Oogsten en info over duizendblad

Na een adem-benemende hittegolf boven de 30 graden nu een longverluchtende 22 graden. Ook de planten kunnen weer ademhalen al zou een dag regen hen nog meer plezier doen. De planten hebben wel weer voorsprong in bloei en ik heb door ziekte en kruidenstages achterstand in het oogsten. Dus vandaag op de Belgische feestdag is het planten plukken geblazen. Wel de planten die in de bloei geplukt moeten worden. Boerenwormkruid, duizendblad, bijvoet, nog wat laat bloeiende moerasspirea, grote kattenstaart en ook de geurende en mooi rood verkleurende wilde marjolein wordt geoogst.  Drogen en tinctuur maken dus.

Over duizendblad

De naam "duizendblad" is deels afgeleid van het Oudhoogduitse woord "garwe", wat "genezen" betekent. Een van de vele volksnamen van duizendblad is "timmermanskruid", een naam die wordt toegeschreven aan een legende: toen Sint Jozef een bloedende wond opliep tijdens zijn werk als timmerman, kwam het Christuskind en bracht hem duizendblad om de bloeding te stoppen en de wond te genezen.

De klinische toepassingen van duizendblad worden samengevat in een monografie van het HMPC (Herbal Medicinal Product Committee) van het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA), waarin een zogenaamd "traditioneel gebruik" wordt bevestigd, oftewel een al lang bestaand, gedocumenteerd veilig gebruik.

Inwendig kunnen preparaten van duizendblad worden gebruikt bij gebrek aan eetlust, voor de symptomatische behandeling van milde spastische maag-darmklachten en bij menstruatiekrampen. Uitwendig worden waterige of hydroalcoholische preparaten gebruikt voor de behandeling van kleine, oppervlakkige wondjes aan de huid en slijmvliezen. Door de vergelijkbare bestanddelen zijn de effecten van duizendblad, zowel inwendig als uitwendig, zowat vergelijkbaar met die van kamillebloemen.

De galafdrijvende effecten worden waarschijnlijk veroorzaakt door de bitterstoffen (sesquiterpenen), terwijl de krampstillende effecten waarschijnlijk eerder te danken zijn aan de flavonoïden. Flavonoïdenbevattende extracten van het geneesmiddel vertoonden krampstillende effecten in geïsoleerde dunne darmen van konijnen, mogelijk door de aanwezigheid van apigenine en luteoline O-glycosiden. Bovendien zijn galafdrijvende en antihepatotoxische eigenschappen van het kruid aangetoond. Waterige extracten vertoonden ook antibiotische activiteit tegen verschillende bacteriën. Studies hebben aangetoond dat de sesquiterpeenlactonen en proazulenen ontstekingsremmende en antibacteriële effecten hebben.

Duizendblad werkt dus op een pleiotrope manier in op verschillende aangrijpingspunten in het organisme. Dit is gebaseerd op een samenspel van verschillende bestanddelen die elkaar aanvullen (synergetisch effect) of versterken (additief effect).

De plant wordt gebruikt voor diverse indicaties, waaronder milde spastische maag-darmklachten, ontstekingen, diarree en winderigheid. Het wordt ook gebruikt als galafdrijvend middel en aromatisch bitter middel om de eetlust te stimuleren. Uitwendig wordt het gebruikt bij ontstekingsaandoeningen van de huid en slijmvliezen vanwege de antibacteriële en samentrekkende eigenschappen. Zitbaden kunnen worden gebruikt om psycho-vegetatieve spasmen in het vrouwelijke bekken te verlichten, dus ook de gebruiken bij menstruatieklachten.

Jiaogulan, het kruid der onsterfelijkheid

Jiaogulan, het kruid der onsterfelijkheid of vijfbladige ginseng, behoort tot de komkommerfamilie (Cucurbitaceae), net als komkommers, pompoenen en meloenen.

Het geslacht Gynostemma omvat 21 soorten, waarvan Jiaogulan – botanisch Gynostemma pentaphyllum – de bekendste en meest gebruikte is. Het natuurlijke verspreidingsgebied ligt voornamelijk in Zuid-China, maar deze eenjarige tot meerjarige kruidachtige plant is ook te vinden in landen als India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar, Korea, Vietnam, Thailand en Japan. Hij groeit in bossen en struikgewassen op berghellingen tot een hoogte van 3000 m en bereikt een lengte van 4-8 m, kruipend of klimmend. De ranken dragen bijna symmetrische bladeren die bestaan ​​uit vijf tot zeven omgekeerd eivormige tot lancetvormige blaadjes. De tweehuizige plant heeft hangende bloeiwijzen tot 30 cm lang, van maart tot november. De vruchten zijn kleine, ronde, aanvankelijk lichtgroene tot groene struikbessen die bijna zwart kunnen worden als ze rijp zijn. Ook in ons klimaat is de plant goed te kweken.

De plant wordt al eeuwenlang gebruikt als voedsel en medicijn. Factoren zoals de snelle groeicyclus, de hoge opbrengst en het voedingsgehalte, evenals de vele medicinale toepassingen, hebben bijgedragen aan de wijdverspreide teelt van Gynostemma pentaphyllum [Li, 2025].

Het gebruik van Jiaogulan als medicijn en voedsel.

De eerste beschrijving van Jiaogulan in China dateert uit de Ming-dynastie en is te vinden in het boek "Kruiden tegen hongersnood" (1406). Dit boek somt planten op die als voedzaam en gezond voedsel gebruikt kunnen worden tijdens hongersnoden. De traditionele Chinese geneeskunde (TCM) erkent Jiaogulan al sinds Li Shi Zhens Materia Medica uit 1578 als medicinale plant [Ahmed, 2023].

In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) wordt jiaogulan gebruikt om ziekten en 'kwade invloeden' te verdrijven, interne hitte te verdrijven en te ontgiften. De smaak varieert van mild en uitgesproken bitter tot zoet. De bittere, verkoelende en reinigende bestanddelen zouden helpen bij lever- en maag-darmontstekingen, evenals bij aandoeningen van de luchtwegen. De zoete bestanddelen zouden het hart en de lever voeden en de stroom van Qi (vitale energie) en bloed ondersteunen, wat een rol zou spelen bij stoornissen in de vetstofwisseling, bij hoge bloeddruk, leververvetting, slapeloosheid en hoofdpijn. In China wordt jiaogulan tegenwoordig medicinaal gebruikt in de vorm van thee of speciale preparaten voor diverse kwalen en ziekten. Als smakelijke thee of als ingrediënt in voedingsmiddelen en voedingssupplementen zou het de levensduur en vitaliteit bevorderen en ziekte afweren. Wanneer het als voedsel wordt gebruikt, worden de jonge scheuten van jiaogulan in salades gegeten, de bladeren kunnen zo gegeten worden en in smoothies of thee verwerkt worden,

Inhoudsstoffen van Jiaogulan

Gynostemmae herba wordt voornamelijk medicinaal gebruikt, bijvoorbeeld in de vorm van thee. Ook extracten van de belangrijkste bestanddelen, zoals saponinen, polysacchariden en flavonoïden, worden gebruikt.

Op basis van de huidige kennis vormen saponinen de belangrijkste groep verbindingen in jiaogulan. Ze worden gypenosiden (GPS) genoemd, naar de naam van de plant. Tot nu toe zijn meer dan 200 verschillende gypenosiden geïsoleerd, waarvan 25% overeenkomt met de ginsenosiden die in Panax ginseng voorkomen – vandaar de bijnaam "Zuidelijke Ginseng". Naast de saponinen behoren de Gynostemma pentaphyllum-polysacchariden (GPP) tot de belangrijkste bestanddelen; elk jaar worden er nieuwe verbindingen van dit type ontdekt en onderzocht. Een ander belangrijk bestanddeel van jiaogulan zijn flavonoïden (TFG), die 2-5% uitmaken, voornamelijk quercetineglycosiden zoals rutine en kaempferolglycosiden.

Andere interessante bestanddelen van Jiaogulan zijn fytosterolen, chlorofyl, carotenoïden, metastigmanen en lignanen. Het bevat ook talrijke mineralen en sporenelementen zoals ijzer, zink, koper, siliciumdioxide, chroom, molybdeen, selenium, nikkel, aluminium, calcium, magnesium, kalium en natrium. Bovendien is de plant rijk aan aminozuren, vitaminen, organische zuren, eiwitten en andere voedingsstoffen [Li, 2025].

Werking van Jiaogulan

De schadelijke effecten van zuurstofradicalen dragen bij aan veel ziekte- en verouderingsprocessen. In het laboratorium zijn sterke antioxiderende effecten waargenomen, met name in verband met flavonoïden uit Jiaogulan. Veel van de saponinen en polysacchariden die het bevat, hebben daarentegen een significant ontstekingsremmend effect laten zien. Dit fundamentele antioxiderende en ontstekingsremmende potentieel vormt de basis voor de belangrijkste potentiële toepassingen van Jiaogulan: de diverse effecten op het metabolisme, het cardiovasculaire systeem, het zenuwstelsel en de ondersteuning van kankerpatiënten [Li, 2025].

Het meest bekende voordeel van Jiaogulan ligt wellicht in de preventie en behandeling van obesitas en diabetes type 2: in dierstudies en klinische onderzoeken stimuleerde Jiaogulan de insulineproductie in de alvleesklier, verbeterde het de insulinegevoeligheid van lichaamscellen en verlaagde het de bloedglucosewaarden, zowel na de maaltijd als op de lange termijn. Dierstudies toonden aan dat het hypoglycemische effect van Jiaogulan bij matige doses vergelijkbaar was met dat van metformine, en bij hogere doses zelfs sterker dan het klassieke antidiabetische middel. Daarnaast hadden Jiaogulan-extracten een nierversterkende en nierbeschermende werking. Bovendien hebben gypenosiden in placebo-gecontroleerde studies een significant positief effect aangetoond op de hoeveelheid, verdeling en samenstelling van lichaamsvet: zowel het lichaamsgewicht als het witte vetweefsel werden significant verminderd. Daarom zou Jiaogulan een veelbelovende optie kunnen zijn op therapeutisch en dieetgebied voor de bestrijding en vermindering van obesitas [Su, 2021].

Bovendien lijkt Jiaogulan de gezondheid en functie van de lever te ondersteunen: het hepatoprotectieve effect ervan is waargenomen in verschillende dierstudies en houdt verband met het risico en de progressie van levercirrose, de preventie van leververvetting en acute en chronische aandoeningen, waaronder leverschade – bijvoorbeeld als gevolg van alcoholmisbruik of overmatige lichamelijke inspanning. Dier- en celstudies hebben een significante regulering van het lipidenmetabolisme aangetoond: het totale vetgehalte, de triglyceriden en het LDL-cholesterol werden verlaagd, terwijl het HDL-cholesterol en de galproductie werden verhoogd. Een combinatie van Jiaogulan met het veelgebruikte lipidenverlagende middel simvastatine laat niet alleen een verbeterd lipidenverlagend effect van de conventionele medicatie zien, maar vermindert ook de typische bijwerkingen, zoals verhoogde transaminasen, en verbetert de leverfunctie [Su, 2021].

Gynostemma kan ook een effectieve bijdrage leveren aan de cardiovasculaire gezondheid. Een belangrijk aspect is de preventie van arteriosclerose door het verlagen van de bloedlipidenspiegels, het remmen van ontstekingsreacties, het verminderen van de vorming van plaques in de slagaders en het mobiliseren en uitscheiden van overtollig cholesterol. Bepaalde flavonoïden ondersteunen waarschijnlijk het hart tijdens inspanning en beschermen de hartspier tegen schade veroorzaakt door zuurstofgebrek – zoals bij hartaanvallen [Li, 2025].

Jiaogulan kan ook gunstig zijn voor het zenuwstelsel. Een klinische studie toonde een verbetering aan bij mensen met chronische stress en angst door het gebruik van alcoholische extracten van jiaogulan [Choi, 2019]. De neuroprotectieve effecten zijn duidelijk zichtbaar in een verbeterd leervermogen en geheugen. Bij vasculaire dementie zijn deze effecten in verband gebracht met de ontstekingsremmende en antioxidatieve eigenschappen van jiaogulan. Er werd minder neuronale schade waargenomen bij gevallen van cerebrale hypoperfusie. Bij de ziekte van Alzheimer bleek jiaogulan zenuwcelbeschadiging te minimaliseren en bij te dragen aan het behoud en de regeneratie van neuronen en synapsen. Bovendien werd een positief effect op angstgevoelens in verband met progressieve Alzheimer-dementie waargenomen. Bij de ziekte van Parkinson was het positieve effect op het zenuwstelsel uitgesproken bij preventieve behandeling. Dierstudies hebben ook aangetoond dat de toediening van gypenosiden de bijwerkingen van het Parkinson-medicijn L-Dopa (bijv. typische bewegingsstoornissen) kan beperken [Su, 2021].

De antikankerwerking van Gynostemma bij verschillende vormen van long-, borst-, lever- en darmkanker, evenals leukemie, is in vitro onderzocht. Een onderzoek met 59 proefpersonen toonde een verlaagde sterfte en terugval, remming van metastasen en een algehele verbetering van de immuunfunctie. De mechanismen van de antikankerwerking omvatten verstoring van de celcyclus van kankercellen, remming van hun metabolisme en groei, inductie van apoptose, vermindering van invasieve en metastatische eigenschappen, en versterking van de eigen immuunrespons van het lichaam, van natural killer-cellen tot lymfocyten, aangevuld met antioxiderende eigenschappen [Li, 2016]. In een in vitro-onderzoek vertoonde Jiaogulan een toxisch effect op borstkankercellen, terwijl de toxiciteit voor gezonde cellen zeer laag was in vergelijking met conventionele kankermedicijnen. Uitgebreide klinische studies zijn nog nodig om de therapeutische werkzaamheid van Jiaogulan te valideren.

Bovendien zijn er aanwijzingen voor immunomodulerende effecten van Jiaogulan; het zou ook maagzweren remmen en kan worden gebruikt bij vermoeidheid en als middel tegen veroudering. De effecten op de psyche omvatten antidepressieve, kalmerende en slaapverwekkende effecten. Er zijn ook aanwijzingen voor antivirale en antimicrobiële eigenschappen [Su, 2021].

Veiligheid

Wat betreft de veiligheid van inname, toonden dierstudies gedurende 90 dagen bij een dosering van 5000 mg/kg lichaamsgewicht geen toxische effecten of nadelige bijwerkingen aan. Chronische toxiciteitsstudies gedurende 24 maanden lieten bij verschillende doseringen evenmin een verhoogd risico zien. Bij mensen resulteerde een dagelijkse inname van 100-800 mg waterig extract gedurende twee maanden niet in ernstige bijwerkingen.

Omdat Jiaogulan een antitrombotische werking kan hebben, kan het beter niet samen met anticoagulantia worden ingenomen. Er zijn onvoldoende gegevens over het gebruik ervan tijdens zwangerschap en borstvoeding; daarom is het raadzaam het gebruik ervan gedurende deze perioden te vermijden [Navratilova, 2017].

Nota

Jiaogulan in veel Aziatische landen niet alleen als geneesmiddel, maar ook als voedsel in gebruik. Volgens de Europese wetgeving wordt Gynostemma pentaphyllum (Jiaogulan) geclassificeerd als een zogenaamd nieuw voedingsmiddel, omdat het vóór de peildatum van 15 mei 1997 niet op grote schaal als voedsel in de EU werd gebruikt. Nieuwe voedingsmiddelen vereisen een vergunning na een uitgebreide veiligheidsbeoordeling voordat ze als voedsel of voedingssupplement op de markt mogen worden gebracht. Tot op heden is een dergelijke vergunningsprocedure nog niet succesvol afgerond, waardoor producten die Jiaogulan bevatten momenteel niet als voedsel of voedingssupplement in de EU mogen worden verkocht. Dit geldt ongeacht de toedieningsvorm – zelfs thee gemaakt van Jiaogulan valt over het algemeen onder de definitie van voedsel. Het feit dat Jiaogulan soms nog verkrijgbaar is als "kruidenthee" of in een soortgelijke vorm, is te wijten aan inconsistente regelgeving, niet aan een officiële vrijstelling. In dit opzicht deelt Gynostemma pentaphyllum helaas het lot van tal van andere medicinale planten waarvan de beschikbaarheid door deze wetgeving wordt beperkt.

Literatuur

• 1 Ahmed A, Saleem MA, Saeed F, et al. Gynostemma pentaphyllum, een onsterfelijk kruid met veelbelovende therapeutische potentie: een uitgebreid overzicht van de fytochemie en farmacologische aspecten. Int J Food Prop 2023; 26:808-832 CrossrefZoeken in Google Scholar
• 2 et al. Ed. Hagers Encyclopedie van geneeskrachtige stoffen en medicijnen. Gynostemma. Blaschek W, Ebel S, Hackenthal E. Stuttgart: WVG/Springer; 2014 Zoeken in Google Scholar
• 3 Choi EK, Won YH, Kim SY. et al. Suppletie met extract van Gynostemma pentaphyllum-bladeren vermindert angst bij gezonde proefpersonen met chronische psychische stress: een gerandomiseerd, dubbelblind, placebo-gecontroleerd klinisch onderzoek. Phytomedicine 2019; 52: 198-205 CrossrefPubMed
• 4 Li X, Liu L, Wei S, et al. Gynostemma pentaphyllum: Een overzicht van de traditionele toepassingen, fytochemie en farmacologie. J Funct Foods 2025; 124:106651 CrossrefZoeken in Google Scholar
• 5 Li Y, Lin W, Huang J, et al. Antikankereffecten van Gynostemma pentaphyllum (Thunb) Makino (Jiaogulan). Chin Med 2016; 11:43 CrossrefPubMed
• 6 Navrátilová Z. Gynostemma pentaphyllum – actieve verbindingen en therapeutische effecten. Prakt Lekáren 2017; 13:116-118 CrossrefZoeken
• 7 Su C, Li N, Ren R, et al. Vooruitgang in de medicinale waarde, bioactieve stoffen en farmacologische activiteiten van Gynostemma pentaphyllum. Molecules 2021; 26:6249  CrossrefPubMed

Zomerse citroenmelisse

Citroenmelisse is een van de bekendste kruiden. De schoonheid ervan schuilt in de geurige, brandnetelachtige bladeren. Maar het heeft nog veel meer te bieden: het is een fantastisch kruid voor zowel medicinale als culinaire toepassingen.

Monniken en bijen zijn, waren dol op citroenmelisse.

Citroenmelisse (Melissa officinalis) is afkomstig uit het Nabije Oosten, maar werd meer dan 2000 jaar geleden al in het hele Middellandse Zeegebied verbouwd. Het wordt citroenmelisse genoemd omdat er een delicate, citroenachtige geur vrijkomt wanneer de verse bladeren worden gekneusd. Uiteindelijk stak de plant de Alpen over met de Benedictijnse monniken en werd in kloostertuinen gekweekt. Vanwege het delicate aroma en de geneeskrachtige eigenschappen was citroenmelisse een belangrijk ingrediënt in diverse monastieke likeuren en geneesmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn de Karmelietenlikeur, Chartreuse en Bénédictine.

De naam citroenmelisse komt van het Griekse woord voor "honingbij". Citroenmelisse heeft inderdaad een bijzondere band met bijen. Ten eerste zijn de onopvallende, witachtige bloemen met lipjes een goede nectarbron voor zowel wilde als honingbijen. Ten tweede geloofden de oude Romeinen dat het sap van citroenmelisseblaadjes een koningin uit een zwerm kon lokken. Imkers wreven citroenmelisseblaadjes over de bijenkasten om de bijen in de kast te houden. Tegenwoordig weten we waarom bijen zo dol zijn op citroenmelisse: bijen markeren overvloedige voedselbronnen met een klierafscheiding die naar citroenmelisse ruikt.

In de Middeleeuwen: Goed voor het hart, voor vrouwen en voor het geheugen.

Hildegard von Bingen (1098-1179) schreef al over citroenmelisse en zei dat de warmte ervan mensen deed lachen en hun hart verblijdde. De arts Paracelsus (1493-1541) beschreef het ook als "de beste plant voor het hart". In de middeleeuwse geneeskunde stond citroenmelisse echter niet alleen bekend als "troost voor het hart", maar ook als een veelgebruikt middel voor vrouwen. Men geloofde dat citroenmelissethee de menstruatie bevorderde, de baarmoeder reinigde en de zwangerschap voorbereidde. De Engelse schrijver John Evelyn beschreef citroenmelisse in de 17e eeuw als "ongeëvenaard voor de hersenen, het geheugen versterkend en melancholie krachtig verdrijvend". Hiermee karakteriseerde hij treffend nieuwe wetenschappelijke studies die bevestigden dat citroenmelisse de hersenfunctie en het leervermogen verbetert: in laboratoriumexperimenten bleek citroenmelisse de activiteit van de neurotransmitter acetylcholine te verhogen. [1,2] In het centrale zenuwstelsel heeft deze neurotransmitter verschillende functies: hij bevordert onder andere onze aandacht en de vorming van herinneringen.

Citroenmelisse voor sterke zenuwen en een betere nachtrust.

Niet alleen in de traditionele kruidengeneeskunde, maar ook in de huidige medische toepassingen volgens Commissie E, HMPC en ESCOP, staat citroenmelisse vooral bekend als een mild kalmerend middel dat kan helpen bij nerveuze slaapstoornissen en stresssymptomen. De essentiële oliën die het bevat, zijn voornamelijk verantwoordelijk voor de effecten. Het kan ook verlichting bieden bij de behandeling van spastische maag- en darmklachten. Dankzij het antivirale rozemarijnzuur kan het ook uitwendig worden gebruikt bij koortsblaasjes. [3] 

Het volgende theerecept bevat een rustgevende combinatie van kalmerende planten die je overdag "sterke zenuwen" kunnen geven en je 's avonds helpen om gemakkelijk in slaap te vallen.

Slaap- en zenuwthee

• 40 g citroenmelisseblaadjes (Melissae foliae)
• 20 g valeriaanwortel (Valerianae radix) probeer ook eens de bloemen
• 20 g passiebloemkruid (Passiflorae herba)
• 10 g lavendelbloemen (Lavandula flos)

Giet 2 theelepels van het mengsel in 200 ml heet water en laat het, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink de thee gedurende 4 weken als onderdeel van een kuur. Drink bij nervositeit en rusteloosheid 2-3 kopjes per dag; drink bij slaapproblemen 1 kopje 's avonds.

Ook leuk om van te genieten.

Citroenmelisse staat over het algemeen bekend als een kruid voor thee en medicinale doeleinden, en niet zozeer als een specerij. Toch kan het delicate, frisse aroma een verscheidenheid aan gerechten verrijken. Het aroma is het sterkst in de jonge blaadjes; oudere blaadjes hebben een licht bittere smaak. Het aroma komt het best tot zijn recht bij gebruik van verse citroenmelisseblaadjes, idealiter voordat de plant bloeit. Je kunt de blaadjes gebruiken om salades, kruidenboter, kruidenkwark, pesto, sauzen, soepen, eiergerechten of zelfs vis en gevogelte op smaak te brengen. Kook de bladeren niet, of slechts kort, anders verliezen ze hun aroma!

De citroenachtige smaak van citroenmelisse past perfect bij fruitsalades, desserts, jam, gelei en compotes. Je kunt het ook gebruiken om witte wijn, appelsap, melk, siroop of azijn op smaak te brengen! En nu, in de zomer, is het ook zeker de moeite waard om een ​​verfrissende citroenmelisselimonade te maken!

Verfrissende citroenmelisse-limonade

Ingrediënten

• 6-8 toppen verse citroenmelisse (vóór de bloei!)
• 1 liter appelsap
• Sap van een halve citroen
• 0,7 liter koolzuurhoudend mineraalwater

Pluk de blaadjes van de citroenmelissestengels, doe ze in een grote kan en giet er appelsap overheen. Laat het drie uur in de koelkast trekken, zeef het en voeg citroensap toe. Vul aan met gekoeld bruisend water en serveer. Kinderen zijn dol op dit drankje!

De moderne kruidengeneeskunde maakt gebruik van de kalmerende en krampstillende eigenschappen van citroenmelisse, voornamelijk voor de behandeling van slaapstoornissen en spijsverteringsproblemen. De bestanddelen ervan kunnen ook de concentratie en het geheugen verbeteren.

Literatuur

1. Kennedy DO, Wake G, Savelev S, et al. Modulatie van stemming en cognitieve prestaties na acute toediening van eenmalige doses Melissa officinalis (citroenmelisse) met nicotine- en muscarine-receptorbindende eigenschappen in het menselijk centraal zenuwstelsel. Neuropsychopharmacol 200; 28: 1871–1881
2. Kennedy DO, Wightman EL. Kruidenextracten en fytochemicaliën: secundaire plantenmetabolieten en de verbetering van de menselijke hersenfunctie. Advances in Nutrition 2011; Volume 2, nummer 1: 32–50, doi.org/10.3945/an.110.000117
3. Shakeri A, Sahebkar A, Javadi B. Melissa officinalis L. – Een overzicht van de traditionele toepassingen, fytochemie en farmacologie. J Ethnopharmacol 2016;188: 204-28. doi: 10.1016

Zwarte nachtschade is ook weer van de partij.

Solanum nigrum is een veel voorkomend onkruid in groentetuinen, meestal wordt het niet hoger dan een 30 cm maar hier in mijn woonplaats langs de wegkanten vind ik exemplaren die wel een meter hoog en breed worden. De plant hoort bij de fameuze familie van de aardappel waar ook de zeer giftige en hallucinerende Wolfskers bij hoort.

Zwart glimmende, verleidelijke bessen hebben zowel de Wolfskers als de Zwarte nachtschade gemeen. De bessen van deze laatste worden in sommige landen als lekkernij gegeten en in andere landen als giftig beschouwd. Vroeger werden ze bij ons ook heksenerwten genoemd, mogelijk om kinderen af te schrikken of zouden ze hallucinerende eigenschappen bezitten? De goed rijpe bessen zijn niet giftig, het zijn de groene, onrijpe bessen en de bladeren die het giftige solasodine bevat. Het gehele kruid mits goed gedoseerd heeft een pijnstillende en kalmerende werking. Vroeger werd het loof in het bed van kinderen gelegd om het inslapen te bevorderen. Niet direct een aanrader in onze tijd.

Dodonaeus over Nascaye

Dodonaeus in 1554 noemt het Nascaye en adviseert het groen vooral voor uitwendig gebruik als verkoelend, ontstekingwerend kompres op abcessen en gezwellen, maar ook het sap tegen oorpijn en tegen overvloedige mentruatiebloedingen. Die gruene bladeren van Nascaye ghestooten ende met meel van gersten mout vermenght sijn seer goet gheleyt op dat wildt vier ende voorts etende quade sweeringhen ende op alle verhittinghen. Tot den selven dient oock een salfken van dat sap van Nascaye met olie van Roosen/ ceruyse ende schuym van silver ghemaeckt.

Die bladeren alleen ghewreven versueten die pijne van den hoofde/ daer op gheleyt/ ende sijn goet voor die verhitte maghe/ ende tot alle heete ghebreken van den ooghen/ ooren/ lever/ milte ende blase om van buyten daer op te legghen.

Die bladeren van Nascaye met sout gemengt doen sceyden ende verteeren die gheswillen ende apostumatien die achter ende by die ooren groeyen daer op gelijck een plaester geleyt.

Tsap van Nascaye met dat wit van een eye es goet gheleyt opt voorhooft tseghen die verhittinghe roodicheyt vloet ende alle heete ghebreken van den ooghen.

Tsap van Nascaye in die ooren ghedruypt versuet die pijne van den ooren/ ende met cattoen ghelijck een pessus van onder in die moeder gheset stoppet die overvloedighe vloet ende natuerlijcke cranckheyt van den vrouwen.

Hildegard over Nachtschade

De abdis Hildegard von Bingen schrijft in Physica CXXI over Zwarte nachtschade:

Iemand met pijn in zijn hartstreek of waarvan het hart niet sterk is moet de plant koken in water. Na uitpersen moet hij de nachtschade warm op het hart plaatsen en hij zal zich beter voelen. Wanneer iemand tandpijn heeft moet hij nachtschade in water warmen, wanneer hij 's avonds naar bed gaat dat in de mond nemen daar waar de pijn zit en deze zal verdwijnen. Indien iemands voet is opgezwollen moet hij nachtschade in warm water aanbrengen op de voet. De zwelling zal dan afnemen. Iemand met pijn in het merg van zijn been moet nacht­schade koken, het warm op het been aanbrengen en met een doek afdek­ken, waarop genezing volgt.

Bij Mrs Greave lezen we

In Bohemia the leaves are placed in the cradles of infants to promote sleep. In the islands of Bourbon and Mauritius, the leaves are eaten in place of spinach: and the fruit is said to be eaten without inconvenience by soldiers stationed in British Kaffraria. (Lindley's Treasury of Botany.)

Eetbaar

De groene plant heeft zeker ook medicinale kwaliteiten en de bessen zouden goed als voeding gebruikt kunnen worden. Een studie over het ontwikkelen van nieuwe groenten en of fruitgewassen besteed een heel boekwerk aan deze Zwarte nachtschade. Het probleem is mogelijk een goede selectie te maken om de smaak te verbeteren en mogelijke giftigheid te verwijderen, maar die problemen gelden of golden voor alle groente en fruit, denk maar aan de giftigheid van enkele naaste familieleden zoals aardappel en tomaat.

Namen

• Bij Dodoens: Morella, Morelle, Nachtscade, Nachtschadt, Nascaye, Solanum, Solanum hortense, Solatrum, Uva lupina, Uva vulpis
• Engels: Black nightshade, annual nightshade, common nightshade, garden
• nightshade, Petit Morel, wonderberry, sunberry, garden huckleberry, Hound's berry
• Frans: Morelle noir, herbea calalou, creve-chien
• Duits: Schwarzer Nachtschatten
• Italiaans: Ballerina, erba morella, solano nero

Literatuur

• Front Pharmacol. 2022 Aug 16;13:918071. doi: 10.3389/fphar.2022.918071
• Solanum nigrum Linn.: An Insight into Current Research on Traditional Uses, Phytochemistry, and PharmacologyPlanta Med. 2026 Mar 12. doi: 10.1055/a-2818-1813. Toxic Risks of Nightshade Species: A comprehensive review of the documented toxicity of Atropa belladonna, Solanum dulcamara, and Solanum nigrum

De tuin als huisapotheek: Rode en andere zonnehoeden

Rode zonnehoed, een mooie vaste plant, die nu in alle tuincentra aangeboden wordt, leidde al langer een ander leven en wel als gezondheidsdrank, kruidentablet en lipstick in herboristerie en apotheek. Planten leiden ook zonder de mens een eigen leven. Tot dat ze, ontdekt worden, een naam krijgen, ingedeeld, geproefd, geprobeerd, vermeerderd, geanalyseerd en soms uitgeroeid worden. In een ‘zwak’ moment denk ik wel eens: moeten we al die planten niet hun eigen leven laten leiden? Maar, kunnen wij wel zonder hen en kunnen zij wel zonder ons?

Rode zonnehoed is zo een plant, waar wij het lang zonder hebben gedaan. En die nu als gezondheidsplant bijna onvervangbaar lijkt. Omdat het een Noord-Amerikaanse plant is, kon hij hier in Europa natuurlijk ook niet bekend zijn en dus niet gebruikt worden. Bij de Indiaanse volkeren heeft hij reeds eeuwenlang een grote reputatie. Plantenresten in graven van de Lakota Sioux dateren al van 1600. Vooral tussen 1845 en 1930 werd hij door de bekende Eccletic docters King en Loyd met succes gebruikt, in die periode werden de planten door Dr. Meyer naar Europa gebracht en bij de firma Madaus verder onderzocht. Bekend en gepopulariseerd werd hij vooral door de Zwitserse natuurgeneeskundige Vogel en de firma Biohorma.

Botanisch

De Rode zonnehoed hoort bij de grote familie van de Samengesteldbloemigen, vroeger werd hij Rudbeckia genoemd, om rond 1800 de naam Echinacea te krijgen. De Indianen noemden hem Snakeroot, omdat hij tegen slangenbeten gebruikt werd.

Volgens McGregor bestaan er 9 soorten, waarvan de bekendsten en meest gebruikten Echinacea purpurea, E. angustifolia en E. pallida zijn. Het zijn allemaal bossige vaste planten, die op de Amerikaanse prairies groeien, maar gelukkig in Europa ook goed te telen zijn. Vooral de Echinacea purpurea is een gemakkelijke 1m hoge zomerbloeier, die zowel door zaaien als door scheuren vermeerderd kan worden. Hij past prachtig in een klassieke paars-roze border bijvoorbeeld in het gezelschap van de zwarte Stokroos, Kaasjeskruiden, de rose Lavatera, Zeeuwse knoopjes, de merkwaardige Vuurwerkplant en de inheemse Donkere ooievaarsbek. Een zomerse bloemenborder om je vingers bij af te likken!

Goed onderzocht en veel gebruikt

Eindelijk een plant waarbij de dagelijkse gebruikservaringen bevestigd worden door het vele wetenschappelijk onderzoek. Al in de jaren 20 werd in Duitsland door dr. Madaus de invloed van Rode zonnehoed op ontstoken wonden onderzocht. Sindsdien zijn er meer dan 400 wetenschappelijke artikels gepubliceerd over de scheikundige samenstelling en het klinisch gebruik van verschillende Echinaceasoorten.

De plant wordt vooral gebruikt om de weerstand te verhogen, het immuunsysteem te versterken bij allerlei infectieziekten. Vooral voor de luchtwegen, dus bij verkoudheid, griep, en bronchiale aandoeningen is hij goed te gebruiken. Daarnaast ook bij blaasontsteking samen met Solidago en Kaasjeskruid en bij huidinfecties samen met Goudsbloem en Echte kamille.

Mensen met een verlaagde weerstand, bijvoorbeeld na ziekte of na het leveren van zware inspanningen, kunnen gedurende 1 week tot 10 dagen, 3 maal daags 30 druppels moedertinctuur gebruiken. Langer hoeft niet! Uit onderzoek is gebleken dat Echinacea tijdelijk o.a. een impuls geeft aan de witte bloedcellen, een effect dat na 1 week al kan verdwijnen. Als je het langer nodig hebt, kun je het beter om en om, 1 week wel en 1 week niet gebruiken. En op die wijze doorgaan zolang je dat nodig vindt.

Huidmiddelen in onze apotheektuin

Goudsbloem, Echte kamille, Sint-janskruid en Rode zonnehoed vormen in onze kruidige siertuin samen de grote vier voor eerste hulp. Een combinatie van Sint-janskruid en Echinacea is vooral geschikt bij virusinfecties zoals lippenblaasjes en gordelroos, Goudsbloem en Rode zonnehoed zijn dan weer goed om allerlei wonden te ontsmetten. Tegen slangenbeten en zadelpijn waarvoor hij door de Indianen gebruikt werd, hebben wij deze plant niet meer nodig, maar andere huidproblemen zijn er des te meer en daar kan de Zonnehoed volop voor gebruikt worden.

Een alfabetische opsomming van die huidproblemen ziet er als volgt uitzien: acné, abces, brandwonden, doorligwonden, eczeem, gordelroos, insektensteken, lippenblaasjes (herpes) nagelriemontsteking, psoriasis, schimmelinfecties, spataderzweren en wonden. Een hele waslijst, maar voor veel van deze kwalen zijn er wetenschappelijke onderzoeken verricht of zijn er serieuze praktijkervaringen bekend, die de efficiëntie van Echinacea bevestigen.

Hoe efficiënt te gebruiken?

Weten waar kruiden echt goed voor zijn is belangrijk, weten hoe ze verwerkt en gebruikt moeten worden is even noodzakelijk. Wanneer en welk deel van de plant moet geoogst worden? Kan het vers of gedroogd? Zullen we ze zo opeten of maken we er thee of tinctuur van? Hoelang moeten of mogen we die plant gebruiken?

Al deze vragen zijn niet zomaar te beantwoorden. Bij de Zonnehoed lijkt het verse gebruik het meest efficiënt te zijn. Dat betekent dat we het blad, de bloem of de wortel zo kunnen opeten, maar praktischer is het om de verse plant te verwerken tot tinctuur. Een eenvoudige tinctuur maken kan door 50gr blad en bloem te laten trekken in 250 cc alcohol van 30 tot 70 % (gewichtsverhouding 1:5), regelmatig schudden en na 14 dagen uitzeven.

Een alcoholisch aftreksel maken is dus gemakkelijk, maar toch ook moeilijk. Want, moeten we het vochtgehalte van de verse planten niet meten? Welke alcohol moeten we gebruiken? Hoe is de verhouding tussen plant en alcohol? Met andere woorden, hoe geconcentreerd is zo een tinctuur en hoeveel druppels kunnen we daarvan gebruiken?

Niet voor niks zijn er boeken van 1000 bladzijden geschreven alleen maar over het verwerken van kruiden. Een van die boeken is het HAB, het Homöopathisches Arzneibuch, waar voor elke plant exact beschreven wordt hoe de tinctuur gemaakt moet worden.

Voor ons doe-het-zelvers zijn al die berekeningen praktisch gezien niet uitvoerbaar. Maak het dus maar op de eenvoudige manier, maar besef wel dat we het zo nauwkeurig mogelijk moeten doen en dat de kwaliteit van zelfgemaakte preparaten zeer wisselend kan zijn. Soms erg goed en soms zeer slecht! Kennis en ervaring is daarom erg belangrijk.

Duizend en een stoffen

Alle planten bevatten een oneindige hoeveelheid stoffen, die in de eerste plaats bedoeld zijn om de plant zelf overeind en in leven te houden. De ‘slimme’ mens heeft geleerd om al die ingrediënten als voedsel en als medicijn te gebruiken. De voedingsstoffen noemen we vitamines, mineralen, eiwitten en zo verder, de geneesstoffen met een specifieke fysiologische werking zijn bijvoorbeeld looistoffen met een samentrekkende werking, slijmstoffen met een verzachtend effect op de geïrriteerde huid en de slijmvliezen, etherische olie met een ontsmettende werking.

In de Rode zonnehoed zijn het een aantal polysacchariden en alkylamiden die zorgen voor de stimulering van het immuunsysteem. Alkylamiden kunnen een licht prikkelend en verdovend effect op de tong veroorzaken. Deze ‘tingling sensation’ werd door de Indianen gebruikt om de kwaliteit van de plant te beoordelen. Als herborist vind ik dit wel interessant omdat we zo moeilijke stoffen door het gebruik van onze zintuigen gemakkelijker kunnen begrijpen. Ons lichaam werkt als wetenschappelijk detectie-instrument. Rode zonnehoed, tintelt of tintelt hij niet?

Literatuur

https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/echinacea-species

Betoverende teunisbloemen

Wanneer de zon in de zomermaanden ondergaat en veel planten in rust gaan, verschijnt de teunisbloem in volle glorie. De heldergele fluoriserende bloemen openen zich geruisloos in de schemering – een fascinerend schouwspel dat talloze nachtvlinders aantrekt.

De gewone teunisbloem (Oenothera biennis) is echter veel meer dan alleen een mooie bloeiende plant langs de weg: het is een medicinale plant die op overtuigende wijze traditioneel gebruik combineert met moderne wetenschap, en zelfs culinaire verrassingen biedt. 

Gasten uit Amerika

De gewone teunisbloem (Oenothera biennis) arriveerde aan het begin van de 17e eeuw als sierplant in Europa. Tegenwoordig is deze plant, oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika, verwilderd in grote delen van Europa en komt hij veelvuldig voor langs wegen, taluds en braakliggende gronden. Tientallen andere teunisbloemsoorten hebben zich hier inmiddels ook gevestigd. Een voorbeeld hiervan is de roodzadige teunisbloem (Oenothera glazioviana) met zijn zeer grote bloemen. Soorten met kleine bloemen, zoals de kleinbloemige teunisbloem (Oenothera parviflora) of de roodstelige teunisbloem (Oenothera rubricaulis), worden ook vaak aangetroffen. Maar maak je geen zorgen: uiteindelijk is het niet belangrijk om ze precies van elkaar te onderscheiden, want ze zijn allemaal even nuttig.

Botanisch gezien is de teunisbloem een ​​tweejarige plant: in het eerste jaar vormt ze een rozet van bladeren dicht bij de grond; in het tweede jaar komt de rechtopstaande bloemstengel tevoorschijn, die tot 180 cm hoog kan worden. Van juni tot september openen zich elke avond nieuwe bloemen die een subtiel zoete geur verspreiden. Na de bevruchting ontwikkelen zich talrijke langwerpige zaadkapsels, die elk 200-300 kleine zaadjes bevatten. Uit deze zaden wordt de waardevolle teunisbloemolie gewonnen.

Traditionele toepassingen

Voor veel inheemse volkeren van Noord-Amerika was de teunisbloem een ​​veelzijdige en nuttige plant. Verschillende stammen, zoals de Cherokee en de Ojibwa, gebruikten delen van de plant zowel als voedsel als medicijn. De Cherokee aten jonge bladeren als groente en kookten de wortels zoals aardappelen. Sommige stammen gebruikten ook de zaden als voedsel. De Ojibwa legden een kompres van de plant op blauwe plekken. Andere stammen gebruikten de teunisbloem tegen hoest (bloemen), menstruatiekrampen (zaden) of huidaandoeningen (zaden).

Zelfs in Europa ontdekten we al snel, na de komst en verspreiding van de uitheemse plant, dat de wortels, bladeren en bloemen eetbaar waren.Vooral de wortel werd als voedzaam en vullend beschouwd. De nieuwe groente werd vervolgens "hamwortel" of "rapontika" genoemd. De naam "hamwortel" komt van de roodachtige kleur van de raapachtige penwortel, die aan ham deed denken.

Ingrediënten en farmacologische effecten

Teunisbloem werd pas in de 20e eeuw bekend om haar geneeskrachtige eigenschappen, toen het waardevolle gamma-linoleenzuur (GLA) werd ontdekt in de oliehoudende zaden. Sindsdien is de vette olie die uit de zaden (Oenotherae oleum) wordt gewonnen het farmacologisch relevante bestanddeel van de teunisbloem. Teunisbloemolie bevat bijzonder hoge concentraties linolzuur (65-80%) en 8-14% van het zeldzame gamma-linoleenzuur (GLA), beide essentiële omega-6-vetzuren. GLA is opmerkelijk omdat het in het lichaam wordt omgezet in hormoonachtige prostaglandinen, die ontstekingsremmende, vaatverwijdende en immuunmodulerende effecten kunnen hebben. Ze verlagen ook het cholesterolgehalte en de bloeddruk. Daarom wordt teunisbloemolie in de rationele fytotherapie zowel uitwendig als inwendig gebruikt bij neurodermatitis, om jeuk en een droge huid te verlichten (HMPC-monografie).

De moderne fytotherapie heeft de toepassingen van teunisbloemolie aanzienlijk uitgebreid: inwendig voor premenstrueel syndroom (PMS) en menopauzale symptomen, voor een hoog cholesterolgehalte en hoge bloeddruk, voor acne en psoriasis, en voor reumatoïde artritis. In tegenstelling tot veel synthetische ontstekingsremmers blokkeert teunisbloemolie niet, maar reguleert het juist – een aspect dat de goede verdraagbaarheid verklaart, maar ook geduld vereist, aangezien de effecten vaak pas na 4-12 weken merkbaar worden. De kracht ervan ligt dus niet in een spectaculair direct effect, maar in een geleidelijke regulering – een principe dat goed aansluit bij de moderne fytotherapie.

Wortel van een teunisbloem

De wortel van de teunisbloem kan op dezelfde manier als andere wortelgroenten worden bereid. Hij moet echter wel in de herfst of winter worden geoogst.Naast de medicinale toepassingen is de teunisbloem een ​​eetbare wilde plant met interessante culinaire mogelijkheden. De vlezige penwortels van deze tweejarige plant worden in de herfst en winter opgegraven wanneer ze nog jong en mals zijn. Ze kunnen op dezelfde manier als andere wortelgroenten worden bereid.

De smaak van de wortel van de teunisbloem doet enigszins denken aan schorseneer. Wie echter de wortel van een zomerbloeiende teunisbloem probeert, zal teleurgesteld zijn, want die is taai en houtachtig. De wortel wordt al in het voorjaar oneetbaar, wanneer er nieuwe scheuten uit het bladrozet tevoorschijn komen.

Zolang de teunisbloem zich nog in het rozetstadium bevindt, zijn de jonge blaadjes eetbaar. Hun smaak doet denken aan snijbiet. Tijdens de bloeiperiode in de zomer kunnen de lichtzoete bloemen en knoppen gegeten worden. Ze vormen een prachtige, kleurrijke toevoeging aan verse salades of als garnering. De kleine zaadjes zijn ook voedzaam – ze kunnen gebruikt worden als topping of in muesli en energierepen.

De teunisbloem is meer dan alleen een mooie verschijning in de schemering. Als medicinale plant combineert ze traditioneel gebruik met modern onderzoek en laat ze zien hoe kruidenremedies op zinvolle wijze kunnen worden geïntegreerd in holistische therapieën. Ze toont ook de culinaire rijkdom van eetbare wilde planten. De teunisbloem verdient dan ook een plek in de zon, ook al bloeit ze het liefst in de schemering.

Literatuur

• Munir R, Semmar N, Farman M et al. Een geactualiseerd overzicht van de farmacologische activiteiten en fytochemische bestanddelen van teunisbloem (geslacht Oenothera). Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine 2017; https://doi.org/10.1016/j.apjtb.2017.10.004
• https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/oenothera-biennis-teunisbloem

Kruidenstage in de Drome en we vinden de berendruif.

En tijdens de klim in de flanken van de Vercors vinden we de berendruif. Herboristen altijd blij met het vinden van een onnozel plantje. Dat het in het verleden en ook nu nog medicinaal waardevol kan zijn is meegenomen. Wij genieten nu vooral van het ontmoeten, het eens zien, het aanraken hier in zijn natuurlijke omgeving in de flanken van de Vercors. Gewoon planten ontmoeten is voor mij genoeg geneeskracht op zich. En planten ontmoeten is vandaag wel aan de orde..... Het begon met de stoere bitterstofplant gele gentiaan, verder vinden we het reeds uitgebloeide groot vingerhoedskruid, het longkruid met gevlekt blad, het zeldzame zich verstoppende bijenblad Mellitis melissophyllum, leverbloempjes en nog veel meer.

Maar terug naar de berendruif. 

De berendruif heeft verschillende verwante soorten in de Ericaceae-familie, met name de cranberry, die ook gebruikt wordt bij de behandeling van blaasontsteking. Hetzelfde geldt voor de bekende bosbes. De botanische naam, "arctostaphylos", betekent "berendruif" in het Grieks. In het Latijn heeft "uva-ursi" dezelfde betekenis. Beren zouden grote hoeveelheden van deze plant gegeten hebben. De bladeren van de berendruif (Uvae ursi folium) bevatten onder andere 5-12% arbutine en 10-15% tannines. Arbutine wordt in de lever omgezet tot het bacterieremmende hydrochinon, dat vervolgens via de nieren wordt uitgescheiden. Bacteriën in de urine scheiden het hydrochinon weer af via een enzymatisch proces, ongeacht de pH-waarde van de urine. Contra-indicaties zijn onder andere zwangerschap (vanwege het potentieel om de bevalling op te wekken), borstvoeding. Bijwerkingen zijn onder andere maagklachten bij patiënten met een gevoelige maag. 

Berendruifbladthee

Om de thee te bereiden, meng je de dagelijkse dosis (10 g) met 4-6 kopjes koud water, laat je het 6-12 uur (een nacht) trekken, zeef je het, breng je het eenmaal aan de kook en drink je er gedurende de dag 4-6 kopjes van. Door het eerste koud aftreksel komen er minder maagirriterende tannines in de thee terecht.

De klassieke toepassing van berenduif is dus duidelijk blaasontsteking maar uit hedendaags wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het bladextract van Arctostaphylos uva-ursi een natuurlijk product zou kunnen zijn om de virulentie van C. acnes tegen te gaan, en daarmee een nieuwe therapeutische optie voor de behandeling van acne vulgaris zou kunnen zijn.

Literatuur

In vitro antibacteriële en ontstekingsremmende activiteit van Arctostaphylos uva-ursi bladextract tegen Cutibacterium acnes.Pharmaceutics 2022 , 14 (9), 1952; https://doi.org/10.3390/pharmaceutics14091952

Op ontdekking tijdens onze kruidenstage. Het bijenblad.

Verstopt onder het geurende groen in de flanken van de Vercors vinden we het zeldzame bijenblad. Melittis melissophyllum werd al in de oudheid gebruikt door de Grieken en Romeinen als geneeskrachtige plant. De naam 'Melittis' verwijst naar de Griekse godin van de honingbijen. In de middeleeuwen werd de plant gebruikt bij de behandeling van hoest, verkoudheid en maagklachten. Ook werd het gebruikt als aromatische toevoeging aan wijn en bier. 

Melittis melissophyllum L. (Lamiaceae) is een meerjarige plant die voorkomt in bosrijke en schaduwrijke gebieden in Midden- en Zuid-Europa. De soort bevat een breed scala aan chemische verbindingen die verantwoordelijk zijn voor de verschillende geneeskrachtige eigenschappen die in de traditionele geneeskunde worden gebruikt, zoals bijvoorbeeld als krampstillend, spijsverteringsbevorderend en kalmerend middel. Er zijn verschillende studies uitgevoerd naar de chemische verbindingen van M. melissophyllum , flavonoïden, fenolzuren, polysacchariden, essentiële oliecomponenten en iridoïden werden in de plant gevonden. Onlangs hebben Venditti en Frezza de iridoïde fractie van M. melissophyllum subsp. melissophyllum opnieuw onderzocht en daarbij één nieuwe verbinding voor deze soort geïsoleerd en geïdentificeerd: allobetonicoside, naast de vijf reeds bekende verbindingen: harpagide, 8- O -acetyl-harpagide, melittoside, monomelittoside en ajugoside.

De soort M. melissophyllum omvat drie ondersoorten (subsp. albida (Guss.) PW Ball; subsp. carpatica (Klokov) PW Ball; subsp. melissophyllum L. ) , die verschillen in enkele morfologische kenmerken en verspreidingsgebied. M. melissophyllum subsp. melissophyllum groeit onder andere in Polen. Italiaanse onderzoekers hebben ontdekt dat subsp. melissophyllum en subsp. albida verschillen in de chemische samenstelling van de etherische olie en de iridoïdefractie. M. melissophyllum subsp. albida bevat , naast harpagide, 8- O -acetyl-harpagide, melittoside en allobetonicoside , ook iridoïden zoals virginioside en geniposidic acid, die onbekend zijn voor subsp. melissophyllum.

En nog meer bewondering en verwondering overvalt me want zowel waterige als alcoholische extracten van M. melissophyllum hebben een significant therapeutisch potentieel bij de behandeling van verschillende soorten oppervlakkige wonden. Topische toepassing van deze extracten bleek ontstekingen te verlichten, de celproliferatie te verhogen, de collageensynthese op de wondplaats te bevorderen en te resulteren in een snellere wondsluiting, zoals aangetoond in een onderzoek met geïnduceerde brandwonden bij knaagdieren en diabetische wonden. Deze eigenschappen suggereren dat het potentieel nuttig kan zijn als geneesmiddel voor de behandeling van diabetische voetulcera, doorligwonden, brandwonden en andere problematische huidaandoeningen.

Literatuur

• Skrzypczak-Pietraszek E, Hensel A. Polysachariden van Melittis melissophyllum L. kruid en teelt. Farmacie. 2000; 55 (10): 768–71. [ PubMed ] [ Google Scholar ]
• Maggi F, Martonfi P, Conti F, Cristalli G, Papa F, Sagratini G, et al. Vluchtige componenten van de gehele plant en verschillende plantendelen van de bastaardbalsem ( Melittis melissophyllum L., Lamiaceae) verzameld in Midden-Italië en Slowakije. Chem Biodivers. 2011; 8(11): 2057–79. 10.1002/cbdv.201000365 [ DOI ] [ PubMed ] [ Google Scholar ]
• Scarpati ML, Guiso M, Panizzi L. Iridoïden.1. Harpagide-acetaat van Melittis melissophyllum . Tetraëder Lett. 1965; (39): 3439–43. [ Google Scholar ]
• Scarpati ML, Esposito P. Iridoidi (III): structuur en configuratie van de melittoside. Gazz Chim Ital. 1967; 97: 211–8. [ Google Scholar ]
• Scarpati ML, Esposito P. Iridoidi (IV): monomelittoside. La Ricerca Scientifica. 1967; 37: 840–5. [ Google Scholar ]
• Venditti A, Frezza C, Guarcini L, Maggi F, Bianco A, Serafini M. Herbeoordeling van Melittis melissophyllum L. subsp melissophyllum iridoidische fractie. Nat Prod Res. 2016; 30(2): 218–22. 10.1080/14786419.2015.1040792 [ DOI ] [ PubMed ] [ Google Scholar ]
• Maggi F, Conti F, Cristalli G, Giuliani C, Papa F, Sagratini G, et al. Chemische verschillen in vluchtige stoffen tussen Melittis melissophyllum L. subsp. melissophyllum en subsp. albida (Guss) PW Ball (Lamiaceae) bepaald door middel van vaste-fase micro-extractie (SPME) gekoppeld aan GC/FID en GC/MS. Chem Biodivers. 2011; 8(2): 325–43. 10.1002/cbdv.201000262 [ DOI ] [ PubMed ] [ Google Scholar ]
• Venditti A, Frezza C, Caretti F, Gentili A, Serafini M, Bianco A. Bestanddelen van Melittis melissophyllum subsp albida . Nat Prod Commun. 2016; 11 (11): 1631–4. [ PubMed ] [ Google Scholar ]

Liguster, een bekende onbekende medicinale plant.

Een van de populaire haagplanten is de gewone liguster, Ligustrum vulgare L., uit de olijffamilie. Opvallend door zijn sterk geurende bloemen in de lente en zijn inktblauwe bessen in de herfst, is het gebruik ervan als medicinale plant relatief onbekend en worden ligusterbessen over het algemeen als giftig beschouwd. Dit was niet altijd het geval, en het volgende korte overzicht van de bewogen geschiedenis van deze (bijna) vergeten medicinale plant kan worden gezien als representatief voor een hele reeks andere planten.

De wijdverspreide aanwezigheid van liguster in heel Europa, wordt bevestigd door een veelheid aan synoniemen, zoals heggenwilg, inktbesstruik, been- of heghout, Rijnbesstruik, ijzerbesboom, hardhout, kornoelje, beenwilg of keelhout. De geslachtsnaam is afgeleid van het Latijnse ligare = binden, en verwijst naar de lange, flexibele takken die werden gebruikt voor het maken van vlechtwerk. Het harde hout werd ook gebruikt om houten spijkers te maken [ 1 ].

Het verhaal van de liguster

Bij het raadplegen van hedendaagse naslagwerken over geneesmiddelen blijkt liguster ofwel niet vermeld te staan, ofwel wordt het gebruik ervan alleen in verband gebracht met historische bronnen, zoals middeleeuwse kruidenboeken. Daarin noemt Leonhart Fuchs (1543) liguster als Beinhöltzlin, met illustraties die de typische kenmerken van de plant tonen. Hieronymus Bock (1550) noemt de plant Beinhültzen. Beide auteurs beschrijven het gebruik van preparaten gemaakt van de bladeren, bloemen, vruchten en wortels tegen stomatitis, huidontstekingen en voor de behandeling van wonden. Fuchs beschrijft ook het gebruik ervan bij jicht, bevriezing en kompressen van "verpulverde bladeren genezen brandwonden" [ 2 ], [ 3 ]. Terwijl Fuchs in 1543 stelt dat deze plant onbekend was bij apothekers, schrijft Bock zeven jaar later het tegenovergestelde.

Als men op zoek gaat naar nog eerder bewijs voor het medicinale gebruik van de plant, moet men zeker Dioscorides' Materia Medica (1e eeuw na Chr.) raadplegen, waarnaar ook veel middeleeuwse kruidengeneeskundigen verwezen. Daarin wordt het gebruik van de bladeren tegen ontstekingen van de mond en keel genoemd, evenals een afkooksel van de bladeren tegen brandwonden en hoofdpijn [ 4 ], wat overeenkomt met de beschrijving in middeleeuwse kruidenboeken. Of dit echter daadwerkelijk naar liguster verwees, is al lange tijd onderwerp van discussie. Een reden hiervoor is... een kennelijke misvatting van Plinius (23-79 n.Chr.), die "Cypros" (henna, Lawsonia inermis L.), door Dioscorides "Copher" genoemd, identificeerde met de liguster (syn. wilg) (Ligustrum vulgare L.) die in Italië voorkomt, hoewel hij er zelf niet helemaal zeker van was en schreef: "...Sommigen zeggen dat dit dezelfde boom is die in Italië wilg wordt genoemd" [ 5 ]. Als men, zoals Plinius schrijft, het gebruik van het geneesmiddel als middel om het haar rood te verven in ogenschouw neemt [ 6 ], dan zou Plinius' verwarring met henna duidelijk moeten zijn, een opvatting die ook door andere auteurs wordt gedeeld op basis van kritische tekstanalyse [ 7 ]. Of deze verwarring de reden was voor het 'vergeten' van liguster als bron van geneesmiddelen, kan vandaag de dag niet met zekerheid worden beantwoord. Niettemin is het historische gebruik van ligusterbladeren voor de genoemde doeleinden nog steeds gedocumenteerd in sommige Zuid-Europese regio's in de ethnomedicine [ 4 ]. Dit wordt ook gesuggereerd door het gebruik van de bladeren in mondspoelingen voor mond- en keelzweren. [1]. Er is ook bewijs in de veterinaire fytotherapie voor het gebruik van ligusterbladeren tot voor kort bij gevallen van oorontstekingen en stomatitis [ 8 ].

Fytochemie. Inhoudsstoffen van liguster

Bladextracten bevatten fenolische verbindingen, zoals flavonoïden en hun glycosiden, waaronder apigenine, luteoline, apigenine-7-O-rutinoside, apigenine-7-O-glucoside, apigenine-5-O-glucoside en ligustroflavon [4]. Seco-iridoïden en fenylpropanoïden, zoals oleaceïne, oleuropeïne en echinacoside, zijn ook in relevante concentraties in bladextracten aangetroffen [ 9 ]. Het bijzonder hoge gehalte aan oleuropeïne en hydroxytyrosol maakt ligusterbladeren een interessante bron van dit farmacologisch belangrijke natuurlijke product [10], vergelijkbaar met olijfbladeren [ 11 ], die in de Europese Farmacopee zijn opgenomen als Oleae folium (olijfblad). Syringine, vroeger gebruikt om wol geel te verven, is in de schors aangetroffen [1].

Farmacologische effecten van bestanddelen van ligusterblad

Studies naar de farmacologische effecten van geneesmiddelen afkomstig van Ligustrum vulgare L. zijn schaars in de literatuur. Een theebereiding gemaakt van ligusterbladeren remde de activiteit van verschillende lipoxygenasen; de natuurlijke verbindingen oleuropeïne en echinacoside die erin voorkomen, waren ook actief, maar de thee vertoonde sterkere remmende effecten dan de zuivere stoffen [12]. Dit resultaat, dat wijst op ontstekingsremmende effecten, en de talrijke ontstekingsremmende effecten van oleuropeïne die in de literatuur worden beschreven – oleuropeïne is onder andere een actieve remmer van NF-κB in menselijke neutrofielen komen goed overeen met de aanwijzingen uit middeleeuwse kruidenboeken. Dit geldt ook voor de remming van de complementactiviteit door extracten van ligusterbladeren, wat eveneens wijst op ontstekingsremmende effecten [ 4 ], [ 9 ] en een belangrijke rol bij wondgenezing [ 14 ]. Als men de effecten van ligusterbladeren bekijkt vanuit het perspectief van de effecten van de bestanddelen ervan, met name oleuropeïne en het afbraakproduct hydroxytyrosol, dan ondersteunen deze de eerdergenoemde historische aanwijzingen.

Talrijke experimentele studies hebben de activiteit van oleuropeïne aangetoond als een antioxidant tegen oxidatieve stress. Klinische studies hebben daarom aangetoond dat deze seco-iridoïde onder andere verantwoordelijk is voor een vermindering van de infarctgrootte en een verlaging van de cholesterol- en triglycerideniveaus [ 15 ]. Veel farmacologische effecten die geassocieerd worden met het gebruik van olijfolie en olijfbladeren kunnen worden toegeschreven aan hun oleuropeïne- en hydroxytyrosolgehalte. Naast ontstekingsremmende effecten omvatten deze ook antimicrobiële en antivirale activiteiten, en het is ook effectief gebleken bij het metabool syndroom en tegen darmtumoren [ 16 ]. Oleuropeïne heeft in dierstudies cardioprotectieve effecten aangetoond [ 17 ], die kunnen worden toegeschreven aan een remmend effect op hypertensie-geassocieerde enzymen in het cardiovasculaire systeem [ 18 ]. Interventiestudies bij mensen met preparaten van olijfbladeren lieten zien dat, naast het verlagen van de bloeddruk, ook de bloedglucosewaarden en markers voor lipideperoxidatie verbeterden [ 9 ], [ 19 ].

In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) wordt het kruidengeneesmiddel Ligustri lucidi fructus van Ligustrum lucidum Aiton gebruikt. de samenstelling verschilt van dat van de bladeren van Ligustrum vulgare, en het klassieke gebruik ervan is gericht op het versterken van spieren en botten, evenals het versterken van de nieren en de lever. Recente experimentele farmacologische studies wijzen op antioxiderende, ontstekingsremmende, immunomodulerende, antidiabetische en antitumorale effecten [ 20 ].

Hypothese

Als olijfbladeren een vergelijkbaar spectrum aan bestanddelen bevatten als ligusterbladeren, zouden ze ook een vergelijkbaar spectrum aan effecten moeten vertonen. Gezien het historisch gedocumenteerde gebruik van ligusterbladeren in de traditionele geneeskunde, hebben de indicaties die verband houden met ontstekingsremmende effecten een reële farmacologische basis. Het zou daarom volkomen terecht zijn om ligusterbladeren vanuit dit perspectief opnieuw wetenschappelijk te onderzoeken – als een soort vervanging voor olijfbladeren in de (nog) koelere klimaten van Duitsland of Noord-Europa in vergelijking met het warme Middellandse Zeegebied.

Toxicologie. Giftigheid van liguster

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is liguster niet giftig en staat daarom niet op de officiële lijst van giftige planten. Meldingen van vergiftiging, vooral met de bessen, zijn voornamelijk gebaseerd op historische gevallen uit de diergeneeskunde en enkele toxicologische bevindingen bij mensen [ 22 ], die niet zijn bevestigd door experimentele toxicologie. Er zijn ook aanwijzingen dat de bessen vroeger in de volksgeneeskunde als laxeermiddel werden gebruikt en dat ze bij hogere doses ook buikpijn en krampen kunnen veroorzaken [ 1 ]. Uitwendig contact met ligusterbladeren, bijvoorbeeld bij het snoeien van heggen, kan huidirritatie veroorzaken (“ligusterdermatitis”) [ 23 ], maar er zijn geen andere aantoonbare nadelige effecten gemeld.

Literatuur

1 Hegi G. Ligustrum . In: Hegi G. Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Bd. V, Teil 3. Berlijn, Hamburg: Verlag Paul Parey; 1975: 1944-1949 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
2 Fuchs L. Von Beinhöltzlin. In: Fuchs L. Nieuw Kreüterbuch. Bazel 1543. Keulen: Taschen-Verlag; 2001. Kap. CLXXXII Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
3 Bock H. Beinhultzen. In: Bock H. Teutsche Speißkammer. Straatsburg: Wendel Rihel; 1550: 787-789
Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
4 Pieroni A, Pachaly P. Een etnofarmacologische studie naar liguster ( Ligustrum vulgare ) en Phillyrea ( Phillyrea latifolia ). Fitoterapia 2000; 71 (Suppl. 1): S89-S94
CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
5 Möller L, Vogel M. Hrsg. Die Naturgeschichte des Caius Plinius Secundus Bd. 3. Wiesbaden: marixverlag; 2007: 638 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
6 Möller L, Vogel M. Hrsg. Die Naturgeschichte des Caius Plinius Secundus Bd. 4.. Wiesbaden: marixverlag; 2007: 154 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
7 Stückrath K. Bibelgärten. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht; 2012: 349 CrossrefZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
8 Wynn SG, Fougere B. Veterinaire kruidengeneeskunde. St. Louis, Miss., VS: Mosby Elsevier; 2007: 386
Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
9 Czerwinska ME, Ziarek M, Bazylko A. et al. Kwantitatieve bepaling van secoiridoïden en fenylpropanoïden in verschillende extracten van bladeren van Ligustrum vulgare L. met behulp van een gevalideerde HPTLC-fotodensitometrie-methode. Phytochem Anal 2015; 26: 253 260   CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
10 Gießel JM, Zaar A, Schäfer R. et al. Gemakkelijke toegang tot oleuropeïne en hydroxytyrosol uit Ligustrum vulgare — een plantmateriaal dat overal in Eurazië groeit. Mediterr J Chem 2018; 7: 217-222
CrossrefZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
11 Czerwińska ME, Duszak K, Parzonko A, Kiss AK. Chemische samenstelling en UVA-beschermende activiteit van extracten van bladeren van Ligustrum vulgare en Olea europaea . Acta Biol Cracov Bot 2016; 58 (2): 45-55 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
12 Mucaji P, Zahradnikova A, Bezakova L. et al. HPLC-bepaling van de antilipoxygenase-activiteit van een waterinfusie van bladeren van Ligustrum vulgare L. en enkele van de bestanddelen ervan. Molecules 2011; 16: 8198-8208 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
13 Woźniak M, Michalak B, Wyszomierska J. et al. Effecten van fytochemisch gekarakteriseerde extracten van Syringa vulgaris en geïsoleerde secoiridoïden op ontstekingsmediatoren in een humaan neutrofielmodel. Front Pharmacol 2018; 9: 349 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
14 Cazander G, Jukema GN, Nibbering PH. Complementactivering en -remming bij wondgenezing. Clin Dev Immunol 2012; 2012: 534291 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
15 Castejón ML, Montoya T, Alarcón-de-la-Lastra C. et al. Potentiële beschermende rol van secoiridoïden uit Olea europaea L. bij kanker, hart- en vaatziekten, neurodegeneratieve aandoeningen, verouderingsgerelateerde aandoeningen en immuuninflammatoire ziekten. Antioxidanten (Basel) 2020; 9: 149 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
16 Omar SH. Oleuropeïne in olijven en de farmacologische effecten ervan. Sci Pharm 2010; 78: 133-154
CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
17 Nekooeian AA, Khalili A, Khosravi MB. Oleuropeïne biedt cardioprotectie bij ratten met gelijktijdige type 2 diabetes en renale hypertensie. Indian J Pharmacol 2014; 46: 398-403 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
18 Kiss AK, Mańk M, Melzig MF. Dubbele remming van metallopeptidasen ACE en NEP door extracten en iridoïden van Ligustrum vulgare L. J Ethnopharmacol 2008; 120: 220-225 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
19 Saibandith B, Spencer JPE, Rowland IR, Commane DM. Olijfpolyfenolen en het metabool syndroom. Molecules 2017; 22: 1082 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
20 He F, Chen L, Liu Q, Wang X. et al. Preparatieve scheiding van fenylethanoïden en secoiridoïde glycosiden uit Ligustri lucidi fructus door middel van snelle tegenstroomchromatografie gekoppeld aan ultrahogedrukextractie. Molecules 2018; 23: 3353 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
21 Bundesanzeiger vom 06.05.2000, Jahrgang 52, Nr. 86, pagina 8517Download RIS-citatie
22 Wagstaff DJ. Internationale checklist van giftige planten. Boca Raton, Florida, VS: CRC Press; 2008: 235 CrossrefZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
23 Teuscher E, Lindequist U. Biogene Gifte. 3.. Aufl. Stuttgart: WVG; 2010: 696 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie

Boomspinazie

Boomspinazie (Chenopodium giganteum) is één van de makkelijkste planten in de categorie ‘vergeten wilde groenten’. Zoals de naam doet vermoeden is de plant familie van spinazie, en ook bruikbaar op dezelfde manier. Maar ondanks wat de naam zou doen vermoeden is het zeker geen boom, maar net zoals spinazie een eenjarige kruidachtige plant. Desondanks is het toch een soort die fors uitgroeit en, mits vroeg genoeg gezaaid in de juiste omstandigheden, kan hij een hoogte van meer dan 3 meter bereiken!

 De boomspinazie hoort bij melde- en ganzenvoetsoorten die als groenten gebruikt kunnen worden. Hij is ook verwant met Quinoa, waarvan de zaden gegeten worden maar die eveneens eetbare bladeren heeft, en de melganzenvoet (C. album), één van de meest voorkomende onkruiden op deze planeet, die trouwens evengoed eetbaar is en bruikbaar op dezelfde manier als zijn grotere familielid. Maar de boomspinazie is in alles een stuk struiser, en bovendien een veel mooiere plant: aan de groei-uiteinden zijn de jongste blaadjes steeds bepoederd met een fluo-violet poeder, wat decoratief is in de tuin, of in de sla… Deze kleur verdwijnt spijtig genoeg wel met het koken.

Gebruik is heel simpel: jonge bladeren en scheutjes zijn eetbaar gekookt als spinazie, of rauw in de sla, de oudere bladeren worden best gekookt. Boomspinazie is dus bruikbaar voor alle spinaziegerechten, en voor salades allerhande.

 Het zaad is ook bruikbaar, maar is nogal moeilijk te verzamelen. De zaadjes zijn ook veel kleiner dan quinoa., en meer vergelijkbaar met die van melganzenvoet, die als graanplant niet meer gebruikt wordt, maar wel werd gegeten in de prehistorie. Boomspinazie is heel makkelijk te zaaien. Hij overleeft goed op de meeste grondsoorten, maar zal vooral bij veel water en zonlicht de hoogte inschieten. Je kan de plant voorzaaien in potjes, of gewoon ter plaatse zaaien vanaf april, maar hou er rekening mee dat het een lichtkiemer is, dus dek de zaden zeker niet af! Zeker niet te dicht bijeen zaaien, want de planten worden na een paar maanden heel groot! Vanaf dat de planten 20 cm groot zijn kunnen jonge blaadjes en de topjes geoogst worden totdat de plant na de zomer begint te bloeien.

 Boomspinazie is eenjarig, maar vormt veel zaad dat makkelijk te verzamelen is. Zie wel dat je niet teveel planten in het zaad laat komen, want de plant is zelf-uitzaaiend en vormt een zaadbank die jaren later nog zaadjes kan opleveren die plots opkomen.

Wandelen bij de vrouwenmantel, een impressie

Na mijn verblijf in het ziekenhuis is het rustig op gang komen. We wandelen bij de Bonsoybeek, het beekje brengt ons bij de grote visvijver. Hier vinden we een groep bloeiende wilde vrouwenmantels. Verhalen zijn er bij de vleet bij deze alchemistenplant. De grote glinsterende druppels in het hart van het blad zouden ooit door de alchemisten gebruikt geweest zijn bij hun scheikundige en spirituele experimenten op zoek naar het levenselixir. Een levenselixir kan ik nu wel gebruiken.  Ik tip mijn wijsvinger in het gewijde water, het blad doet mij denken aan de wijwatervaten in de kerk. Alchemilladruppels, heidens heilig water uit de natuur. Religie voor ruige natuurmensen.

Maar het is ook water dat volgens oude literatuur voor vele vrouwenkwalen gebruikt kan worden. Een beschermende en versterkende mantel voor de vrouw. De naam Vrouwenmantel heeft de plant mogelijk gekregen omdat de bladeren als een ouderwetse mantel (mantilla) geplooid zijn en als zodanig lichamelijk en geestelijke bescherming bieden aan de vrouw. Mellie Uyldert beschrijft het op haar eigen romantische manier: ‘ telkens waar de stengel zich vertakt, omsluit zulk een blad zorgzaam het vertakkingspunt, terwijl de bladsteel zelf ook weer met een schede de stengel omsluit. Alles aan deze plant zegt: omhulling, koestering, bescherming. De plant heeft dan ook helemaal het wezen van de baarmoeder.’

Ook ter bescherming van de borsten vind je de vrouwenmantel zowel bij Dodoens, Matthiolus als Munting terug.  Dit cruyt ghestooten ende op der vrouwen ende maechden borsten gheleyt maeckt die hert vast ende stijf. lees ik bij Rembertus Dodonaeus.

En Abraham Munting, Beschryving der Kruyden, zegt:  Indien men in dit Water tweemaal vierentwintig uren te weyk legt een weynig Hypocistis, Equisetum (of Paardestaart), Granaatschellen, en gedroogde roode Roozen: dan daarmede een tijd lang dagelijks wascht de Borsten van een Vrouw, zoo zullen de zelve daar van rond, net, en stijf worden; dit zal ook beletten, dat ze niet groot oprijzen, maar kleyn blijven.

Ook de nuchtere looistoffen in de plant verwijzen naar die versterkende, beschermende werking . Hier in de mysterieuze ochtend, afdalend naar de dampende Maasvallei voel je de kracht van deze Alchemillas.

Lees ook https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/alchemilla-sp-vrouwenmantel