Bitterzoet of Solanum dulcamara

Zelfs in herfst en winter kom je de frisrode bessen van de Solanum dulcamara in de natuur nog tegen. Zowel de Nederlandse naam bitterzoet als de Latijnse naam dulcamara verwijzen naar de smaak van de bessen en van de steel.

Mijn standaardverhaal op een kruidenwandeling is, dat de plant eerst bitter, dan zoet smaakt en dat je daarna niets meer proeft omdat je dan dood bent. Ik geef toe, wel wat overdreven maar van deze nachtschade-achtige, familie van de zeer giftige wolfskers, moet je van de bessen toch niet overdadig eten. Tien bessen zijn genoeg om vergiftigingsverschijnselen bij kleine kinderen op te wekken. Meer dan dertig bessen kunnen een hond binnen drie uur doden. Een grote dosis bessen veroorzaakt remmen, diarree, rillingen over het hele lichaam, huiduitslag en spierpijnen.

Medische geschiedenis

Toch is deze klimplant tot voor kort gebruikt geweest als medicijn. Meestal en niet toevallig zijn het vooral de stelen die geneeskrachtig waren, ze zijn minder agressief dan de bessen en hebben vooral een zogenaamd drainerend of bloedzuiverend effect.

Dodoens schreef al over het kruid dat de wortel als een afkooksel in wijn 's ochtends en 's avonds drie uur voor de maaltijd opgenomen 'den buyck heel ledigh maect ende pisse ghemackelijck doet voortkomen'. En 1500 jaar eerder verteld Dioscorides hetzelfde verhaal.

Volgens Broeder Aloysius, een der laatste traditionele kruidenboekschrijvers uit het begin van de 20ste eeuw, moest het kruid worden gebruikt bij 'slijmtering, syphylis, scrophullen, jicht, reuma, astma en vooral bij venerische ziekten'.

En het werd zelfs als een soort kindersnoepje aangeprezen en gebruikt. In een Almanach der Kruidkunde uit 1800 werd het 'hoe-langer-hoe-liever' genoemd. Op het Nederlandse Walcheren werd het 'bitterzoethout' genoemd en ook 'wild zoethout' kwam voor. In Frankrijk draagt ​​de plant dezelfde naam 'réglisse sauvage'. Er werd dus zelfs op geknabbeld zoals op zoethout.

Bitterzoet, een elfenrank

Zonder meer ook een kruid dat tot de verbeelding spreekt, zoals dat met meer sterk werkende planten het geval is. Niet voor niets hoort het kruid bij de familie van de nachtschade, dit woord is mogelijk afkomstig van de Middelnederlandse 'nachtschaduw', gerelateerd aan de Deense 'natskade' (nachtraaf). In de Noorse mythologie had de god Donar altijd twee mythische raven bij zich.

Als toverkruid was het ook bij gewone mensen bekend. Om te voorkomen dat een aantal van de bewoners van een huis betoverd zouden worden, werd er vroeger een bosje bitterzoet in de kamer uitgesloten. In Duitsland hangen boeren de ranken om de nek van de koeien. Zelfs om de nek van de mummie van Toetankhamon zou een ketting van bitterzoet aangetroffen zijn.

Ook andere bijnamen specifiek naar magie, zoals 'alfsrancke' of elfsranke die ook Dodoens de plant al gaf. De magische wezens alfen of elfen zouden deze planten als rustplaats gebruikt hebben. Alfen en elfen zijn twee totaal verschillende wezentjes. Waar het alf kwaadaardig is, is het elfje vaker vriendelijk. Al spreek ik nu helaas niet uit ondervinding.

Nog weinig in gebruik

In de hedendaagse kruidengeneeskunde gebruiken we de stengels niet meer. We zijn veel voorzichtiger geworden, misschien te voorzichtig. Toch wordt het nog wel eens aangeboden. Is dat wel veilig? Misschien moeten we ons beperkten tot het uitwendig gebruik. Vroeger werd het gebruikt als kompres bij huidaandoeningen en bij nagelbedontsteking. Daar komt mogelijk de Engelse naam felonwort vandaan. Culpepper zegt: 'Landmensen nemen er gewoonlijk de bessen van, en nadat ze ze hebben gekneusd, passen ze ze toe bij nagelbedontsteking, en verlossen daardoor al snel hun vingers van zulke lastige gasten'.

Namen van bitterzoet

• Engels: Bittere Nachtschade, Bitterzoet, Blauwe Nachtschade, Gewone Nachtschade, Dodelijke Nachtschade, Dulcamara, Fellen, Fellonwood, Felonwort, Fever Twig, Kakmachi, Morelle Douce-Amère, Mortal, Rubabarik, Scarlet Berry, Snake Berry, Staff Vine, Violet Bloom, Woody, Woody Nightshade
• Nederlands: Bitterzoet, Elfrank, Hoe langer hoe liever, Wild zoethout, kwastjeshout, Schothout, Weerhout, Dulle kamare
• Frans: Douce-amère, Réglisse sauvage, Morele grimpante, Vigne de Judée, Bois de ru

Bitterzoet, Solanum dulcamara een vreemde plant die in onze nuchtere tijd samen met de elfjes veel van zijn magische krachten verloren heeft.

Wetenschappelijk onderzoek

• Boll PM. Alkaloidglycosiden uit Solanum dulcamara. IV. De samenstelling van bèta- en gamma-solamarine. Acta Chem Scand. 1963;17:1852.
• Briggs LH, Vining LC. Solanum-alkaloïden. Deel X. De wijze van koppeling in het trisaccharidegedeelte van solanine en solasonine. J Chem Soc. 1953;2809.
• Briggs LH, Cambie RC, Hyslop DM. Solanum-alkaloïden. Deel XVII. De suikereenheid van solamargine. J Chem Soc. 1975;2455.
• Marker RE, Wagner RB, Ulshafer PR, Wittbecker EL, Goldsmith DP, Ruof CH. Sterolen. CLVII. Sapogeninen. 69. Isolatie en structuren van dertien nieuwe steroïde sapogeninen. Nieuwe bronnen voor bekende sapogeninen. J Am Chem Soc. 1943;65:1199.
• Keeler RF, Baker DC, Gaffield W. Studies on Spirosolane-containing Solanum species and induction of congenital craniofacial malformations. Toxicon. 1990;28:873-874.
• Krayer O, Briggs LH. Studies on solanum alkaloids: II. The anti-accelerator cardiac action of solasodine and some of its derivatives. Br J Pharmacol. 1950;5:517-525.
• Friedman M, Henika PR, Mackey BE. Effect van het toedienen van solanidine, solasodine en tomatidine aan niet-zwangere en zwangere muizen. Food Chem Toxicol. 2003;41:61-71.
• Jaggi R, Wurgler U, Grandjean F, Weiser M. Dubbele remming van 5-lipoxygenase/cyclooxygenase door een gereconstitueerd homeopathisch middel; mogelijke verklaring voor klinische werkzaamheid en gunstige gastro-intestinale verdraagbaarheid. Inflamm Res. 2004;53:150-157.
• Dandekar DS, Lokeshwar VB, Cevallos-Arellano E, Soloway MS, Lokeshwar BL. Een oraal actief extract van een Amazoneplant (BIRM) remt de groei en metastase van prostaatkanker. Cancer Chemother Pharmacol. 2003;52:59-66.

Bitterzoet en boksdoorn

Dat de oranje bessen van de duindoorn eetbaar zijn, weet een beetje kruidenliefhebber wel, maar hoe is het gesteld met de boksdoorn, die in hetzelfde biotoop groeit? De rode bessen glimmen nu verleidelijk in de duinen bij De Haan aan Zee. Zelf heb jaren gedacht dat ze giftig waren. Niet verwonderlijk want de struik hoort bij een van de giftigste plantenfamilies, de Nachtschade-achtigen. en in de flora"s worden ze ook als giftig beschreven en gedeeltelijk ook terecht. Bijvoorbeeld in Elseviers gids voor giftige planten ... alle delen bevatten in geringe hoeveelheden hyoscyamine, waardoor vergiftigingen zoals bij bilzekruid kunnen optreden.
Toch worden het sap en de gedroogde bessen, wel afkomstig uit China, onder de naam Gojibes overal aangeboden als het nieuwe anti-oxidant wondermiddel. En het is zeker wel dezelfde plant, in elk geval hebben zowel de Aziatische als de Europese dezelfde wetenschappelijke naam Lycium barbarum, het is ten andere zo dat de Belgische boksdoorn ooit uit het Oosten geïmporteerd is.

van linksboven naar rechtssonder: duindoorn, bitterzoet, boksdoorn, boksdoorn

Lycium barbarum wordt in België in het Koninklijk Besluit van 29 augustus 1997 betreffende de fabricage van en de handel in voedingsmiddelen die uit planten of uit plantenbereidingen samengesteld zijn, vermeld in lijst 1, dat zijn gevaarlijke planten die niet in voedingsmiddelen mogen gebruikt worden. Het gebruik van deze plant in voedingsmiddelen is bijgevolg niet toegelaten in België, behalve het gebruik van bessen en bast.

Voor sommigen is Lycium barbarum dus een gevaarlijke plant, voor anderen een super gezonde plant. Zelf eet ik af en toe wel eens eens een vers besje. Niet echt lekker maar wel boeiend van smaak, eerst iets zoetig daarna wat zurig en uiteindelijk redelijk bitter. Het doet mij dan ook denken aan een familielid, met de naam bitterzoet (Solanum dulcamara). Een plant die niet alleen een gelijkende smaak heeft, vandaar de naam bitterzoet of dulcamara maar ook een plant met bijna dezelfde bessen (zie de foto boven rechts). Spannend en verwarrend dus, wordt dan ook vervolgd!

Een recent onderzoek over Lycium barbarum.
Lycium barbarum polysaccharides: Protective effects against heat-induced damage of rat testes and H2O2
-induced DNA damage in mouse testicular cells and beneficial effect on sexual behavior and reproductive
function of hemicastrated rats http://www.rubygoji.com/download/pdf/library-030.pdf

Lycium barbarum, a famous Chinese medicinal herb, has a long history of use as a traditional remedy for male infertility. Polysaccharides are the most important functional constituent in L. barbarum fruits. We systematically investigated the effect of L. barbarum polysaccharides (LBP) on rat testis damage induced by a physical factor (43 °C heat exposure), on DNA damage of mouse testicular cells induced by a chemical factor (H2O2), and on sexual behavior and reproductive function of hemicastrated male rats. The results showed that LBP provided a protective effect against the testicular tissue damage induced by heat exposure. When compared with negative control, a suitable concentration of LBP significantly increased testis and epididymis weights, improved superoxide dismutase (SOD) activity, and raised sexual hormone levels in the damaged rat testes. LBP had a dose-dependent protective effect against DNA oxidative damage of mouse testicular cells induced by H2O2. LBP improved the copulatory performance and reproductive function of hemicastrated male rats, such as shortened penis erection latency and mount latency, regulated secretion of sexual hormones and increased hormone levels, raised accessory sexual organ weights, and improved sperm quantity and quality. The present findings support the folk reputation of L. barbarum fruits as an aphrodisiac and fertility-facilitating agent, and provide scientific evidence for a basis for the extensive use of L. barbarum fruits as a traditional remedy for male infertility in China.