noodzakelijk zijn. Het dieet zal dan een beperkte hoeveelheid vet bevatten en een ruime hoeveelheid voedingsvezels zoals zemelen, omdat ve­zels waarschijnlijk het ontstaan van galstenen verhinderen. Als de patiënt duidelijk te zwaar is is gewichtsvermindering belangrijk om verdere klachten zoveel mogelijk te voorkomen. Dit moet geleidelijk aan gebeuren omdat verma­geren risico meebrengt voor het ontstaan van galstenen. Het is belangrijk voor het slapen gaan een kleine maaltijd te gebruiken om de neerslag van galzouten in de galblaas te vermijden.

Veel mensen die aan galstenen lijden merken daar niets van, tot een van de steentjes op een plek terechtkomt waar het klem gaat zitten, bijvoorbeeld bij de uitgang van de galblaas. Dan treedt een galaanval op. Galstenen kunnen verwijderd worden door het cannuleren van de galbuis (via een slang door de maag tot in de twaalfvingerige darm). Vaak is operatie noodzakelijk waarbij de galblaas verwijderd wordt. Soms wordt geprobeerd de galstenen te vergruizen.

Kruidenadvies, vooral voor preventie of nabehandeling

• cholagoga : Taraxacum officinale paardebloem), Curcuma (geelwortel)
• cholesterolverlagend : Cynara scolymus (artisjok), Allium sativum (knoflook)
• specifiek tegen galstenen : Raphanus sativus (rammenassap, moedertinctuur), Peumus boldo
• andere kruiden: Mentha x piperita (pepermunt)., Zingiber off. (gembercompres), Silybum marianum (mariadistel)
• combinaties van cholagoga + spasmolytica + carminativa + eventueel mild laxativa

Kruidenrecept tegen galstenen

Raphanus sativus tinctuur 30 druppels in citroensap of in muntthee of vers ramenassap 150ml daags, 30 minuten rusten op rechterzij combineren met Chelidonium majus tinctuur 10 druppels 3 maal daags, uitwendig warm kompres of inwrijven met verdunde pepermuntolie.

Voeding

• Meer gebruiken: groenten (witlof, andijvie, radijs), vezels vooral de wateroplosbare slijmstoffen, (haverzemelen, pectine, lijnzaad), meer water drinken en noten eten.
• Minder gebruiken: dierlijk vet, cholesterol, suiker
• Anti-allergisch dieet, vegetarische voeding (soja)
• Voedingssupplementen : fosfatidylcholine 500mg, vit. C 1000 mg daags
• Uit een onderzoek blijkt dat koffie nuttig kan zijn ter preventie van galstenen

Andere mogelijke maatregelen?

• Galstenen zijn ergernisstenen? therapie is zich uiten, actief worden (Huibers, Uyldert)
• Oliekuur, drinken van olijfolie? (Vogel ea.)
• Galsteenkoliek : Bonenkruid D2 met water volgens Huibers
• Organotherapie : Vesicule biliaire 7 CH

Literatuur

• Pixley ea. - Effect of vegetarianism on development of gallstones in women. Br.Med.J. 291, 1985.
• Tuzhilin ea. - The treatment of patients with gallstones by lecithin. Am. J. Gastroenterol. 65, 1976.
• Nassuato G, Iemmolo RM, Strazzabosco M, et al. Effect of silibinin on biliary lipid composition: experimental and clinical study. J Hepatol. 1991;12:290–295.
• Preliminary clinical trials suggest that formulas containing peppermint and related terpenes (fragrant substances found in plants) can dissolve gallstones. Somerville KW, Ellis WR, Whitten BH, et al. Stones in the common bile duct: experience with medical dissolution therapy. Postgrad Med J. 1985;61:313–316.
• Leitzmann MF, Willett WC, Rimm EB, et al. A prospective study of coffee consumption and the risk of symptomatic gallstone disease in men. JAMA. 1999;281:2106–2112.
• There is some evidence that regular coffee drinking can reduce the risk of developing gallstones, at least in men aged 40 to 75. In an observational study that tracked about 46,000 male physicians for a period of 10 years, those who drank 2 to 3 cups of caffeinated coffee daily had a 40% reduced risk of developing gallstone disease. More coffee had an even greater reduction of risk. In analyses examining consumption of peanuts and other nuts separately, both were associated with a lower risk of cholecystectomy. American Journal of Clinical Nutrition (vol 80, no 1, 76-81).
• Terpenen zoals menthol remmen de choles-terolsynthese in de lever en verhogen terzelfdertijd het lecithinegehalte, waardoor cholesterolgalstenen opgelost worden. Pepermuntthee is niet geconcentreerd genoeg om snel resultaat te verkrijgen, maar als preventiemiddel is het goed te gebruiken, vooral in combinatie met bitterstofplanten zoals paardebloem en artisjokblad.

Koffie, ook een kruid

Als kruidenliefhebber en gezondheidsfreak heb ik lange tijd koffie als schadelijk voor de gezondheid beschouwd. Onderzoek toont echter aan dat het, bij matig gebruik, zelfs veel gezondheidsbevorderende effecten kan hebben.

Niets is beter dan een goede kop koffie – althans, dat zeggen de liefhebbers van gebrande bonen. Lange tijd waarschuwden artsen dat koffie schadelijk was voor het hart of uitdroging veroorzaakte. Recente studies tonen echter het tegendeel aan en hebben, dankzij nieuwe bevindingen, de slechte reputatie van koffie volledig herzien.

De koffieplant werd voor het eerst genoemd in Europese medische en botanische werken in 1558. Geïnspireerd door de koffieliefhebber Johann Wolfgang von Goethe slaagde de apotheker en chemicus Friedlieb Ferdinand Runge er in 1820 voor het eerst in om pure cafeïne uit koffiebonen te isoleren. Cafeïne is te vinden in koffie, thee, cola, yerba mate, guarana, energiedranken en chocolade. Wereldwijd zijn er ongeveer 124 soorten van de Coffea-plant bekend. De bekendste soorten uit het geslacht Coffea zijn Coffea arabica en Coffea canephora (Robusta koffie).

Botanisch profiel

Coffea is een exotisch plantengeslacht uit de Rubiaceae-familie. De cafeïne wordt opgeslagen in de zaden, de zogenaamde koffiebessen. Coffea-soorten zijn groenblijvende, kleine bomen of struiken. De tegenover elkaar staande, gesteelde bladeren zijn langwerpig-ovaal van vorm en hebben een enkel, glanzend blad. Ze groeien in een struikachtige formatie. De bovenkant van de bladeren is donkergroen, de onderkant lichtgroen tot geelachtig. De steunblaadjes kunnen 8-15 cm lang en 4-6 cm breed zijn. De geurige, tweeslachtige bloemen van de koffiestruik hebben vijf bloemblaadjes en groeien in bloeiwijzen in de bladoksels. De koffiebessen, of koffiekersen, zijn steenvruchten met een fruitig-zoete smaak, maar bevatten zeer weinig vruchtvlees. Dit vruchtvlees is omgeven door een dikke, zachte schil. Daaronder bevindt zich het zilvervlies, dat de zaden bedekt. ​​De vrucht bevat doorgaans twee zaden, de zogenaamde koffiebonen.

De Coffea arabica-plant groeit op grotere hoogtes, waardoor de groei trager verloopt. Deze variëteit vereist een evenwichtig klimaat zonder extreme temperaturen en zonder overmatige zonneschijn of intense hitte. Laaglandkoffie Robusta produceert meer fruit dan Arabica, dat ook aanzienlijk sneller rijpt en minder gevoelig is voor weersomstandigheden. Koffieplanten leveren hun eerste oogst op na 3-4 jaar. De rijpingsperiode van de koffiebessen kan tot 10 maanden duren. Tijdens het rijpingsproces verandert de kleur van de bes van groen naar geel, rood en uiteindelijk zwart. De rode koffiebessen worden met de hand geplukt, of alle bessen worden machinaal geoogst (gestript) en vervolgens gesorteerd.

Ingrediënten, inhoudsstoffen

cafeïne

Koffiebonen bevatten meer dan 1000 verschillende stoffen met potentieel therapeutische effecten. Slechts een fractie hiervan is tot nu toe chemisch geïdentificeerd. De bekendste component is cafeïne. Cafeïne is een purine-alkaloïde uit de xanthinegroep. Het is een psychoactieve stof met stimulerende effecten en werkt als antagonist op adenosinereceptoren in de hersenen. Pure cafeïne is een wit, kristallijn poeder met een bittere smaak. Een kop koffie bevat ongeveer 80-100 mg cafeïne. Ongeveer 30-40% van de koffieboon bestaat uit wateronoplosbare en wateroplosbare polysacchariden, evenals suikers zoals sucrose en glucose. Deze worden echter vrijwel volledig omgezet of afgebroken tijdens het roosteren. De wateronoplosbare polysacchariden blijven achter als koffiedik.

Koffiebonen bevatten meer dan 80 verschillende zuren, die 4 tot 12% van hun totale samenstelling uitmaken. De belangrijkste is chlorogeenzuur. Ook appelzuur, citroenzuur en azijnzuur zijn aangetroffen. Eiwitten maken ongeveer 11% van groene koffiebonen uit, hoewel dit tijdens het roosteren drastisch kan afnemen. De hitte van het roosteren zorgt ervoor dat suikers en aminozuren zich combineren (Maillardreactie), waardoor de complexe aromatische verbindingen ontstaan ​​die de smaak van koffie bepalen.

Farmacokinetiek, werking op het lichaam

De cafeïne in koffie wordt snel opgenomen in de dunne darm en gedeeltelijk zelfs in de maag. Het passeert de bloed-hersenbarrière vrijwel ongehinderd, waardoor het snel de hersenen bereikt en inwerkt op het centrale zenuwstelsel. Het stimulerende effect begint na ongeveer 15-30 minuten. Bij mensen wordt ongeveer 80% van de ingenomen cafeïne door het enzym CYP1A2 gedemethyleerd tot paraxanthine, en nog eens 16% wordt in de lever gemetaboliseerd tot theobromine en theofylline. De halfwaardetijd van cafeïne in het plasma is sterk afhankelijk van de leeftijd van de gebruiker. Bij adolescenten en volwassenen is deze 2,5 tot 5 uur, terwijl deze bij baby's en jonge kinderen tot wel 100 uur kan bedragen.

Koffie gezond.

Koffie heeft talloze medisch bewezen positieve effecten op het lichaam. Deze kunnen deels worden toegeschreven aan de effecten van cafeïne en de vele antioxidanten die het bevat. Koffie werkt als een milde stimulant op het centrale zenuwstelsel en kan daardoor de alertheid, concentratie en mentale en fysieke prestaties verbeteren. Wetenschappelijke studies suggereren dat koffieconsumptie enige bescherming kan bieden tegen de ziekte van Parkinson en dementie. Er is echter meer wetenschappelijk onderzoek nodig voordat een definitieve beoordeling kan worden gemaakt van de invloed van koffie of cafeïne op deze neurodegeneratieve ziekten.

Vaak wordt aangenomen dat mensen met hart- en vaatziekten koffie moeten vermijden. Wetenschappelijke studies tonen echter aan dat het drinken van koffie het risico op hart- en vaatziekten niet verhoogt. Integendeel, matige koffieconsumptie kan zelfs gunstig zijn. Het effect ervan op de bloedsomloop is goed gedocumenteerd: bloedvaten verwijden zich, de hartslag versnelt en de bloedtoevoer naar alle organen verbetert. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat koffie het risico op een beroerte en herseninfarct kan verlagen.

Ook de lever en de stofwisseling profiteren van matige koffieconsumptie. Zo is het risico op het ontwikkelen van levercirrose aanzienlijk lager. Koffiedrinkers hebben ook minder kans op diabetes type 2. Hoe dit beschermende effect precies tot stand komt, is nog niet duidelijk. Er wordt onderzocht of koffie de insulinegevoeligheid verbetert.

Het drinken van meer dan drie koppen koffie per dag verlaagt ook het risico op astma. Cafeïne, of liever het afbraakproduct theofylline, verwijdt de bronchiën en verbetert zo de longfunctie.

Koffie heeft ook een bewezen acute pijnstillende werking bij spanningshoofdpijn en migraine, evenals bij spierpijn veroorzaakt door inspanning. Het additieve of synergetische effect van cafeïne als aanvullende pijnstiller in combinatiepreparaten is in verschillende studies aangetoond.

De vraag of koffie het risico op kanker in het algemeen of op specifieke kankersoorten zou kunnen verhogen, is de afgelopen jaren intensief onderzocht. Volgens het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek, een agentschap van de Wereldgezondheidsorganisatie, is er geen bewijs dat koffie kankerverwekkend is [5]. Integendeel, er is bewijs dat koffie het risico op lever- en baarmoedertumoren kan verlagen.

Dosering

Het is lastig om een ​​algemene regel te formuleren voor hoeveel koffie onschadelijk is, omdat de tolerantie sterk verschilt van persoon tot persoon. In 2015 publiceerde de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) een beoordeling van de gezondheidseffecten van koffie, nadat verschillende lidstaten hun bezorgdheid hadden geuit over de consumptie ervan, met name met betrekking tot hart- en vaatziekten, effecten op het centrale zenuwstelsel en mogelijke gezondheidsrisico's voor ongeboren kinderen. Volgens de EFSA is 200 mg cafeïne per keer en 400 mg per dag veilig voor mensen, wat overeenkomt met ongeveer 4-5 kopjes filterkoffie. Voor zwangere vrouwen is een cafeïne-inname tot 200 mg per dag veilig voor het ongeboren kind. Daarom zijn tot 3 kopjes koffie per dag ook veilig tijdens de zwangerschap.

Bijwerkingen en contra-indicaties

Te veel koffie drinken kan leiden tot een cafeïne-overdosis. Medische professionals definiëren een overdosis als 1 gram cafeïne per dag of meer. Dit komt overeen met 15-20 koppen espresso. Mogelijke gevolgen zijn slaapstoornissen, prikkelbaarheid en rusteloosheid. Hoe koffie de slaap beïnvloedt, verschilt van persoon tot persoon en lijkt genetisch bepaald te zijn. Tweelingstudies hebben aangetoond dat cafeïne de slaap kan verstoren bij mensen met bepaalde variaties in het gen voor de adenosinereceptor A2A. Dit komt niet alleen overeen met de persoonlijke ervaring van veel koffiedrinkers, maar kan ook worden aangetoond door typische veranderingen in hersengolven die worden waargenomen bij elektro-encefalografie (EEG).

Zwangere vrouwen moeten over het algemeen voorzichtig zijn met hun koffieconsumptie. Een hoge koffie-inname kan leiden tot een laag geboortegewicht bij pasgeborenen. Bovendien kan het vroeggeboorte en miskramen veroorzaken tijdens het eerste en tweede trimester. Ook moeders die borstvoeding geven, moeten hun koffieconsumptie matigen en idealiter niet meer dan één of twee kopjes per dag drinken. Vooral premature baby's verwerken cafeïne langzamer en kunnen slaapproblemen krijgen als ze via de moedermelk cafeïne binnenkrijgen. Koffie wordt ook afgeraden voor vrouwen met broze botten, omdat het de calciumspiegel in het lichaam verlaagt.

Conclusie

Talrijke wetenschappelijke studies bevestigen inmiddels dat koffie, mits met mate geconsumeerd – dat wil zeggen 3-5 kopjes per dag – niet alleen onschadelijk is voor de gezondheid, maar zelfs gezondheidsbevorderende eigenschappen bezit. Hoewel cafeïne zeker een belangrijke rol speelt in deze effecten, dragen ook de andere bestanddelen van koffie bij aan de impact ervan op het menselijk lichaam. Net als veel natuurlijke producten is koffie structureel en functioneel een complex mengsel van stoffen. Het simpelweg analyseren van de individuele componenten of aannemen dat koffie slechts een verzameling van afzonderlijke stoffen is, geeft geen volledig beeld van de werking ervan. De effecten van de componenten vullen elkaar additief of synergetisch aan, wat vaak resulteert in het algehele effect.

Literatuur
1 Poole R, Kennedy OJ, Roderick P. et al. Koffieconsumptie en gezondheid: overzichtsstudie van meta-analyses van meerdere gezondheidsuitkomsten. BMJ 2017; 359: j5024 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
2 Nieber K. Kaffee: Das Gute in der Bohne. Pharm ZTG 2016; 161: 4-8 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
3 Nieber K. Schwarz en Stark. Wie Kaffee die Gesundheit fördert. Stuttgart: Hirzel; 2013 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
4 Europese Autoriteit voor voedselveiligheid. EFSA erklärt Risikobewertung: Koffein (27.05.2015). Op internet: www.efsa.europa.eu/de/corporate/pub/efsaexplainscaffeine150527.htm ; Stand: 13.06.2019
Download RIS-citatie
5 Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek. IARC-monografieën evalueren het drinken van koffie, maté en zeer warme dranken (06.06.2016). Op internet: https://www.iarc.fr/wp content/uploads/2018/07/pr244_E.pdf
6 Byrne EM et al. Een genoombrede associatiestudie naar slaapstoornissen gerelateerd aan cafeïne: bevestiging van een rol voor een veelvoorkomende variant in de adenosinereceptor. Sleep 2012; 35 (07) 967-975 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie

Wouw, de plant gespot

En tijdens mijn zaterdagse wandeling bij het romantische dorpje Waulsort vind ik op de gemeentelijke stortplaats stevige rozetten van de historische kleurstofplant met de grappige naam Wouw. Ik wil graag wat plantjes meenemen voor mijn eigen tuin, ook al om ze van de ondergang te redden. Maar.... ze uitgraven is niet vanzelfsprekend, want met hun penwortels van zowat 20 cm lang kunnen ze wel goed tegen de droogte maar slecht tegen overplanten en schepje of riek heb ik ook niet in mijn rugzakje zitten. Het zal dus voor een volgende keer zijn. Dus dan maar schrijven over de Wouw.

Zoals uit de wetenschappelijke naam Reseda luteola blijkt behoort Wouw tot de Resedafamilie. Reseda's hebben rechtopstaande bloeiaren van kleine, geelgroene bloemen. Ze bevatten gele en roodachtige kleurstoffen, die in de nazomer het blad oranje-roze kleuren. Wouw werd vroeger vooral gebruikt om zijde te verven, het geeft een duurzame gele kleur. De gehele bloeiende plant word geoogst.

Wouw als kleurstofplant

Planten kweken voor de kleurstof is één zaak, er kleurstoffen uit halen is een andere en niet vanzelfsprekende opgave. Ik geeft hier een historisch recept om 'schijtgeel' te maken, dit zijn niet mijn woorden, maar een citaat uit 'T bouck van wondre' van 1513.

Neemt wauwe (reseda luteola) / die men in lattijn noemt Flostinctorius, dat zijn de geluwe Blommen / die de verwers gebruycken / neemt die met de stelen / en blommen onder een / soo veel als u belieft, maect een calcwater / giet dat op de blommen / in eenen grooten ketel / latet so lange sieden / tot dat de gheluwicheyt der blommen uit mach sieden. Nemet daerna van de vyer, en latet een weinich verstaen, gietet daer naer door eenen doec ofte sac. / datter noch blommen noch cruyt by sy. Neemt daer naer wel gewreven crydt / en noch eens so veel wel gewreven aluyn / roeret wel onder een met een stocxken en neemt wel acht dattet niet te seer op en styghe / want den crijt / en den aluyn dryvent seer op. Latet also staen / so wort het water claer / Als haer nu de substantie wederom heeft geset / soo giedt het water wederom af / tot dat gy de verwe bloot siet / dewelcke gy nemen en droogen sult. Als gy die wilt gebruycken so wryft met aluyn water ofte met dunne lymwater.

Het klinkt allemaal wel mooi ouderwets, maar ondertussen worden natuurlijke kleurstoffen uit planten wel weer opnieuw gebruikt, de planten worden opnieuw gekweekt, en de kleurstoffen zijn in speciaalzaken weer verkrijgbaar en zelfs in de bibliotheek van Amsterdam is de goudgele wouwkleur als muurversiering gebruikt.

Reseda luteola medicinaal

Wouw werd in het verleden niet veel als medicinale plant gebruikt, getuige Dodoens die schrijft 'Aenghesien dat wouwe in der medecijnen niet ghebruyckt en wordt ende den ouders onbekent es/ zoo en kunnen wy van zijn werckinghe niet anders gheschrijven dan dattet den vervwers ghebruyckt wordt/ ende datmen daer mede dat laken geel en gruen vervwet.

Toch vinden we wel wat vroegere medische gebruiken van Reseda. In het American Journal of Pharmacy uit 1888 wordt vermeld dat zowel het bittere kruid als de radijssmakende wortel gewaardeerd werden om hun diuretische en transpiratiebevorderende werking. In Rusland werd een geconcentreerd aftreksel van de bloemen als wormdodend middel gebruikt, al zou dat ook Reseda odorata geweest kunnen zijn. Het zoetgeurend familielid met de lieve Franse naam mignonette.

Maar er is meer, uit recent wetenschappelijk blijkt dat het extract een anti-inflammatoire werking heeft, en dus goed te gebruiken is tegen zonnebrand. Due to excellent skin tolerance combined with potent anti-inflammatory properties s-RE bears potential especially for the prevention but also for the treatment of inflammatory skin conditions such as UV-induced erythema. Het zijn de flavonoïden en dan vooral luteoline, die als kleurstof en als geneesstof fungeren. Wouw heeft dus opnieuw een toekomst als kleurstofplant en als geneeskruid.

Namen, etymologie

Mogelijk is de naam 'wouw' afgeleid van een andere verfstofplant 'Wede'. Het Latijnse luteola kan komen van luteus, gelig naar de bloemkleur of naar de verfstofflavonoïden, die in de plant aanwezig zijn, maar mogelijk ook verwijzend naar zijn groeiplaats in de klei. Alhoewel dat wel vreemd is, ik vind de plant eerder op droge, vrij voedselarme tot matig voedselrijke, kalkhoudende, omgewerkte grond. Zijn klassiek biotoop is toch groeiend langs spoorwegen, dijken, bermen, langs akkers, duinen, op paden, verlaten steengroeven en ruderale braakliggende grond.

Dodoens over de naam van Wouw: Dit cruyt wordt in Latijn (als Ruellius schrijft) Herba Lutea gheheeten, ende van sommighen Flos tinctorius. In duytsch Wouwe en van sommighen Orant maer niet sonder dwalinghe, want Orant es een ander cruyt met den desen gheen ghelijckenisse hebbende als in den voortganck dees boecks in zijnder plaetsen blijcken sal.

• 1644 Vlaams: Lutumcruydt, Wouwe
• 1616 Latijn: Lutum herba [80]
• 1554/1557: Flos tinctorius, Herba lutea, Orant, Wouwe
• Het is ook de guadarella van Cesalpina, de catanance van Lonicerus, de struthium van Gesner en de antirrhinum van Tragus

https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/reseda-luteola-wouw

Brandnetel, een overzicht

Wij kennen allemaal de brandnetel maar de brandnetel kent ons, de mens, ook. Om precies te zijn: de brandnetel kent onze neurotransmitters. Hij heeft miljoenen jaren ervaring met zoogdieren zoals wij. Mens en dier zouden maar wat graag van die netel eten. 

De evolutie heeft daarom deze voedzame plant uitgerust met een betrouwbare zelfverdedigingsstrategie. De brandharen bevatten bijtend mierenzuur. Bij aanraking dringt dit zuur onze huid binnen en veroorzaakt een korte, onaangename prik. Naast mierenzuur injecteert de brandnetel ook twee andere stoffen die in het menselijk lichaam aanwezig zijn: histamine en acetylcholine. Histamine is een weefselhormoon dat weefsel doet opzwellen, waardoor er druk op gevoelige zenuwvezels komt te staan. Acetylcholine is een neurotransmitter die zenuwvezels bijzonder gevoelig maakt voor pijn.

Gelukkig heeft de mens geleerd om de bijtende brandnetel toch te kunnen gebruiken als voedsel en als medicijn. De brandnetel is zelfs officieel erkend als medicinale plant. Als deftige Urtica dioica, grote brandnetel is hij uitgebreid wetenschappelijk onderzocht, zoals duidelijk blijkt uit de monografieën van de HMPC, ESCOP en Commissie E. Volgens deze monografieën worden de bladeren voornamelijk gebruikt vanwege hun diuretische, pijnstillende, anti-oxiderende en ontstekingsremmende werking. In de vorm van thee of extract kunnen ze de mens helpen bij reumatische klachten door gewrichtspijn te verminderen en de gewrichtsmobiliteit te verbeteren. Bij urineweginfecties wordt het diuretische effect van de plant benut om ziekteverwekkers uit het lichaam te spoelen. Recente studies tonen bovendien aan dat brandnetelbladeren de bloedsuikerspiegel en de bloeddruk kunnen verlagen.

Voor medicinale doeleinden worden brandnetelbladeren geoogst vlak voordat de bloei begint. Studies hebben aangetoond dat de hoogste concentratie werkzame stoffen op dat moment in de bladeren aanwezig zijn. 

Belangrijke bestanddelen van brandnetelbladeren

• Secundaire plantenstoffen / geneesstoffen : flavonoïden, fenolzuren, organische zuren, carotenoïden, chlorofyl, tannines. 
• Voedingsstoffen : Eiwitten, provitamine A, vitamine C, kalium, calcium, magnesium, ijzer, mangaan

Brandnetelwortels tegen goedaardige prostaathypertrofie

De geelachtige wortels bevatten andere stoffen dan de bladeren, zoals lectinen en sterolen. Daarom kunnen ze, volgens de monografieën van de HMPC, ESCOP en Commissie E,  vooral gunstig zijn voor mannen, voor het verlichten van de symptomen van goedaardige prostaatvergroting (BPH). Ze kunnen de urinestroom verbeteren en nachtelijk urineren verminderen.

Prikken of slaan met brandnetel voor gezonde gewrichten, tegen artrose.

Misschien heb je wel eens mensen zichzelf zien slaan met verse brandnetels? Dit zogenaamde brandnetelgeselen is, zoals studies hebben aangetoond, een interessante en effectieve vorm van therapie. Mensen met artrose hebben last van beperkte beweging en pijn. Deze symptomen worden veroorzaakt door slijtage van de gewrichten. Vooral de kniegewrichten worden vaak aangetast. Om hun behoefte aan pijnstillers te verminderen, gebruiken veel patiënten natuurlijke remedies en behandelingen. Een bijzonder oude methode is het slaan of het kloppen van de gewrichten met verse brandnetels. Hierdoor kunnen de werkzame stoffen in de brandharen in de huid dringen. Acetylcholine en histamine verhogen de lokale bloedtoevoer. Deze verhoogde bloedtoevoer kan de spieren ontspannen, de mobiliteit verbeteren en een positief effect hebben op ontstekingsprocessen. De verhoogde bloedtoevoer spoelt bovendien ontstekingsbevorderende stoffen uit het gewricht. Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat het slaan met brandnetels een positief effect heeft op artrose. [8, 9]

Brandnetels tegen hooikoorts

Een speciaal type immuuncel, de mestcel, speelt een cruciale rol bij allergieën. Mestcellen geven onder andere de pro-inflammatoire boodschapperstof histamine af. Actieve bestanddelen in brandnetel bleken dit in experimenten te kunnen remmen doordat ze de histamine H1-receptor van mestcellen blokkeren. Eerste onderzoeken en praktijkervaring suggereren dat mensen die lijden aan hooikoorts baat zouden kunnen hebben bij het gebruik van brandnetel [10, 11]. De relatie met onze neurotransmitter histamine is bijzonder interessant: enerzijds produceert de brandnetel zelf histamine in zijn brandharen. Dit veroorzaakt niet alleen pijn bij aanraking, maar kan zelfs verzachtend werken, bijvoorbeeld bij het slaan met brandnetels. Anderzijds zou het volgens onderzoek de afgifte van histamine door immuuncellen kunnen verminderen, dus mogelijk te gebruiken bij allergische aandoeningen.

Brandnetelblad, een hoogtepunt in de "wilde keuken".

Het is misschien moeilijk te geloven, maar de brandnetel biedt ongelooflijke smaaksensaties. De smaak van brandnetels is zeer genuanceerd en kan het best worden omschreven met woorden als pittig en spinazie-achtig. Bij het koken worden alleen de jonge scheuten gebruikt, dat wil zeggen de bovenste drie paar bladeren. Oudere bladeren smaken minder goed. De ideale tijd om de bladeren te oogsten is van maart tot begin mei. Zodra de brandnetel vanaf half mei begint uit te lopen, verliezen de bladeren hun smaak. Het maaien van de brandnetels stimuleert overigens nieuwe groei met malse, smakelijke bladeren. Er zijn maar weinig wilde groenten zo veelzijdig en bevatten zoveel essentiële voedingsstoffen. Probeer zeker eens brandnetelspinazie. In tegenstelling tot gewone spinazie is het heel makkelijk te verteren omdat het geen oxaalzuur bevat.

De aromatische bladeren worden ook gebruikt in soepen, als topping voor quiche of als vulling voor pannenkoeken, als ingrediënt in risotto en pastaschotels. Of als vulling voor een brandnetelcake voor Nieuwjaar.

De jonge blaadjes zijn, wanneer ze gepureerd worden, ook zeer geschikt om pastadeeg, brooddeeg, aardappelpuree of pannenkoekbeslag groen te kleuren. Je hoeft je geen zorgen te maken over de brandharen: die worden door verhitting vernietigd. En als je brandnetelbladeren gebruikt voor een smoothie of pesto, zal de blender of staafmixer de brandharen ook vernietigen.

Vanaf september kun je de kleine vruchtjes (zaden) van de vrouwelijke brandnetelplanten oogsten. Deze nootachtige krachtpatsers zitten boordevol eiwitten en onverzadigde vetzuren (vooral linolzuur). Strooi ze vers of gedroogd over salades of muesli. Ze smaken lekker als je ze licht roostert in een droge pan, zonder olie.

Een recept: brandnetelspinazie

• 750 g verse jonge brandnetelbladeren
• 1 ui
• 2 eetlepels boter of olijfolie
• gegranuleerde bouillon / groentebouillon
• peper
• 1 eetlepel sojasaus
• 100 g zure room of crème fraîche

Hak de ui fijn en fruit hem in boter. Voeg de gehakte brandnetelbladeren toe aan de uien. Bak dit 5-10 minuten en breng op smaak met bouillon, sojasaus en peper. Roer er tot slot crème fraîche of zure room doorheen en serveer. Brandnetelspinazie smaakt heerlijk bij rijst of aardappelen, of als topping voor pizza.

En tot slot…

De brandnetel is de superster onder de inheemse wilde planten. Je kunt hem gebruiken als medicinale plant en hem ook als groente eten. Hij bevat zoveel essentiële voedingsstoffen dat hij gerust een superfood genoemd kan worden. Bovendien is hij waardevol voor insecten, kan hij in de tuin gebruikt worden als meststof en bestrijdingsmiddel, en is hij zelfs geschikt voor het maken van textiel. 

Literatuur

1. Taheri Y, Quispe C, Herrera-Bravo J, et al. Fytochemicaliën afkomstig van Urtica dioica voor farmacologische en therapeutische toepassingen. Evid Based Complement Alternate Med 2022; 2022: 4024331. DOI: 10.1155/2022/4024331
2. Bhusal KK, Magar SK, Thapa R et al. Voedingskundige en farmacologische betekenis van brandnetel (Urtica dioica L.): een overzicht. Heliyon. 2022; 8:e09717. DOI: 10.1016/j.heliyon.2022.e09717
3. https://kruidwis.blogspot.com/2015/01/brandnetelwortels-oogsten.html
   
4. https://kruidwis.blogspot.com/2013/04/netel-en-andere-eetbare-balletjes.html
   
5. https://kruidwis.blogspot.com/2014/05/brandnetel-eten.html
   
6. https://kruidwis.blogspot.com/2013/06/netelgier.html
   
7. https://kruidwis.blogspot.com/2025/09/mens-en-brandnetel.html
8. Randall C, Randall H, Dobbs F et al. Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek naar brandnetelsteken voor de behandeling van pijn aan de duimbasis. JR Soc Med. 2000; 93:305–9. DOI: 10.1177/014107680009300607
9. Randall C, Dickens A, White A et al. Brandnetelprikken bij chronische kniepijn: een gerandomiseerde, gecontroleerde pilotstudie. Complement Ther Med. 2008; 16:66–72. DOI: 10.1016/
10. Roschek B Jr, Fink RC, McMichael M et al. Brandnetelextract (Urtica dioica) beïnvloedt belangrijke receptoren en enzymen die verband houden met allergische rhinitis. Phytother Res. 2009; 23:920–6. DOI: 10.1002/ptr.2763
11. Mittman P. Gerandomiseerd, dubbelblind onderzoek naar gevriesdroogde Urtica dioica bij de behandeling van allergische rhinitis. Planta Med. 1990; 56:44–7. DOI: 10.1055/s-2006-960881