Fytotherapie is een van de oudste medische therapieën en beschrijft het gebruik van planten, plantendelen of preparaten daarvan als geneesmiddelen voor de behandeling en preventie van ziekten [ 7 ]. Deze geneesmiddelen van plantaardige oorsprong worden fytotherapeutica of fytopharmaceutica genoemd. Fytotherapie vindt zijn oorsprong in de naturopathie, maar vormt tegenwoordig ook een belangrijke aanvulling op en uitbreiding van de gevestigde behandelingsmogelijkheden in de conventionele geneeskunde [ 7 ],[ 13 ],[ 23 ].
Bij psychiatrische aandoeningen bestaat er vaak terughoudendheid ten opzichte van synthetische medicijnen zoals antidepressiva en benzodiazepinen, bijvoorbeeld vanwege veiligheidsrisico's, het risico op afhankelijkheid of eerdere ervaringen met bijwerkingen. Dit kan een negatieve invloed hebben op de therapietrouw, een belangrijke factor voor een succesvolle behandeling. Kruidenpreparaten kunnen in dit geval een goed alternatief of een aanvullende aanpak vormen. Gezien de toenemende populariteit en het gebruik van kruidenpreparaten, is het belangrijk om deze therapieën te beoordelen op hun werkzaamheid en risico's. Deze overzichtsstudie presenteert de huidige stand van de wetenschappelijke kennis over verschillende kruidenpreparaten bij geselecteerde psychiatrische aandoeningen.
Wetenschappelijk bewijs voor fytotherapie bij de behandeling van psychiatrische aandoeningen
Onderzoeken naar de behandeling van depressieve stoornissen met kruidengeneesmiddelen omvatten sint-janskruid (Hypericum perforatum), saffraan (Crocus sativus), kurkuma (Curcuma longa), lavendel (Lavandula angustifolia), en Rhodiola rosea.
Voor angststoornissen bestaan er studies naar kava-kava (Piper methysticum), lavendel (Lavandula angustifolia), passiebloem (Passiflora incarnata), echte kamille (Matricaria chamomilla), rozenwortel (Rhodiola rosea). Valeriaan (Valeriana officinalis), citroenmelisse (Melissa officinalis) en hop (Humulus lupulus) worden ook vaak gebruikt als traditionele kruidenmiddelen voor angstpatiënten, maar zijn nog niet voldoende wetenschappelijk onderzocht.
Tot de stoffen die wetenschappelijk zijn onderzocht voor de behandeling van slaapstoornissen behoren passiebloem (Passiflora incarnata), citroenmelisse (Melissa officinalis), valeriaan (Valeriana officinalis), echte kamille (Matricaria chamomilla), rozemarijn (Rosmarinus officinalis), hop (Humulus lupulus) en lavendel (Lavandula angustifolia).
Bovendien bestaan er studies naar de effecten van Bacopa monnieri, Ginkgo biloba, Passiebloem (Passiflora incarnata), Melissa officinalis en Valeriana officinalis op hyperactiviteit en aandachtstoornissen .
Sint-Janskruid (Hypericum perforatum)
Sint-Janskruid staat al eeuwen bekend om zijn stemmingsverbeterende en balancerende werking en wordt gebruikt in diverse medicijnen. Het meest uitgebreide onderzoek betreft de behandeling van depressie. Systematische reviews hebben een antidepressieve werking aangetoond bij milde tot matige depressieve episodes. Over het algemeen waren de in de studies geteste sint-janskruidextracten significant beter dan placebo, even effectief als standaard antidepressiva (selectieve serotonineheropnameremmers, tricyclische en tetracyclische antidepressiva) en hadden ze een lager bijwerkingenprofiel dan standaard antidepressiva [ 3 ], [ 18 ]. De meeste studies hadden echter slechts een korte observatieperiode. Sint-Janskruid is een niet-hiërarchische verbinding. Dit betekent dat geen enkel actief bestanddeel significant overheerst. Tegelijkertijd brengen de vele componenten echter een verhoogd risico op interacties met andere medicijnen met zich mee, zoals bijvoorbeeld hormonale anticonceptiva, psychofarmaca of cytostatica. Deze medicijnen mogen daarom alleen worden ingenomen na overleg met een arts.
Naast de bekende effecten op depressie is sint-janskruid ook onderzocht op de effecten ervan op angststoornissen. Individuele casusrapporten en open-labelstudies hebben een verbetering van angstsymptomen aangetoond [ 4 ]. Er ontbreken echter nog steeds gecontroleerde studies naar de effecten van sint-janskruid bij de behandeling van angst, waardoor er geen conclusies kunnen worden getrokken over de werkzaamheid ervan bij angststoornissen.
Kurkuma (Curcuma longa)
Curcumine, een plantaardig polyfenol met krachtige ontstekingsremmende, antioxiderende en neuroprotectieve eigenschappen, trekt ook steeds meer aandacht als plantaardig antidepressivum. Eerste onderzoeken waarin het gebruik van kurkuma werd vergeleken met een placebo bij depressieve patiënten suggereren dat de behandeling veilig, effectief en goed verdraagbaar lijkt te zijn [ 22 ]. Grotere gerandomiseerde, gecontroleerde onderzoeken over een langere periode zijn echter nodig om deze resultaten te bevestigen.
Saffraan (Crocus sativus)
Saffraan staat in de traditionele geneeskunde al duizenden jaren bekend om zijn stemmingsverbeterende en zenuwversterkende effecten. Uit eerdere klinische onderzoeken van een Iraanse onderzoeksgroep blijkt dat saffraan de depressieve symptomen bij volwassenen aanzienlijk kan verbeteren in vergelijking met een placebo, met effecten die vergelijkbaar zijn met die van antidepressiva, maar met minder bijwerkingen [ 11 ]. Grotere klinische onderzoeken, uitgevoerd door onderzoeksteams buiten Iran met metingen over een langere periode, zijn nodig voordat conclusies kunnen worden getrokken over de werkzaamheid en veiligheid van saffraan bij de behandeling van depressieve symptomen.
In een ander gerandomiseerd, dubbelblind, placebo-gecontroleerd onderzoek werd het antidepressieve effect van een gecombineerde toediening van curcumine en saffraan onderzocht. Verschillende doses curcumine en combinaties van curcumine en saffraan vertoonden een vergelijkbare werkzaamheid bij het verminderen van depressieve symptomen; een additief effect van de twee medicinale planten kon echter niet worden aangetoond [ 19 ].
Lavendel (Lavandula angustifolia)
Lavendel staat al eeuwenlang bekend om zijn kalmerende en stressverlagende werking. Een systematische review onderzocht sint-janskruid en andere kruidengeneesmiddelen voor de behandeling van depressie en vond onder andere studies naar lavendel. Lavendel bleek in combinatie met het antidepressivum imipramine aanzienlijk effectiever te zijn dan imipramine alleen [ 8 ].
Bovendien toonde een systematische review en meta-analyse het anxiolytische effect van lavendelolie aan bij gegeneraliseerde angststoornis (GAD). De studie toonde aan dat lavendel superieur was aan placebo [ 5 ]. Een andere meta-analyse onderzocht ook het effect van lavendelolie op subsyndromale angststoornissen, dat wil zeggen angststoornissen die niet voldoen aan de specifieke inclusiecriteria voor GAD. Deze studie toonde eveneens aan dat lavendelolie significant superieur was aan placebo bij de behandeling van 221 patiënten met subsyndromale angststoornissen [ 20 ]. Twee afzonderlijke gerandomiseerde gecontroleerde studies bij patiënten met gegeneraliseerde angststoornis toonden ook superioriteit en een betere verdraagbaarheid aan in vergelijking met het antidepressivum paroxetine [ 14 ] en therapeutische equivalentie in vergelijking met benzodiazepinen [ 25 ]. Er werd geen afhankelijkheid waargenomen en de medicatie werd goed verdragen.
Uit de eerdergenoemde meta-analyse over het effect van lavendelolie bij angststoornissen bleek dat er, naast het anxiolytische effect, ook een positief effect op de slaap optreedt zonder dat dit leidt tot slaperigheid overdag, en dat de gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven verbetert [20].
Kaukasisch slangenkruid (Echium amoenum)
Slangenkruid is inheems in Europa en West-Azië. Het krijgt echter weinig aandacht voor medische toepassingen. Een systematische review toonde significante verbeteringen in depressieve symptomen aan in vergelijking met placebo. Er werd geen bewijs gevonden voor ernstige bijwerkingen [ 8 ].
Rozenwortel (Rhodiola rosea)
Rhodiola rosea, ook wel bekend als "gouden wortel", is afkomstig uit de arctische gebieden van Europa en Azië en wordt al eeuwenlang in de Scandinavische en Russische geneeskundige tradities erkend vanwege de gezondheidsbevorderende en stimulerende effecten. Rhodiola rosea behoort tot de groep van adaptogene planten, planten met aanpasbare eigenschappen. Ze zijn niet beperkt tot een specifiek type effect, maar compenseren tekorten en reguleren overmatige functies. Zo bevorderen ze het evenwicht en verhogen ze de veerkracht en stresstolerantie. De gegevens over de werkzaamheid van adaptogene planten zijn echter nog zeer beperkt. Wat betreft depressie toonde een eerdergenoemd systematisch overzicht significante verbeteringen in depressieve symptomen aan voor Rhodiola rosea in vergelijking met placebo [ 8 ].
In één pilotstudie werd ook het effect van Rhodiola rosea onderzocht bij de behandeling van gegeneraliseerde angststoornis bij 10 patiënten [ 4 ]. De helft van de deelnemers aan deze studie meldde een significante vermindering van minstens 50% van de angstsymptomen op de Hamilton Anxiety Scale, en 4 van hen bereikten remissie.
Kava-kava (Piper methysticum)
Van de kruidenkalmeringsmiddelen is kava-kava het meest onderzocht in de context van angst. De plant (vooral preparaten gemaakt van de wortelstok) wordt vaak gebruikt als ceremoniële drank door stammen op de Pacifische eilanden en men gelooft dat het een kalmerende werking heeft. Meer dan een dozijn gepubliceerde studies hebben de werkzaamheid van kava bij de behandeling van angst onderzocht, waarbij de meeste placebogecontroleerde, gerandomiseerde, dubbelblinde onderzoeken waren. Verschillende meta-analyses hebben een significant anxiolytisch effect aangetoond in vergelijking met placebo, ongeacht het type en de ernst van de angstsymptomen [ 4 ]. Bovendien is therapeutische equivalentie van kava ten opzichte van buspiron en venlafaxine aangetoond bij de behandeling van gegeneraliseerde angststoornis. Er is ook geen bewijs van afhankelijkheid in vergelijking met benzodiazepinen. Ondanks de bewezen werkzaamheid zijn kava-geneesmiddelen sinds 2001 van de markt gehaald in Canada, het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie vanwege hun potentiële hepatotoxiciteit. Op basis van bovenstaande bevindingen zou toxiciteit verder onderzocht moeten worden. Uit recente onderzoeken is gebleken dat waterig kava-extract mogelijk niet giftig is [ 4 ]. ].
Passiebloem (Passiflora incarnata)
Passiebloem wordt al eeuwenlang gebruikt als volksmiddel tegen angst en slapeloosheid. Het anxiolytische effect ervan is tot nu toe vooral aangetoond in dierstudies; klinische onderzoeken bij mensen ontbreken nog. Eén onderzoek vergeleek de werkzaamheid van passiebloem met die van oxazepam bij de behandeling van patiënten met een gegeneraliseerde angststoornis. Passiebloem bleek een vergelijkbare werkzaamheid te hebben als oxazepam, maar het effect ontwikkelde zich langzamer en had minder invloed op het functioneren van de patiënten [ 4 ].
Voor de behandeling van slaapstoornissen beveelt het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) onder andere passiebloem aan [ 9 ]. Het effect van passiebloemthee op de slaap is echter nog niet onderzocht bij klinisch relevante slapeloosheid. Een gerandomiseerde, gecontroleerde studie van twee weken onderzocht het effect ervan bij een groep gezonde vrijwilligers. Er werden significante verbeteringen in de subjectieve slaapkwaliteit gerapporteerd, maar er werden geen significante verschillen gevonden in de polysomnografische bevindingen [ 4 ].
In gevallen van ernstige rusteloosheid, zoals die voorkomt bij aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD), kunnen kruidenkalmeringsmiddelen zoals passiebloem ook geïndiceerd zijn. Een systematische review van het gebruik van passiebloemextract bij kinderen met ADHD toonde bijvoorbeeld vergelijkbare effecten aan bij het verminderen van hyperkinetische symptomen als methylfenidaatpreparaten [ 2 ]. Bovendien werd het kruidenkalmeringsmiddel beter verdragen.
Echte kamille (Matricaria chamomilla / recutita)
Gedroogde kamillebloemhoofdjes worden al lange tijd gebruikt als traditioneel kruidenmiddel om ontspanning en kalmte te bevorderen. Een klinische studie onderzocht de effecten van kamille bij patiënten met een gegeneraliseerde angststoornis. In een acht weken durende studie vertoonde de behandelingsgroep die kamille-extract kreeg een significante vermindering van de angstniveaus in vergelijking met de placebogroep, en er werden geen significante bijwerkingen gemeld [ 4 ].
Het effect van kamille op slapeloosheid is tot nu toe alleen onderzocht in een kleine, placebo-gecontroleerde, gerandomiseerde pilotstudie bij patiënten met slaapstoornissen. Kamille vertoonde kleine tot matige effectgroottes wat betreft het verbeteren van de slaaplatentie, nachtelijke ontwakingen en de ernst van vermoeidheid; er werden echter geen significante positieve effecten gevonden voor andere parameters, zoals slaapkwaliteit en slaapefficiëntie. Bovendien werden de effecten alleen aangetoond binnen de interventiegroep, zonder significante verschillen ten opzichte van de placebogroep [ 26 ]. Een studie bij een groep oudere patiënten met een slechte slaapkwaliteit onderzocht het effect van kamillepreparaten gedurende een periode van 4 weken in vergelijking met placebo en vond significante groepsverschillen in slaapkwaliteit na behandeling ten gunste van de interventiegroep [ 1 ].
Citroenmelisse (Melissa officinalis)
Citroenmelisse wordt gewaardeerd als traditioneel kruidengeneesmiddel vanwege de kalmerende en antibacteriële eigenschappen en wordt vaak gebruikt bij angst en slaapproblemen. De werkzaamheid van citroenmelisse bij psychiatrische patiënten is echter nog niet voldoende wetenschappelijk onderzocht. Eén open-labelstudie onderzocht de effecten van citroenmelisse in combinatie met valeriaan bij kinderen met rusteloosheid en slaapproblemen. Er werden significante verbeteringen in de symptomen gerapporteerd [ 4 ]. Er werden echter geen objectieve metingen verricht en er ontbreken gerandomiseerde, gecontroleerde klinische studies om deze resultaten te bevestigen. Uit een eerdergenoemd systematisch overzicht over het gebruik van kruidengeneesmiddelen bij kinderen met ADHD bleek dat citroenmelisse een klein maar significant effect heeft op aandachtsproblemen [ 2 ].
Hop (Humulus lupulus)
Hop wordt ook vaak gebruikt bij angst- en slaapstoornissen, en het kalmerende effect ervan op het zenuwstelsel is aangetoond in preklinische studies [ 4 ]. Er zijn echter nog geen gerandomiseerde, gecontroleerde studies uitgevoerd. Alleen het effect van hop in combinatie met valeriaan op slaapstoornissen is onderzocht in twee gerandomiseerde, gecontroleerde studies. Er werden significante verbeteringen in objectieve parameters waargenomen [ 4 ]. Een andere studie met een voedingssupplement dat hop bevatte, toonde echter geen significante effecten van hop op slaapstoornissen en melatoninemetabolisme in vergelijking met een placebo [ 4 ].
Valeriaan (Valeriana officinalis)
Valeriaan is al meer dan 1000 jaar een integraal onderdeel van de traditionele kruidengeneeskunde vanwege de kalmerende werking. Er zijn echter momenteel weinig gegevens beschikbaar over het gebruik ervan bij patiënten met angststoornissen, en de resultaten zijn inconsistent.
De effecten van valeriaan zijn voornamelijk onderzocht bij patiënten met slaapproblemen. Er bestaan talloze studies over dit onderwerp. Het is echter lastig om de resultaten van deze studies direct met elkaar te vergelijken vanwege variaties in preparaten, doseringen en behandelingsduur. Drie meta-analyses vonden minimale significante verschillen ten opzichte van de placebogroep [ 6 ],[ 10 ],[ 17 ]. De opgenomen studies vertoonden echter grotendeels methodologische tekortkomingen. Daarom zijn gecontroleerde studies van goede methodologische kwaliteit nodig om conclusies te kunnen trekken over de werkzaamheid van valeriaan bij slaapproblemen. De meeste studies hebben valeriaanpreparaten als veilig geclassificeerd, met af en toe meldingen van toegenomen slaperigheid overdag als bijwerking. Uit onderzoek met valeriaanpreparaten zijn ook veelbelovende resultaten gebleken bij de behandeling van ADHD-symptomen bij kinderen [ 2 ].
Rozemarijn (Rosmarinus officinalis)
Rozemarijn, al lang bekend in het Middellandse Zeegebied en Azië en wereldwijd geteeld als specerij, wordt ook gebruikt vanwege de geneeskrachtige werking bij een aantal aandoeningen. Een Iraanse gerandomiseerde dubbelblinde studie onderzocht onder andere hoe rozemarijn de slaapkwaliteit van studenten beïnvloedt [ 21 ]. Hiervoor kreeg de ene groep gedurende een maand tweemaal daags 500 mg rozemarijn in capsulevorm, terwijl de andere groep een placebo kreeg. Aan het einde van de interventie werd een significante verbetering van de slaapkwaliteit waargenomen in de interventiegroep vergeleken met de placebogroep. De resultaten moeten echter met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd, aangezien de studie enkele beperkingen kende.
Bacopa monnieri
Bacopa monnieri, ook bekend als Brahmi, is een plant afkomstig uit Zuid-Azië en wordt gebruikt in de Ayurvedische geneeskunde. Dit kruid bevat saponinen, die de hersenfunctie kunnen verbeteren en een positieve invloed kunnen hebben op het denk- en leervermogen [ 16 ]. Omdat Brahmi de cognitieve hersenfuncties beïnvloedt, wordt het geclassificeerd als een nootropicum. De laatste jaren is ook onderzoek gedaan naar de effecten van Bacopa monnieri bij de behandeling van hyperactiviteit en aandachtsstoornissen. Verschillende studies bij kinderen en adolescenten hebben significante verbeteringen laten zien in diverse aspecten van hyperactiviteit en aandacht, met kleine tot middelgrote effectgroottes [15]. Zo werd bijvoorbeeld een vermindering van rusteloosheid en een verbetering van de zelfbeheersing waargenomen. Ook bij volwassenen zijn positieve effecten aangetoond, zoals verbeterde cognitieve prestaties en reactietijd [ 16 ]. De behandeling werd bovendien zeer goed verdragen, met slechts enkele milde bijwerkingen.
Ginkgo (Ginkgo biloba)
Ginkgo is een levend fossiel afkomstig uit China. De boom wordt al sinds de oudheid op grote schaal geteeld en gebruikt. Ginkgo-bladextract wordt al lange tijd gebruikt als middel om de cognitieve functies te verbeteren, en studies hebben een positief effect aangetoond op cognitieve stoornissen en dementie, met name bij patiënten met neuropsychiatrische symptomen [ 24 ]. Het effect van dit kruidengeneesmiddel bij de behandeling van kinderen met ADHD is echter zeer beperkt [ 2 ].
Besluit
Fytotherapeutische middelen genieten al honderden jaren grote populariteit in de traditionele geneeskunde en worden vaak gebruikt als zelfmedicatie voor diverse aandoeningen. Ook klinisch onderzoek toont een toenemende interesse in het onderzoeken van verschillende fytotherapeutische middelen. De huidige bewijsbasis voor het gebruik van fytotherapeutische middelen bij bepaalde psychiatrische aandoeningen is echter nog zeer beperkt. Bij milde tot matige depressie zijn er veelbelovende resultaten te zien met het gebruik van sint-janskruid. Wat betreft de behandeling van depressieve symptomen zijn vergelijkbare resultaten behaald als met conventionele antidepressiva, en het middel wordt beter verdragen dan psychofarmaca. Interacties met andere medicijnen moeten echter zorgvuldig worden overwogen om negatieve gevolgen voor de effectiviteit te voorkomen. Met uitzondering van sint-janskruid zijn de gegevens voor andere kruidenmiddelen momenteel minder overtuigend.
Als sint-janskruid (Hypericum perforatum) geen optie is vanwege mogelijke bijwerkingen en vooral interacties met andere medicijnen, kan het gebruik van saffraan (Crocus sativus), kurkuma (Curcuma longa), slangenkruid (Echium amoenum) en rozenwortel (Rhodiola rosea) worden overwogen.
Bij mildere angststoornissen kunnen, naast passiebloem (Passiflora incarnata) en lavendel (Lavandula angustifolia), kamille (Matricaria chamomilla) en, indien nodig, rhodiola rosea (Rhodiola rosea) worden gebruikt. Ondanks de bewezen angstremmende werking wordt kava (Piper methysticum) afgeraden vanwege de ernstige bijwerkingen.
Kruidenpreparaten worden ook gebruikt bij de behandeling van slaapstoornissen. Hoewel er momenteel onvoldoende bewijs is voor klinisch relevante slaapstoornissen, kunnen in mildere gevallen, naast de meer gangbare valeriaan (Valeriana officinalis), ook rozemarijn (Rosmarinus officinalis) en kamille (Matricaria chamomilla) worden geprobeerd.
Daarnaast kan behandeling met Bacopa monnieri worden overwogen bij aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD), met name wanneer chemisch voorgeschreven behandelingsopties te veel bijwerkingen lijken te hebben.
In tegenstelling tot het geloof dat "natuurlijk" per definitie "vrij van bijwerkingen" betekent, brengen kruidenpreparaten vergelijkbare risico's met zich mee als alle medicijnen, zoals bijwerkingen, contra-indicaties en interacties met andere geneesmiddelen. Daarom is zorgvuldige overweging en voorzichtigheid geboden. Over het algemeen worden ze echter goed verdragen en bieden ze een groot potentieel met diverse toepassingen. Bij de behandeling van psychiatrische aandoeningen kunnen ze een goed alternatief of aanvulling vormen op conventionele psychofarmaca en in individuele gevallen zelfs bijdragen aan een betere therapietrouw. De effectiviteit van kruidenpreparaten als zeer effectieve geneesmiddelen mag daarom niet worden onderschat, maar potentiële bijwerkingen mogen evenmin worden genegeerd.
Literatuur
- Adib-Hajbaghery M, Mousavi SN. De effecten van kamille-extract op de slaapkwaliteit bij ouderen: een klinische studie. Complement Ther Med 2017; 35: 109-114. DOI: 10.1016/j.ctim.2017.09.010.
- Anheyer D, Lauche R, Schumann D. et al. Kruidenpreparaten bij kinderen met aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD): een systematische review. Complement Ther Med 2017; 30:14-23. DOI: 10.1016/j.ctim.2016.11.004.
- Apaydin EA, Maher AR, Shanman R, et al. Een systematische review van sint-janskruid voor ernstige depressieve stoornis. Syst Rev 2016; 5: 148. DOI: 10.1186/s13643-016-0325-2.
- Baek JH, Rinderberg AA, Kinrys G. Klinische toepassingen van kruidengeneesmiddelen voor angst en slapeloosheid; gericht op patiënten met een bipolaire stoornis. Aust NZJ Psychiatry 2014; 48:705-715. DOI: 10.1177/0004867414539198.
- Baric H, Dordevic V, Cerovecki I, et al. Complementaire en alternatieve geneeskundige behandelingen voor gegeneraliseerde angststoornis: systematische review en meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies. Adv Ther 2018; 35: 261-288. DOI: 10.1007/s12325-018-0680-6.
- Bent S, Padula A, Moore D, et al. Valeriaan voor slaap: een systematische review en meta-analyse. Am J Med 2006; 119: 1005-1012. DOI: 10.1016/j.amjmed.2006.02.026.
- Alliantie voor Fytotherapie. Standpuntnota - Bevordering van fytotherapie in Duitsland [Geraadpleegd: 23 april 2018].. http://www.buendnis-phytotherapie.de/images/Buendnis%20Phytotherapie_PP_Foerderung_Phytotherapie_final.pdf
- Dwyer AV, Whitten DL, Hawrelak JA. Kruidenpreparaten, anders dan sint-janskruid, bij de behandeling van depressie: een systematische review. Altern Med Rev. 2011. ; 16:40-49
- Europees Geneesmiddelenagentschap. Kruidengeneesmiddelen. [Geraadpleegd op: 19 april 2018]. http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/regulation/general/general_content_000208.jsp
- Fernandez-San-Martin MI, Masa-Font R, Palacios-Soler L, et al. Effectiviteit van valeriaan op slapeloosheid: een meta-analyse van gerandomiseerde placebo-gecontroleerde onderzoeken. Sleep Med 2010; 11:505-511. DOI: 10.1016/j.sleep.2009.12.009.
- Hausenblas HA, Saha D, Dubyak PJ. et al. Saffraan (Crocus sativus L.) en depressieve stoornis: een meta-analyse van gerandomiseerde klinische onderzoeken. J Integr Med 2013; 11:377-383. DOI: 10.3736/jintegrmed2013056.
- Hoyer J, Köllner V. Kruidengeneesmiddelen voor angststoornissen. PiD Psychotherapie in Dialoog 2015; 16: 56-59. DOI: 10.1055/s-0041-101049.
- Italia S, Brand H, Heinrich J. et al. Gebruik van complementaire en alternatieve geneeskunde (CAM) onder kinderen uit een Duits geboortecohort (GINIplus): patronen, kosten en trends in gebruik. BMC Complement Altern Med 2015; 15: 49. doi:10.1186/s12906-015-0569-8
- Kasper S, Gastpar M, Müller W. et al. Het lavendeloliepreparaat Silexan is effectief bij gegeneraliseerde angststoornis - Een gerandomiseerde, dubbelblinde vergelijking met placebo en paroxetine. Int J Neuropsychopharmacol 2014; 17:859-869
- Kean JD, Downey LA, Stough C. Een systematische review van het Ayurvedische medicinale kruid Bacopa monnieri bij kinderen en adolescenten. Complement Ther Med 2016; 29:56-62
- Kongkeaw C, Dilokthornsakul P, Thanarangsarit P, et al. Meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies naar de cognitieve effecten van Bacopa monnieri-extract. J Ethnopharmacol 2014; 151:528-535
- Leach MJ, Page AT. Kruidenmedicijnen tegen slapeloosheid: een systematische review en meta-analyse. Sleep Med Rev 2015; 24:1-12. doi:10.1016/j.smrv.2014.12.003
- Linde K, Berner MM, Kriston L. St John's woord voor ernstige depressie. Cochrane Database Syst Rev 2008; (04): CD000448. DOI: 10.1002/14651858.CD000448.pub3.
- Lopresti AL, Drummond PD. Werkzaamheid van curcumine en een combinatie van saffraan en curcumine bij de behandeling van ernstige depressie: een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie. J Affect Disorder 2017; 207: 188-196. DOI: 10.1016/j.jad.2016.09.047.
- Möller HJ, Volz HP, Dienel A, et al. Werkzaamheid van Silexan bij subklinische angst: meta-analyse van gerandomiseerde, placebo-gecontroleerde onderzoeken. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2019; 269: 183-193. DOI: 10.1007/s00406-017-0852-4.
- Nematolahi P, Mehrabani M, Karami-Mohajeri S, et al. Effecten van Rosmarinus officinalis L. op geheugenprestaties, angst, depressie en slaapkwaliteit bij universiteitsstudenten: een gerandomiseerd klinisch onderzoek. Complement Ther Clin Pract 2018; 30:24-28. DOI: 10.1016/j.ctcp.2017.11.004.
- Ng QX, Koh SSH, Chan HW. et al. Klinisch gebruik van curcumine bij depressie: een meta-analyse. J Am Med Dir Assoc 2017; 18:503-508. DOI: 10.1016/j.jamda.2016.12.071.
- Schnabel K, Binting S, Witt CM. et al. Gebruik van complementaire en alternatieve geneeskunde door ouderen – een dwarsdoorsnedeonderzoek. BMC Geriatrics 2014; 14:38
- Tan MS, Yu JT, Tan CC. et al. Werkzaamheid en bijwerkingen van Ginkgo biloba bij cognitieve stoornissen en dementie: een systematische review en meta-analyse. J Alzheimer's Dis 2015; 43:589-603. DOI: doi:10.3233/JAD-140837.
- Woelk H, Schläfke S. Een multicenter, dubbelblind, gerandomiseerd onderzoek naar het lavendeloliepreparaat Silexan in vergelijking met lorazepam voor gegeneraliseerde angststoornis. Phytomedicine 2010; 17:94-99. DOI: 10.1016/j.phymed.2009.10.006.
- Zick SM, Wright BD, Sen A, et al. Voorlopig onderzoek naar de werkzaamheid en veiligheid van een gestandaardiseerd kamille-extract voor chronische primaire slapeloosheid: een gerandomiseerde, placebo-gecontroleerde pilotstudie. BMC Complement Altern Med 2011; 11: 78. DOI: 10.1186/1472-6882-11-78.
