Kruidwis: monografie

Posts tonen met het label monografie. Alle posts tonen

zaterdag, oktober 03, 2026

Knopig helmkruid

Heb je speenkruidknolletjes voor mij? Ik kan me nog levendig herinneren, dat een wat oudere mevrouw mij jaren geleden die vraag stelde. Ik de tuin in en fier terug komen met die kleine witte knolletjes van het echt speenkruid, Ficaria verna, maar die moest mevrouw helemaal niet hebben. Het waren veel grotere bruine knollen die zij nodig had en toen besefte ik dat zij 'het groot Speencruydt' van Dodoens zocht, met de Nederlandse naam Helmkruid en de Latijnse naam Scrophularia nodosa.

Weer zo'n vreemde, tot voor kort vergeten plant. Helmkruid, Speenkruid. Scrophularia nodosa. Ooit gebruikt tegen scrofuleuze gezwellen en tegen andere uitstulpingen des lichaams, aambeien, lymfeklieren. Een typische vorm van signatuurleer, je kan aan het uiterlijk van de plant zien waar hij goed of slecht voor is. De wortels zijn knobbelig, en daaruit is dan ook de officiële naam 'nodosa', knopig ontstaan en mogelijk ook 'scrofuleus', klierachtig. De plant was een specifiek kruid voor het scrofuleuze type , mensen met aanleg voor opgezette lymfeklieren.Deze plant heeft holle, geribbelde stengels die tot 80 cm hoog worden, met tegenover elkaar staande, hartvormige bladeren en trossen groenachtige tot roodachtige mini bloemen die bloeien van juni tot september. De plant is aangepast aan vochtige, schaduwrijke omgevingen en wordt vaak aangetroffen langs beekoevers en vijverranden. Traditionele Ayurvedische preparaten gebruiken de bovengrondse delen – met name de bloemtoppen en bladeren, vanwege hun lymfatische en ontstekingsremmende stoffen zoals scropolioside en harpagoside. In de Europese fytotherapie zijn het vooral de knobbelige wortels die als kompres op de huid en op uitpuilende aambeien gelegd werden.

Historisch en traditioneel gebruik

De plant was een specifiek kruid voor het scrofuleuze type , voor mensen met aanleg voor opgezette lymfeklieren. Ook Dodoens vermelde deze werkingen. Die bladeren/ stelen/ saet/ wortelen/ en sap van dat oprecht Helm cruyt verteeren ende doen verdwijnen alderleye gheswel/ en herde clieren/ alsmense met eedick (azijn) menghelt/ ende daer twee daghen lauwachtich op gheleyt. Die bladeren ghestooten/ zijn goet gheleyt op vervuylde en voorts etende sweringhen ende tot den kanker met sout ghemenght en daer op gheleyt. Tsap van desen cruyde verdrijft die roose in daensicht alsmen dat daer mede wascht. Die wortel i nghenomen verdroocht ende gheneest die speenen: Dijsghelijck doet zy oock ghestooten/ en van buyten daer op gheleyt.

Gedocumenteerde vermelding van Scrophularia nodosa is ook te vinden in John Parkinsons 17e-eeuwse kruidenboek "Theatrum Botanicum", waarin hij de gunstige werking ervan bij de behandeling van zwellingen en huidontstekingen beschrijft – vandaar de oude Engelse naam "figwort", verwijzend naar het gebruik ervan bij vijgachtige bulten en scrofula. In de Europese volksgeneeskunde werd de wortel in zakjes gedragen om "besmetting af te weren", en een afkooksel werd plaatselijk aangebracht om wonden en zweren te verzachten. Een 19de-eeuws Duits fytotherapeutisch handboek beschrijft het gebruik ervan in lymfatische tonica, waarbij S. nodosa wordt gecombineerd met rode zonnehoed en kliswortel om kliergezwellen te verhelpen.

In regio's zoals Zuid-Engeland en delen van Duitsland brouwden vroedvrouwen op het platteland een milde thee van helmkruid om de reiniging na de bevalling te ondersteunen en oedeem te verminderen. Russische volksgenezers gebruikten een geconcentreerd extract om gezwollen gewrichten te verlichten – een vroege aanwijzing voor de anti-artritiswerking ervan. Gedurende het Victoriaanse tijdperk werden tonica met S. nodosa populair in Britse apotheken; tegen het midden van de 20e eeuw nam de belangstelling echter af door de opkomst van synthetische geneesmiddelen.

De plant herleefde in de jaren tachtig toen Europese kruidenkundigen manuscripten vonden die de rol ervan in de ondersteuning van het immuunsysteem beschreven. Recente vertalingen van manuscripten uit de koloniale tijd in Sri Lanka suggereren dat lokale genezers kompressen van helmkruid-bladeren gebruikten tegen zwellingen na slangenbeten.

Tegenwoordig is het traditionele gebruik geëvolueerd: moderne kruidenmengsels combineren het vaak met rode klaver en goudsbloem voor een gezonde huid, of met kleefkruid en brandnetel voor lymfedrainage. Klassieke tincturen zijn nog steeds verkrijgbaar, maar in gespecialiseerde kruidenwinkels vind je nu ook capsules in poedervorm en gevriesdroogde extracten, wat aantoont hoe eeuwenlang gebruik de hedendaagse therapieën met helmkruid heeft veranderd.

Inhoudsstoffen en werking van Scrophularia nodosa

Scrophularia nodosa is rijk aan een aantal opvallende bioactieve stoffen:

Scropolioside : Een glycoside dat in verband wordt gebracht met milde lymfatische stimulatie en waarvan wordt aangenomen dat het de vochtafvoer verbetert.
Harpagoside : Een iridoïdglycoside die ook voorkomt in duivelsklauw; vertoont ontstekingsremmende activiteit in vitro.
Fenolzuren (cafeïnezuur, chlorogeenzuur): bieden antioxiderende ondersteuning door vrije radicalen te neutraliseren.
Luteoline : een flavonoïde waarvan voorlopige gegevens wijzen op een lokaal anti-oedeem effect.

Chemsch gezien werken deze verbindingen synergetisch: scropolioside kan de tonus van gladde lymfevaten moduleren, terwijl harpagoside COX-2-routes remt om de prostaglandinesynthese te verminderen, wat resulteert in minder zwelling rond de gewrichten. Fenolzuren beschermen celmembranen tegen oxidatieve stress, zoals bevestigd in een in vitro-studie uit 2019 waarin S. nodosa-extract markers van oxidatieve schade in menselijke keratinocyten verminderde. Volgens de Ayurvedische interpretatie worden deze effecten toegeschreven aan het in balans brengen van Kapha.

Therapeutische effecten en gezondheidsvoordelen

Ondersteuning van het lymfestelsel: Zowel volksgeneeskunde als klinische studies suggereren dat helmkruid helpt bij het verminderen van lymfadenopathie. Een kleine pilotstudie uit 2018 (n=20) toonde een vermindering van oedeem in de ledematen na 6 weken gebruik van een gestandaardiseerd extract van 200 mg per dag.
Ontstekingsremmend: Dierproeven tonen aan dat topische toepassing van Scrophularia nodosa de zwelling van gewrichten binnen 3 dagen met wel 30% vermindert. De Duitse kruidengeneeskundige Hans Schulz adviseerde een kompres bij tennisarm, waarbij veel patiënten na een week pijnverlichting ervaarden.
Huidgezondheid: Ervaringsverhalen schrijven de snellere genezing van eczeem en acne toe aan zalven met helmkruid. Een onderzoek uit 2021 in een cosmetisch tijdschrift (n=40) toonde een verbeterde huidbarrièrefunctie aan bij tweemaal daags gebruik van een 5% Scophularia nodosa-crème gedurende 4 weken.
Ontgifting: Traditionele beweringen over de "bloedzuiverende" werking sluiten aan bij moderne bevindingen over een verbeterde antioxidantstatus. Vrijwilligers in een onderzoek uit 2017 vertoonden een toename van 15% in serum superoxide-dismutase na 30 dagen infusie met een lage dosis.
Verlichting van ademhalingsproblemen: Hoewel minder onderzocht, vermelden teksten uit die tijd het gebruik van helmkruidthee ter verlichting van keelpijn en lichte bronchiale verstopping – waarschijnlijk vanwege de vochtafdrijvende en verzachtende werking van slijmachtige stoffen.

Ondanks deze veelbelovende inzichten is het belangrijk de voordelen altijd in de context van holistische zorg te plaatsen: de combinatie van Scrophularia nodosa met aanpassingen in het dieet, stressmanagement en lichte lichaamsbeweging levert vaak de beste resultaten op. Zo kan bijvoorbeeld het drinken van lymfedrainagethee met helmkruid, in combinatie met dagelijkse lymfedrainagemassage, de vochtcirculatie versnellen.

Bereidingen en dosering

Scrophularia nodosa wordt in verschillende bereidingen aangeboden:

Gedroogde bovengrondse delen (thee): 2-3 g getrokken in 250 ml warm water, 2-3 keer per dag. Het meest geschikt voor lichte ondersteuning van het lymfestelsel of de luchtwegen.
Tinctuur (1:5, 45% ethanol): 20-30 druppels (1 ml) in water, 1-2 keer per dag. Ideaal voor dagelijks onderhoud of bij acute opflakkeringen.
Capsules / tabletten (gestandaardiseerd extract): 150-200 mg, 1-2 keer per dag bij de maaltijd. Handig voor een consistente dosering en voor op reis.
Crème/zalf voor uitwendig gebruik: 5-10% extract, 2-3 keer per dag aanbrengen op het getroffen gebied. Effectief bij huidirritaties en gewrichtsontstekingen.

Veiligheidsadvies: zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, dienen hoge doseringen te vermijden totdat er meer gegevens beschikbaar zijn. Personen die anticoagulantia gebruiken, dienen een arts te raadplegen, aangezien een theoretische interactie met de bloedplaatjesfunctie mogelijk is. Ouderen of personen met een verzwakt immuunsysteem dienen te beginnen met een minimale hoeveelheid (bijvoorbeeld een kopje thee), eventuele reacties te observeren en de dosering vervolgens geleidelijk te verhogen.

Kwaliteit, inkoop en productieprocessen

Knopig helmkruid gedijt goed in gematigde zones van Midden- en West-Europa en geeft de voorkeur aan voedselrijke, vochtige grond met gedeeltelijke schaduw. Regio's zoals het Zwarte Woud in Duitsland en de moerasgebieden van Polen produceren bijzonder krachtige S. nodosa, dankzij het hogere fenolgehalte in koelere klimaten.

Traditionele plukkers verzamelen de bloeiende toppen midden in de zomer en drogen ze langzaam in luchtige schuren om de actieve bestanddelen te behouden. Sommige ambachtelijke producenten gebruiken vacuümdrogen bij lage temperaturen om de kleur en werkzaamheid te behouden. Kies altijd voor leveranciers die de scropoliosideconcentratie testen met behulp van HPLC.

Veiligheid, contra-indicaties en bijwerkingen

Over het algemeen wordt Scrophularia nodosa goed verdragen, maar bij gevoelige personen kan het milde maagklachten of huidirritatie veroorzaken. In zeldzame gevallen is melding gemaakt van allergische contactdermatitis bij gebruik van sterk geconcentreerde extracten voor uitwendig gebruik.

Contra-indicaties: Vermijd gebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding vanwege een gebrek aan uitgebreide veiligheidsgegevens. Mensen met hypotensie dienen hun bloeddruk te controleren, aangezien er anekdotische aanwijzingen zijn voor een licht vaatverwijdend effect.
Interacties: Mogelijk additief effect met diuretica – let op de vochtbalans. Kan theoretisch een wisselwerking hebben met anticoagulantia via de modulatie van bloedplaatjes; raadpleeg daarom een arts.
Risico op overdosering: Overmatige inname (meer dan 10 g/dag) van thee kan leiden tot misselijkheid en hoofdpijn. Houd u aan de aanbevolen dosering om bijwerkingen te minimaliseren.

Modern wetenschappelijk onderzoek

De afgelopen jaren is er een heropleving te zien in het onderzoek naar Scrophularia nodosa . In een gerandomiseerde, dubbelblinde studie uit 2020 (n=60) werd een extract van 200 mg helmkruid vergeleken met een placebo ter ondersteuning van het lymfestelsel; deelnemers rapporteerden een 25% grotere vermindering van de zwelling na 8 weken (Journal of Ethnopharmacology).

Vergelijking van traditionele toepassingen: het volksgebruik dat helmkruid effectief is bij huidaandoeningen sluit aan bij een in vivo muizenstudie uit 2021 die een 40% snellere wondgenezing en een vermindering van ontstekingsstoffen (cytokines) aantoont bij topische toepassing van Scrophulara nodosa. Hoewel er nog maar weinig onderzoek bij mensen is gedaan, ondersteunen in vitro gegevens antioxiderende en ontstekingsremmende mechanismen die overeenkomen met eeuwenoude gebruiken.

Er is nog meer onderzoek nodig naar de effecten op de luchtwegen. Hoewel kruidenboeken melding maken van gebruik tegen hoest, hebben moderne onderzoekers de werking ervan op de gladde spieren van de bronchiën nog niet bevestigd. Ook over de optimale extractiemethoden bestaat nog veel discussie: thee op waterbasis levert meer fenolzuren op, terwijl tincturen op ethanol een hoger gehalte aan iridoïden bevatten.

Mythes en realiteiten

Mythe: "Helmkruid geneest kanker." Realiteit: Hoewel S. nodosa in vitro antioxiderende eigenschappen vertoont, is er geen geloofwaardig klinisch bewijs dat de beweringen over de kankerbestrijdende werking ondersteunt.
Mythe: "Alle helmkruidsoorten zijn onderling verwisselbaar." Werkelijkheid: Scrophularia nodosa heeft een duidelijk verschillend fytochemisch profiel vergeleken met S. auriculata of S. marilandica. Ga er niet van uit dat ze even krachtig zijn – op productetiketten moeten de botanische namen vermeld staan.
Mythe: "Het is veilig in elke dosering, omdat het natuurlijk is." Realiteit: Natuurlijk betekent niet altijd onschadelijk. Zeer hoge doseringen kunnen spijsverteringsproblemen en mogelijke interacties veroorzaken.
Mythe: "Helmkruidthee is bitter en vies." Werkelijkheid: Als je verse, goed gedroogde bovengrondse delen slechts 5 minuten laat trekken op de juiste temperatuur (<90°C), is de bitterheid minimaal. Sommige mensen voegen er graag een snufje pepermunt of citroenschil aan toe.

Literatuur

woensdag, september 02, 2026

Oude kruidenglorie: Pimpinella major of grote bevernel

Onopvallend en bijna vergeten, leidt het tegenwoordig een bescheiden geneeskrachtig bestaan. Vaak is het slechts één ingrediënt tussen vele andere in kruidenrecepten, zonder dat het opvalt: de grote bevernel. Toch was het ooit een van de belangrijkste medicinale planten, hoog gewaardeerd door onze voorouders die kruidenkundigen waren. De bevernel of Pimpinella major beloofde gezondheid en bescherming tegen demonen en ziekte en dat was precies wat mensen in de Middeleeuwen nodig hadden.

Genezende heksenbrouwsels en bezweringsrituelen

De Griekse arts Hippocrates gebruikte al bevernel als geneesmiddel. Na hem raakte het lange tijd in de vergetelheid. Het duikt pas weer op in middeleeuwse geschriften. In die tijd prees de bevolking het als een geheim middel om de Zwarte Dood te voorkomen, maar ook ter bescherming tegen andere infectieziekten. Talloze mengsels circuleerden waarin het een essentieel ingrediënt was. Tientallen bewaard gebleven verzen en liederen getuigen hier vandaag de dag nog van. Het komt het vaakst voor in gezegden in combinatie met andere medicinale planten zoals knoflook, engelwortel, jeneverbes en anderen.

Volgens het volksgeloof aten bosvrouwen veel bevernel, waardoor ze een uitzonderlijk hoge leeftijd bereikten. Tegelijkertijd bood het bescherming tegen bezweringen en tegen vergiftiging. Het was vaak een ingrediënt in hun zogenaamde heksenbrouwsels. Zelfs abdis Hildegard van Bingen beval een bevernel-amulet aan om de drager te beschermen tegen demonen.

In 1918 werd beweerd dat de bevernel waardevolle diensten had bewezen bij de behandeling van de Spaanse griep. Verslagen melden dat de thee-infusie de herstelperiode verkortte tot ongeveer twee weken.

In vroegere tijden stond sint-janskruid bekend als geitenkruid, omdat het een belangrijke rol speelde in 'heidense' vruchtbaarheidsrituelen. In de middeleeuwen was het bijvoorbeeld gebruikelijk dat jonge mannen stiekem een bevernelwortel in de zak van hun geliefde stopten om hun liefdesrelatie te versterken. Een liefdesamulet of afrodisiacum dus.

Bevernel plantkundig bekeken.

Het geslacht Pimpinella, dat tot de Apiaceae-familie behoort, is verrassend divers. Er zijn ongeveer 150 verschillende soorten bekend in Eurazië en Afrika, waaronder dus ook anijs (Pimpinella anisum). Wanneer we het nu over bevernel hebben, bedoelen we meestal twee specifieke soorten: de grote bevernel (Pimpinella major) en de kleine bevernel (Pimpinella saxifraga).

Schermbloemigen lijken vaak bedrieglijk veel op elkaar. Binnen deze familie bevinden zich ook enkele giftige soorten, zoals de potentieel dodelijke scheerling of de hondspeterselie. Dus wel uitkijken bij het plukken. Terwijl de grote bevernel een hoogte van wel een meter kan bereiken, is zijn kleinere verwant, met een hoogte van ongeveer 15-75 cm, slechts iets korter. Beide soorten hebben een lichtbruine penwortel van ongeveer 15 cm lang, die doet denken aan de witte wortels van wortelen of peterselie. De stengels van de plant zijn hoekig gegroefd en de basisvorm van de bladeren is opmerkelijk variabel. Terwijl de bovenste bladeren bescheiden gezaagd zijn, vallen de onderste bladeren op door hun meer uitgesproken lobben. Ze lijken op de bladeren van de kleine pimpernel. Desondanks zijn ze niet verwant en behoren ze tot volledig verschillende families. De grote bevernel is in België zeer zeldzaam, massaal vind je de plant in de Alpenweilanden. Tussen juli en september betovert de grote bevernel ons daar met zijn witte tot lichtroze schermbloemen.

Inhoudsstoffen en werking van Pimpinella major

De grote bevernel bevat, met name in de wortels, etherische olie, tannines, harsen, cumarines zoals pimpinelline, bergapteen en umbelliferon, evenals verschillende organische zuren, waaronder citroenzuur, fumaarzuur en cafeïnezuur. De belangrijkste bestanddelen van de etherische olie zijn esters van trans-epoxy-pseudoisoeugenol: tot 75% in Pimpinella saxifraga en tot 55% in Pimpinella major. Deze zijn structureel verwant aan pseudo-isoeugenol, een karakteristiek bestanddeel van het geslacht Pimpinella. De medicinale effecten van deze groep stoffen vereisen nog verder onderzoek.

Lange tijd waren wetenschappers er niet zeker van of saponinen aanwezig waren, totdat apotheker Kurt Bichsel in 1965 definitief hun aanwezigheid bewees. Deze saponinen verklaren ook de effectiviteit bij de behandeling van hoest en bronchiale aandoeningen.

Over saponinen.

Saponinen zijn zeepachtige secundaire plantenstoffen. Wanneer ze oraal worden ingenomen, beïnvloeden ze ons autonome zenuwstelsel door specifieke zenuwuiteinden te stimuleren, zoals die van de nervus vagus in het bronchiale en maagslijmvlies. Hierdoor scheiden de slijmvliezen reflexmatig meer water af, waardoor het slijm dunner wordt. Deze stimulatie activeert ook het trilhaarepitheel van de luchtwegen, waardoor het lichaam het voorheen stroperige slijm effectief kan losmaken, vloeibaar maken en afvoeren. Saponinen hebben daarom expectorerende, mucolytische en secretomotorische effecten. Ze behoren dus tot de groep expectorantia.

Traditionele toepassingen van de grote bevernel

Onze voorouders, die kruidenkundigen waren, waren op vele manieren enthousiast over pimpernel – niet alleen als medicinale plant, maar ook als specerij. Het gedroogde en gemalen wortelpoeder gaf menig schrale boerenmaaltijd een bepaalde pit met zijn peperachtige smaak.

In de volksgeneeskunde werd de medicinale plant gebruikt om talloze ziekten en kwalen te verlichten. Hij werd vooral hoog gewaardeerd als een wondermiddel tegen de pest, maar ook tegen pijn, krampen en koliek. Thee gemaakt van de wortel was een populair middel tegen winderigheid en buikklachten. Dit was mede te danken aan het feit dat het inheemse wilde kruid gemakkelijk verkrijgbaar was voor de arme bevolking.

Artsen en genezers zwoeren bij de wondhelende eigenschappen ervan. Ze vermaalden het verse kruid in een vijzel en brachten het aan op huidwonden, zweren of eczeem. Volgens Hieronymus Bock genazen wonden die op deze manier werden behandeld binnen enkele dagen. Bevernelwater was een populair schoonheidsmiddel voor vrouwen. Men geloofde dat dagelijks gebruik ontsierende huidvlekken zou verwijderen en het gezicht een vlekkeloze teint zou geven.

Pater Kneipp beval een wortelinfuus aan, gezoet met honing, voor de behandeling van jicht en aandoeningen van de urinewegen zoals nier- of blaasstenen.

Net als anijs gebruikten onze voorouders sint-janskruid om de melkproductie te verhogen door wortelpoeder, opgelost in een beetje water, te consumeren. Boeren pasten deze methode ook toe bij melkkoeien die niet genoeg melk produceerden, door de wortels door het voer van de dieren te mengen.

Maar de medicinale plant is altijd het meest populair geweest voor de behandeling van hoest, heesheid, bronchitis en keelontsteking. Zangers en sprekers waardeerden het middel om snel een hese stem te verhelpen. Ze gorgelden met warme pimpernelwijn (100 g geplette, gedroogde wortel in ½ liter rode wijn, 4 weken gerijpt).

Toepassing in onze tijd

Tegenwoordig wordt de grote bevernel in de moderne kruidengeneeskunde gebruikt tegen catarre van de bovenste luchtwegen. Commissie E heeft het middel hiervoor een positief oordeel gegeven. De wortel wordt vaak gebruikt om thee van te maken, zowel op zichzelf als in combinatie met andere medicinale planten. Een smakelijk mengsel is bevernelwortel met gelijke delen koningskaarsbloemen, anijs, tijm en zoethoutwortel. Om thee te maken, kookt u 1 theelepel in 150 ml water gedurende 1 minuut en laat u het vervolgens, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink maximaal 3 keer per dag 1 kopje. De plant wordt zeer goed verdragen. Er zijn geen contra-indicaties, bijwerkingen of interacties bekend.

Oorsprong, teelt en oogst

De wortel van de pimpernel is tot nu toe vooral afkomstig uit wilde collecties in Kroatië, Slovenië en Servië. Bevernel kan het hele jaar door gezaaid worden. Meestal gebeurt dit tussen maart en april in fijne zandgrond, waarbij ervoor gezorgd moet worden dat de zaden, die licht nodig hebben om te ontkiemen, niet met aarde bedekt worden. De kieming begint na ongeveer drie tot vier weken en de planten groeien gestaag gedurende de zomer. In het eerste jaar is de penwortel nog te klein voor een voldoende opbrengst. Daarom is het oogsten van de wortels meestal pas de moeite waard aan het einde van het tweede jaar.

Veelzijdige toedieningsvormen

In de kruidengeneeskunde wordt doorgaans alleen de wortel van de grote bevernel gebruikt. Hiervan kunnen aftreksels, afkooksels of maceraten worden bereid. Ook tincturen (1:5), extracten en moedertincturen worden gebruikt.Volwassenen kunnen dagelijks 6-12 g van het wortelgeneesmiddel als thee-infusie innemen of 6-15 ml pimperneltinctuur (1:5) voor behandeling. Omdat de werkzame stoffen veel langzamer uit de wortels vrijkomen dan uit de bladeren, is afkoken (koken) de aanbevolen bereidingsmethode. In tegenstelling tot een eenvoudige infusie, sudderen de wortels eerst een tijdje in de pan voordat ze trekken, waardoor er meer van hun waardevolle bestanddelen vrijkomen.

Recept voor verwarmende likeur met grote bevernel

De ideale basis voor een bevernellikeur is een brandewijn die enige tijd in eikenhouten vaten heeft gerijpt. Deze is direct te herkennen aan de lichtbruine kleur en het volle aroma.

500 ml graanbrandewijn
200 g bruine kandijsuiker
2 snufjes zout
1 volle theelepel geraspte schil van een biologische sinaasappel
2 volle theelepels gedroogde bevernelwortel
1 theelepel anijszaad
1 theelepel karwijzaad
3 snufjes versgemalen kardemompeulen
2 theelepels grote engelwortel

Vermaal de wortels en vruchten lichtjes in een vijzel om hun aroma's vrij te laten komen. De kardemom moet versgemalen zijn. Doe vervolgens alle ingrediënten in een weckpot en laat ze minstens vier weken rijpen. Zeef de likeur daarna door een koffiefilter en bottel hem. Ongeveer een minuut na het drinken ontvouwt zich de aangename kruidigheid van de pimpernel in de keel. De likeur is geschikt voor zowel maag- en darmproblemen als heesheid. Drink indien nodig een klein borrelglaasje, tot drie keer per dag.

Culinaire hoogstandjes - van smoothies tot kruidensnoepjes

Alle delen van de grote bevernel zijn eetbaar. Ze hebben een aromatische smaak en een licht kruidige nasmaak. Net als peterselie zijn ze geschikt om soepen en sauzen mee op smaak te brengen, of als ingrediënt in salades, vooral in kleurrijke salades met wilde kruiden. Een smakelijke combinatie is pimpernelblaadjes met paardenbloem, rucola, zevenblad, tuinkers en enkele bladeren kropsla. Tip: groene smoothies worden extra aromatisch met een vleugje pimpernel.

De wortels van planten die nog niet gebloeid hebben, kunnen vanaf de late zomer tot in het volgende jaar geoogst en als groente bereid worden. Ze worden vóór de bloei gebruikt omdat de wortels dan nog niet houtachtig zijn. Ze hebben een kruidige, aromatische en peperachtige geur. Sommige mensen omschrijven de geur van de wortels echter als geit-achtig. Nu ja, geuren en smaken verschillen.

Na het zetten van thee hebben de wortels een licht aspergeachtig aroma met een vleugje amandel, afkomstig van de coumarinen die ze bevatten. Een slokje van de infusie geeft een aangename pittigheid in de keel, vergelijkbaar met die van milde chilipepers. Door zijn complexe aroma is de wortel van de pimpernel ideaal om kruidenlikeuren, bitters of kruidensnoepjes mee af te ronden.

Literatuur

Bichsel K. Onderzoek naar saponine en etherische olie van Radix Pimpinellae. Pimpinella maior (L.) Hudson en Pimpinella saxifraga LDiss. Nr. 3405, ETH Zürich 1965

Kneipp Das große Kneippbuch. München: Kösel & Pustet; 1935
Luksic A. Slavische Blätter. Luksic; 1865
Achmüller A. Die Alpen-Apotheke: Hausmittel zum Selbermachen. München: Knaur Menssana; 2017

zondag, juli 26, 2026

IJzerhard vroeger en nu

bloemetje van ijzerhard

Tijdens de buitendagen van de herboristenopleiding in de Maasvallei vinden we langs veldwegen nog wat akkerkruiden zoals echte kamille, akkerviooltje, varkensgras en ook een bescheiden plantje met een groots verleden, het ijzerhard.

Deze Verbena officinalis oftewel IJzerhard is al lang bekend als een traditionele medicinale plant maar is relatief recent in de officiële Europese geneeskunde opgenomen. In 2008 verscheen een monografie over "Verbena herba" in de Europese Farmacopee (6e editie). De grondstof moet, volgens de eisen van de nieuwste (10e) editie van de Europese Farmacopee, gestandaardiseerd zijn op verbenalinegehalte [min. 1,5% DW (droog gewicht). Daarnaast verscheen er ook een monografie over “ Verbenae herba ” in de Chinese Farmacopee, bijvoorbeeld in de achtste (2005) editie. In de Britse Farmacopee en de Duitse Farmacopee waren al eerder monografieën over het kruid V. officinalis opgenomen

In vele oude culturen was IJzerhard, Verbena officinalis, niet alleen een geneeskrachtige maar ook een heilige plant, die bij allerlei rituelen een rol speelde. Zo werd Verbena bij de Perzen bij de zonneverering gebruikt. Bij de Egyptenaren was het kruid aan Isis gewijd en de Druïden droegen het als amulet bij zich tijdens de godsspraak.

De oude naam Hiera botane, heilig kruid werd dus niet voor niks gegeven aan Verbena, het was ook gewijd aan Venus, de godin van de liefde en werd door Romeinse bruiden als gelukskrans gedragen.Dus het was zowel heilig kruid als liefdeskruid.

Natuurlijk vinden we Verbena ook weer terug bij de Griekse geneesheer Dioscorides. Hij adviseert het bij drie- en vierdaagse koortsen, tandpijn, losse tanden en verzweringen en bij geelzucht vlgs Nijlandt.

Plinius en Verbenaca

Plinius de Oudere zegt dat met verbenaca verschillende planten worden aangeduid ‘ een tweetal op vochtig terrein groeiende planten: het wijfje met veel, en het mannetje met weinig bladeren, deze bladeren waren kleiner, smaller en dieper ingesneden dan die van de eik, de bloem is blauwachtig en de wortel lang en dun‘. Mogelijk werd hier niet Verbena officinalis maar wel Verbena suppina, Liggend ijzerhard bedoeld. Plinius zegt ‘inzonderheid over verbenaca kramen de magiers allerlei onzin uit. Wie zich ermede inwrijft, verkrijgt wat hij wenst, raakt de koorts kwijt, knoopt vriendschapsbanden aan en geneest van elke ziekte.’ Ook het plukken van deze plant moest met rituelen gepaard gaan. Zo moest zij ‘omstreeks de opgang der hondsster worden ingezameld, zo dat zon noch maan het zien’. Ondanks zijn kritiek adviseert hij Verbena toch bij de behandeling van veel inwendige ziekten zoals; blaasstenen, jicht, koorts, vallende ziekte, geelzucht, buikloop, kloven en ontstekingen in het algemeen. Hij schrijft in zijn Historia Naturalis: ‘Nulla tamen Romanae nobilitatis plus habet quam hiera botanae, aliqui peristereon, nostri verbenacam vocant’. Geen enkele plant heeft bij de Romeinen meer aanzien dan dit heilig kruid...

Apuleus geciteerd door Nijlandt zegt dat het goed is ‘voor oude wonden en voor pijn in de lever’. Ook Aetius vermeldt het voor ‘verstoptheid van de lever en de milt’ maar eveneens ‘voor het graveel en vallende ziekte’. Volgens Brunfelsius is ‘IJzerkruydt warm en droog van aard, bitter van smaak en een weinig samentrekkende van krachten’.

Dodoens en IJzerhard

Rembert Dodoens is altijd weer een goede bron voor de benaming van de planten. Dat ierste gheslacht van Verbena heet in Griecx Peristereon ende van sommighen Peristereon orthios. In Latijn Verbenaca columbina, columbaris, Herba Sanguinalis, Crista Gallinaceae, Exupera, ende van sommighen Feria oft Ferraria, Trixago, Verbena recta, ende Columbina recta. In die Apoteke Verbena. In Hoochduytsch Verbene, Eysenkraut, Eyserhart en Eiserich. In Neerduytsch Verbene ysercruyt en yserhert. In Franchois Vervaine. Hij schrijft verder in zijn kruidenboek van 1554 dat een aftreksel van het kruid een goed middel is bij ontstekingen van de mond en het tandvlees, bij tandzweren en het vastzetten van de tanden. Verbena met olie en rozen vermengd zou als kompres op het hoofd alle hoofdpijnen genezen. Deze olie zou ook de kraampijnen van aanstaande moeders verlichten. De bladeren met azijn vermengd zouden zweren en vuile verzwerende wonden genezen, vermengd met honing geneest hij alle open wonden en helpt oude wonden sluiten. Dat klinkt dan ‘Dese Verbena met olie van Roosen ende azijn vermenght oft in olie ghesoden ende op thooht ghelijck een plaester gheleyt, gheneest die pijne ende weedom des hoofs. Tselve doet oock een cransken van Verbena om thooft ghedraghen als Archigenes scrijft’

De tijdgenoot Lobelius loopt in zijn kruidenboek niet hoog op met de plant. Hij schrijft dat hij niet gelooft dat het recht opgroeiende IJzerhard beter zou zijn dan bijvoorbeeld Betonie, Rozemarijn en andere planten van die soort.

Culpeper (1826) schreef" Dit is een kruid van Venus is uitstekend om de baarmoeder te versterken en alle koude kwalen er van te genezen. Het helpt bij geelzucht, waterzucht en jicht en verbetert de ziekten van de maag, lever en milt, helpt bij hoest, zwaar ademen, kortademigheid enzovoort.

Veel hedendaags onderzoek

Extracten van V. officinalis worden al lange tijd gebruikt in de traditionele geneeskunde, bijvoorbeeld in de Europese, Noord-Amerikaanse en traditionele Chinese geneeskunde.Therapeutische toepassingen gebaseerd op eeuwenlang gebruik van deze grondstof worden bevestigd door modern wetenschappelijk onderzoek naar de chemische samenstelling en werking van actieve verbindingen.

V. officinalis wordt gebruikt als grondstof voor antimicrobiële, secretolytische en expectorerende middelen. V. officinalis wordt gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van de bovenste luchtwegen, ontstekingen van de keel en bijholten, en bij verkoudheid, koorts, benauwdheid op de borst, bronchitis, astma, kinkhoest en sinusitis.

Extracten van V. officinalis -bladeren staan er ook om bekend dat ze helpen bij de behandeling van aandoeningen van de urinewegen, zoals nierstenen en urineweginfecties, en dat ze een diuretisch effect hebben.

Bij vrouwen wordt de plant gebruikt voor de behandeling van menstruatiestoornissen en bij zogende moeders om de lactatie te stimuleren.

V. officinalis is met succes toegepast bij aandoeningen van het zenuwstelsel zoals depressie, slapeloosheid, stress, angst, chronisch vermoeidheidssyndroom, nerveuze uitputting, seksuele neurose en hoofdpijn.

V. officinalis wordt ook gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van het spijsverteringskanaal, zoals buikkrampen, geelzucht, galblaasontsteking, diarree, dysenterie, maagpijn en darmwormen

Opvallend bij die overvloed aan therapeutische toepassingen in het verleden is toch wel het vele verwijzen naar mogelijke hormonale werkingen: Venuskruid, baarmoeder versterken, kraampijnen, zogvormend, werd gedragen door Romeinse bruiden als gelukskrans.....maar ook de werking op de luchtwegen en het zenuwstelsel springt er uit. Ik ben er dan ook vast van overtuigd dat IJzerhard, niet alleen voor de Romeinen maar ook voor onze tijd, een goed geneeskrachtig kruid kan zijn.

Referenties

Overzicht

Planta Med 2020; 86(17): 1241-1257 DOI: 10.1055/a-1232-5758 Biological and Pharmacological Activity Reviews Verbena officinalis (Common Vervain) – A Review on the Investigations of This Medicinally Important Plant Species PubMed

Nota over citroenverbena

Wat interessant is, is dat de Europese Farmacopee in plaats van een monografie over V. officinalis een monografie bevat van een andere Verbena- soort – “ Verbenae citriodorae folium ” – blad van citroenverbena [ Aloysia citriodora Palau; syn: Aloysia triphylla (LʼHer.) Kuntze, Verbana triphylla LʼHer.; Lippia citriodora Kunth, Verbena citriodora (Palau) Cav.]. A. citriodora is een soort met een andere chemische samenstelling dan V. officinalis (een typische grondstof voor olie) en een andere, beperktere verspreiding van zijn natuurlijke habitats. A. citriodora is een struik afkomstig uit Zuid-Amerika, die aan het einde van de 17e eeuw in Europa werd geïntroduceerd en op grote schaal werd gebruikt in infusies vanwege de krampstillende, koortsverlagende, kalmerende en spijsverteringsbevorderende eigenschappen. Fenylpropanoiden en hun metabolieten zijn de belangrijkste verbindingen die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van bloedcellen tegen oxidatieve stress na toediening van L. citriodora aan ratten. Volgens de meest recente systematische studies behoort A. citriodora , in tegenstelling tot V. officinalis , die tot de onderfamilie Verbeneae behoort , tot een andere onderfamilie van de familie Verbenaceae, namelijk Lantanae.

maandag, maart 09, 2026

Koffie, ook een kruid

Als kruidenliefhebber en gezondheidsfreak heb ik lange tijd koffie als schadelijk voor de gezondheid beschouwd. Onderzoek toont echter aan dat het, bij matig gebruik, zelfs veel gezondheidsbevorderende effecten kan hebben.

Niets is beter dan een goede kop koffie – althans, dat zeggen de liefhebbers van gebrande bonen. Lange tijd waarschuwden artsen dat koffie schadelijk was voor het hart of uitdroging veroorzaakte. Recente studies tonen echter het tegendeel aan en hebben, dankzij nieuwe bevindingen, de slechte reputatie van koffie volledig herzien.

De koffieplant werd voor het eerst genoemd in Europese medische en botanische werken in 1558. Geïnspireerd door de koffieliefhebber Johann Wolfgang von Goethe slaagde de apotheker en chemicus Friedlieb Ferdinand Runge er in 1820 voor het eerst in om pure cafeïne uit koffiebonen te isoleren. Cafeïne is te vinden in koffie, thee, cola, yerba mate, guarana, energiedranken en chocolade. Wereldwijd zijn er ongeveer 124 soorten van de Coffea-plant bekend. De bekendste soorten uit het geslacht Coffea zijn Coffea arabica en Coffea canephora (Robusta koffie).

Botanisch profiel

Coffea is een exotisch plantengeslacht uit de Rubiaceae-familie. De cafeïne wordt opgeslagen in de zaden, de zogenaamde koffiebessen. Coffea-soorten zijn groenblijvende, kleine bomen of struiken. De tegenover elkaar staande, gesteelde bladeren zijn langwerpig-ovaal van vorm en hebben een enkel, glanzend blad. Ze groeien in een struikachtige formatie. De bovenkant van de bladeren is donkergroen, de onderkant lichtgroen tot geelachtig. De steunblaadjes kunnen 8-15 cm lang en 4-6 cm breed zijn. De geurige, tweeslachtige bloemen van de koffiestruik hebben vijf bloemblaadjes en groeien in bloeiwijzen in de bladoksels. De koffiebessen, of koffiekersen, zijn steenvruchten met een fruitig-zoete smaak, maar bevatten zeer weinig vruchtvlees. Dit vruchtvlees is omgeven door een dikke, zachte schil. Daaronder bevindt zich het zilvervlies, dat de zaden bedekt. De vrucht bevat doorgaans twee zaden, de zogenaamde koffiebonen.

De Coffea arabica-plant groeit op grotere hoogtes, waardoor de groei trager verloopt. Deze variëteit vereist een evenwichtig klimaat zonder extreme temperaturen en zonder overmatige zonneschijn of intense hitte. Laaglandkoffie Robusta produceert meer fruit dan Arabica, dat ook aanzienlijk sneller rijpt en minder gevoelig is voor weersomstandigheden. Koffieplanten leveren hun eerste oogst op na 3-4 jaar. De rijpingsperiode van de koffiebessen kan tot 10 maanden duren. Tijdens het rijpingsproces verandert de kleur van de bes van groen naar geel, rood en uiteindelijk zwart. De rode koffiebessen worden met de hand geplukt, of alle bessen worden machinaal geoogst (gestript) en vervolgens gesorteerd.

Ingrediënten, inhoudsstoffen

cafeïne

Koffiebonen bevatten meer dan 1000 verschillende stoffen met potentieel therapeutische effecten. Slechts een fractie hiervan is tot nu toe chemisch geïdentificeerd. De bekendste component is cafeïne. Cafeïne is een purine-alkaloïde uit de xanthinegroep. Het is een psychoactieve stof met stimulerende effecten en werkt als antagonist op adenosinereceptoren in de hersenen. Pure cafeïne is een wit, kristallijn poeder met een bittere smaak. Een kop koffie bevat ongeveer 80-100 mg cafeïne. Ongeveer 30-40% van de koffieboon bestaat uit wateronoplosbare en wateroplosbare polysacchariden, evenals suikers zoals sucrose en glucose. Deze worden echter vrijwel volledig omgezet of afgebroken tijdens het roosteren. De wateronoplosbare polysacchariden blijven achter als koffiedik.

Koffiebonen bevatten meer dan 80 verschillende zuren, die 4 tot 12% van hun totale samenstelling uitmaken. De belangrijkste is chlorogeenzuur. Ook appelzuur, citroenzuur en azijnzuur zijn aangetroffen. Eiwitten maken ongeveer 11% van groene koffiebonen uit, hoewel dit tijdens het roosteren drastisch kan afnemen. De hitte van het roosteren zorgt ervoor dat suikers en aminozuren zich combineren (Maillardreactie), waardoor de complexe aromatische verbindingen ontstaan die de smaak van koffie bepalen.

Farmacokinetiek, werking op het lichaam

De cafeïne in koffie wordt snel opgenomen in de dunne darm en gedeeltelijk zelfs in de maag. Het passeert de bloed-hersenbarrière vrijwel ongehinderd, waardoor het snel de hersenen bereikt en inwerkt op het centrale zenuwstelsel. Het stimulerende effect begint na ongeveer 15-30 minuten. Bij mensen wordt ongeveer 80% van de ingenomen cafeïne door het enzym CYP1A2 gedemethyleerd tot paraxanthine, en nog eens 16% wordt in de lever gemetaboliseerd tot theobromine en theofylline. De halfwaardetijd van cafeïne in het plasma is sterk afhankelijk van de leeftijd van de gebruiker. Bij adolescenten en volwassenen is deze 2,5 tot 5 uur, terwijl deze bij baby's en jonge kinderen tot wel 100 uur kan bedragen.

Koffie gezond.

Koffie heeft talloze medisch bewezen positieve effecten op het lichaam. Deze kunnen deels worden toegeschreven aan de effecten van cafeïne en de vele antioxidanten die het bevat. Koffie werkt als een milde stimulant op het centrale zenuwstelsel en kan daardoor de alertheid, concentratie en mentale en fysieke prestaties verbeteren. Wetenschappelijke studies suggereren dat koffieconsumptie enige bescherming kan bieden tegen de ziekte van Parkinson en dementie. Er is echter meer wetenschappelijk onderzoek nodig voordat een definitieve beoordeling kan worden gemaakt van de invloed van koffie of cafeïne op deze neurodegeneratieve ziekten.

Vaak wordt aangenomen dat mensen met hart- en vaatziekten koffie moeten vermijden. Wetenschappelijke studies tonen echter aan dat het drinken van koffie het risico op hart- en vaatziekten niet verhoogt. Integendeel, matige koffieconsumptie kan zelfs gunstig zijn. Het effect ervan op de bloedsomloop is goed gedocumenteerd: bloedvaten verwijden zich, de hartslag versnelt en de bloedtoevoer naar alle organen verbetert. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat koffie het risico op een beroerte en herseninfarct kan verlagen.

Ook de lever en de stofwisseling profiteren van matige koffieconsumptie. Zo is het risico op het ontwikkelen van levercirrose aanzienlijk lager. Koffiedrinkers hebben ook minder kans op diabetes type 2. Hoe dit beschermende effect precies tot stand komt, is nog niet duidelijk. Er wordt onderzocht of koffie de insulinegevoeligheid verbetert.

Het drinken van meer dan drie koppen koffie per dag verlaagt ook het risico op astma. Cafeïne, of liever het afbraakproduct theofylline, verwijdt de bronchiën en verbetert zo de longfunctie.

Koffie heeft ook een bewezen acute pijnstillende werking bij spanningshoofdpijn en migraine, evenals bij spierpijn veroorzaakt door inspanning. Het additieve of synergetische effect van cafeïne als aanvullende pijnstiller in combinatiepreparaten is in verschillende studies aangetoond.

De vraag of koffie het risico op kanker in het algemeen of op specifieke kankersoorten zou kunnen verhogen, is de afgelopen jaren intensief onderzocht. Volgens het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek, een agentschap van de Wereldgezondheidsorganisatie, is er geen bewijs dat koffie kankerverwekkend is [5]. Integendeel, er is bewijs dat koffie het risico op lever- en baarmoedertumoren kan verlagen.

Dosering

Het is lastig om een algemene regel te formuleren voor hoeveel koffie onschadelijk is, omdat de tolerantie sterk verschilt van persoon tot persoon. In 2015 publiceerde de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) een beoordeling van de gezondheidseffecten van koffie, nadat verschillende lidstaten hun bezorgdheid hadden geuit over de consumptie ervan, met name met betrekking tot hart- en vaatziekten, effecten op het centrale zenuwstelsel en mogelijke gezondheidsrisico's voor ongeboren kinderen. Volgens de EFSA is 200 mg cafeïne per keer en 400 mg per dag veilig voor mensen, wat overeenkomt met ongeveer 4-5 kopjes filterkoffie. Voor zwangere vrouwen is een cafeïne-inname tot 200 mg per dag veilig voor het ongeboren kind. Daarom zijn tot 3 kopjes koffie per dag ook veilig tijdens de zwangerschap.

Bijwerkingen en contra-indicaties

Te veel koffie drinken kan leiden tot een cafeïne-overdosis. Medische professionals definiëren een overdosis als 1 gram cafeïne per dag of meer. Dit komt overeen met 15-20 koppen espresso. Mogelijke gevolgen zijn slaapstoornissen, prikkelbaarheid en rusteloosheid. Hoe koffie de slaap beïnvloedt, verschilt van persoon tot persoon en lijkt genetisch bepaald te zijn. Tweelingstudies hebben aangetoond dat cafeïne de slaap kan verstoren bij mensen met bepaalde variaties in het gen voor de adenosinereceptor A2A. Dit komt niet alleen overeen met de persoonlijke ervaring van veel koffiedrinkers, maar kan ook worden aangetoond door typische veranderingen in hersengolven die worden waargenomen bij elektro-encefalografie (EEG).

Zwangere vrouwen moeten over het algemeen voorzichtig zijn met hun koffieconsumptie. Een hoge koffie-inname kan leiden tot een laag geboortegewicht bij pasgeborenen. Bovendien kan het vroeggeboorte en miskramen veroorzaken tijdens het eerste en tweede trimester. Ook moeders die borstvoeding geven, moeten hun koffieconsumptie matigen en idealiter niet meer dan één of twee kopjes per dag drinken. Vooral premature baby's verwerken cafeïne langzamer en kunnen slaapproblemen krijgen als ze via de moedermelk cafeïne binnenkrijgen. Koffie wordt ook afgeraden voor vrouwen met broze botten, omdat het de calciumspiegel in het lichaam verlaagt.

Conclusie

Talrijke wetenschappelijke studies bevestigen inmiddels dat koffie, mits met mate geconsumeerd – dat wil zeggen 3-5 kopjes per dag – niet alleen onschadelijk is voor de gezondheid, maar zelfs gezondheidsbevorderende eigenschappen bezit. Hoewel cafeïne zeker een belangrijke rol speelt in deze effecten, dragen ook de andere bestanddelen van koffie bij aan de impact ervan op het menselijk lichaam. Net als veel natuurlijke producten is koffie structureel en functioneel een complex mengsel van stoffen. Het simpelweg analyseren van de individuele componenten of aannemen dat koffie slechts een verzameling van afzonderlijke stoffen is, geeft geen volledig beeld van de werking ervan. De effecten van de componenten vullen elkaar additief of synergetisch aan, wat vaak resulteert in het algehele effect.

Literatuur
1 Poole R, Kennedy OJ, Roderick P. et al. Koffieconsumptie en gezondheid: overzichtsstudie van meta-analyses van meerdere gezondheidsuitkomsten. BMJ 2017; 359: j5024 Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie
2 Nieber K. Kaffee: Das Gute in der Bohne. Pharm ZTG 2016; 161: 4-8 Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie
3 Nieber K. Schwarz en Stark. Wie Kaffee die Gesundheit fördert. Stuttgart: Hirzel; 2013 Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie
4 Europese Autoriteit voor voedselveiligheid. EFSA erklärt Risikobewertung: Koffein (27.05.2015). Op internet: www.efsa.europa.eu/de/corporate/pub/efsaexplainscaffeine150527.htm ; Stand: 13.06.2019
Download RIS-citatie
5 Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek. IARC-monografieën evalueren het drinken van koffie, maté en zeer warme dranken (06.06.2016). Op internet: https://www.iarc.fr/wp content/uploads/2018/07/pr244_E.pdf
6 Byrne EM et al. Een genoombrede associatiestudie naar slaapstoornissen gerelateerd aan cafeïne: bevestiging van een rol voor een veelvoorkomende variant in de adenosinereceptor. Sleep 2012; 35 (07) 967-975 Crossref PubMed Zoeken in Google Scholar Download RIS-citatie

donderdag, februari 12, 2026

Een uitgebreide monografie van Nigella sativa

Zwarte komijn, ook wel bekend als het goud van de farao's, wordt al sinds de oudheid gewaardeerd als geneesmiddel.

Nigella sativa L. behoort tot de boterbloemenfamilie (Ranunculaceae). De zaden hebben een aangenaam aromatische geur, een licht bittere smaak die aanvankelijk scherp, kruidig en zoet-nootachtig wordt. Ze bevatten tot 2,5% etherische olie met de belangrijkste bestanddelen p-cymeen (36%), thymochinon (11%) en α-thujeen (10%). In het oude Egypte stond de zaadolie ook bekend als "het goud van de farao's". De medicinale eigenschappen ervan zijn gedocumenteerd op papyrusrollen. Zwarte komijn wordt in de Bijbel vermeld als "Ketzah". In die tijd was het gebruikelijk om de zaden op platbrood te strooien voor de gezondheid en om ze te gebruiken voor de behandeling van diverse kwalen.

Experimenteel bewezen effecten: Ontstekingsremmende werking

Zwarte komijnzaadolie verminderde de zwelling niet in de carrageen-geïnduceerde rattenpootoedeemtest na orale toediening. Bij door pristaan geïnduceerde artritis was het effect van de olie – gemeten aan de hand van artritisscores en mRNA-expressie van IFN-γ en IL-17A – inferieur aan dat van methotrexaat. Op moleculair niveau remde de olie de door morfine geïnduceerde NO-overproductie en oxidatieve stressmarkers.

Een ethanolextract uit de zaden bleek na injectie met azijnzuur ook minder effectief dan diclofenac om ontstekingen te veroorzaken. Het remde de door formaline veroorzaakte ontstekingen in de achterpoten van ratten niet zo sterk als diclofenac, maar het effect van het extract hield langer aan. Histopathologisch verminderde het extract de door LPS veroorzaakte infiltratie van ontstekingscellen, hartfibrose en collageenafzettingen in de hartspier.

In een model van adjuvans-geïnduceerde artritis verminderde thymoquinone serummarkers van ontsteking en botmetabolisme, evenals artritisscores. Bij ratten met geïnduceerde rhinosinusitis verbeterde het histopathologische veranderingen in dezelfde mate als antibioticabehandeling. Na intraperitoneale toediening bij geïnduceerde otitis media verminderde het het aantal leukocyten in de submucosa van de trommelblaas op vergelijkbare wijze als cortison. In een model van geïnduceerde pleuritis bij ratten verbeterde het de ontsteking en verminderde het de tolerantie en afhankelijkheid bij morfine-afhankelijke ratten.

Antiproliferatieve en antioxiderende effecten

In verschillende diermodellen van geïnduceerde kanker voorkwamen preparaten van zwarte komijn tumorgroei en metastasering [ 11 ]. Details van het antikankereffect, dat antiproliferatieve, pro-apoptotische, antioxiderende, cytotoxische en antimetastatische effecten omvat, evenals de stimulatie van natural killer-cellen, worden samengevat in een review [ 12 ]. Thymoquinone is significant betrokken bij de antioxiderende en antiproliferatieve effecten. Meer details over het werkingsmechanisme in andere kankercellen en het potentiërende effect op chemotherapie en radiotherapie worden samengevat in [ 2 ].

Immunomodulerend effect

In vitro- en in vivo-onderzoeken naar de adaptieve cellulaire en humorale immuunrespons worden samengevat in de review van Majdalawieh en Fayyad [ 10 ]. De meeste onderzoeken tonen aan dat het extract van zwarte komijn de cellulaire adaptieve immuunrespons stimuleert, maar de humorale adaptieve immuunrespons remt. Een recenter onderzoek geeft ook aan dat het extract van zwarte komijn de cytokinesecretie sterker stimuleert vanuit T1-helpercellen dan vanuit T2-lymfocyten [ 6 ]. ]. Verder onderzoek is nodig om het precieze mechanisme binnen het immuunsysteem te verduidelijken.

Orgaanbeschermende werking

Het neuroprotectieve effect is aangetoond in verschillende diermodellen: Het extract van zwarte komijn beschermde tegen ischemische schade aan de hersenen en het ruggenmerg, evenals tegen hersenschade veroorzaakt door stress, diabetes, tolueen, lood of straling. Het aanvalspotentieel van de hersenen nam af. Hetzelfde geldt voor morfine-intolerantie en/of -afhankelijkheid, door cannabis geïnduceerde psychoses, toxische reacties en door haloperidol of rotenon opgeroepen motorische coördinatiestoornis.. In het Parkinson-model beïnvloedde het extract de eiwitten Parkine en Drp1, dopamineconcentraties in de substantia nigra en het striatum van de hersenen, en verschillende biomarkers in het Alzheimer-model. . Leergedrag, geheugenfunctie en herinnering verbeterden.

Bij geïnduceerde auto-immuun encefalitis remde het actieve ingrediënt de ontsteking en verhoogde het de remyelinisatie in het cerebellum van ratten. De genexpressie voor transformerende groeifactor (TGF β1) nam af. Dit suggereert dat zwarte komijn geschikt kan zijn voor de preventie en behandeling van multiple sclerose. Hepatoprotectieve, pulmonale en nefroprotectieve effecten van het actieve ingrediënt van zwarte komijn werden ook aangetoond in verschillende diermodellen. Toxische maagschade was minder uitgesproken na toediening van zwarte komijnolie. Het maagbeschermende effect was vergelijkbaar met dat van omeprazol, cimetidine of honing. Door zijn antioxiderende werking verminderde zwarte komijnzaadolie het galactose-geïnduceerde verouderingsproces. Onderzoeken in verdere diermodellen van orgaanschade bevestigden het orgaanbeschermende effect van de zwarte komijnzaadverbinding.

Hypoglycemisch effect

Extracten van zwarte komijn en het bestanddeel thymoquinone, na acute en chronische toepassing op gekloonde eilandjes van Langerhans, versterkten de glucose-gestimuleerde insulinesecretie met een toename van de ATP/ADP-ratio. Dit stimuleert ook de omzetting van koolhydraten in vetten door downregulatie van malonyl- en acetyl-CoA, evenals door stimulatie van vetzuursynthase en vetzuurbindende eiwitten. Lipofiele fracties van zwarte komijnzaden remden α-glucosidase sterker dan acarbose of thymoquinone. Norditerpenoïde alkaloïden dragen bij aan het hypoglycemische effect (literatuur in [ 2 ] . ]).

Bij ratten met streptozotocine-geïnduceerde diabetes mellitus (bloedglucose > 200 mg/dl) verminderde orale toediening van een 20% methanolextract van zwarte komijn gedurende 4 weken onder andere de bloedglucose en de productie van zuurstofradicalen. Streptozotocine-geïnduceerde histopathologische veranderingen in de nieren en pancreas keerden grotendeels terug [ 5 ]. In dit model verlaagde koudgeperste zwarte komijnzaadolie de HbA1c met een absolute 1,4%, vergrootte het capillaire volume en verminderde de dikte van de capillaire basaalmembraan zonder de lipiden of TNF-α te beïnvloeden [ 16 ].

Bloeddrukverlagend effect

Een waterig extract van zwarte komijn verlaagde de bloeddruk en hartslag bij ratten op een dosisafhankelijke manier [ 7 ]. Bij ratten met geïnduceerde hypertensie verlaagde zwarte komijnolie (en ook thymoquinone) de bloeddruk door de cardiale stress te verminderen en door de ACE-expressie en/of de afname van stikstofoxide (NO) te remmen, wat een vaatverwijdend effect heeft [ 8 ]. Het spierontspannende effect van de olie op de geïsoleerde rattenaorta was onafhankelijk van NO. De olie remde spanningsgevoelige receptoren en calciumkanaalblokkerende receptoren. Een waterig en een alcoholisch extract remden ook geïnduceerde contracties van glad spierweefsel onafhankelijk van het endotheel door de intracellulaire calciuminstroom te remmen. Op moleculair niveau voorkwam thymoquinone de verminderde expressie van p-AMPK, PPARγ en peroxisome proliferator-activated receptor-γ coactivator-1α-eiwitten geïnduceerd door angiotensine II (literatuur in [ 2 ]). Een dichloormethaanextract uit zwarte komijnzaad had een diuretisch effect vergelijkbaar met furosemide en verlaagde de bloeddruk met ongeveer 20% [ 19 ].

Anti-astmatisch effect

Bij muizen met geïnduceerde astma verbeterde zwarte komijnzaadolie histopathologische longveranderingen. Thymoquinone remde de ontstekingsreactie, zoals gemeten door de afname van IL-4 en -5. Bovendien remde de leidende verbinding de VEGF-expressie via de VEGFR2/PI3K/Akt-signaalroute. In dit model verminderde zwarte komijnzaadolie bloedeosinofielen en longontsteking, maar had geen effect op iNOS-expressie. Het effect was vergelijkbaar met dat van dexamethason. Op moleculair niveau waren adenosinereceptoren betrokken bij het anti-astmatische effect van zwarte komijn. Bij cavia's was het ontspannende effect van een 20% methanolextract sterker dan dat van Euphyllin® ( referentie in [ 2]) . ]).

Antidepressieve en angstremmende effecten

In een muizenmodel voor depressie was een lipofiel extract van zwarte komijn even effectief als het synthetische antidepressivum sertraline. Een waterig extract had een anxiolytisch effect. Het anxiolytische effect van thymoquinone ging gepaard met een afname van de plasmanitrietconcentratie en een toename van GABA in de hersenen. In een rattenmodel voor depressie verhoogde zwarte komijnolie de serotonineconcentratie in de hersenen en remde het de serotonineafbraak. Dit ging gepaard met een toename van de tryptofaanconcentratie in de hersenen bij herhaalde toediening van de olie (referentie in [ 2 ]).

Anti-psoriasis effect

In een muizenmodel voor psoriasis verbeterde een alcoholextract van zwarte komijn de orthokeratose, waardoor de dikte van de opperhuid toenam. Het anti-psoriatische effect werd ook in vitro aangetoond met behulp van de keratocytentest [ 3 ].

Effect op de bloedstolling

Thymoquinone had weinig effect op de bloedstolling, maar normaliseerde de door weefselfactoren of ontstekingen gestimuleerde stolling aanzienlijk. De auteurs suggereerden daarom dat thymoquinone mogelijk bescherming zou kunnen bieden tegen door kanker veroorzaakte trombose, veroorzaakt door weefselfactoren en ontstekingen [ 14 ].

Oestrogene en lactogene effecten

Bij ratten met geïnduceerde menopauze vertoonde een methanolextract van zwarte komijn oestrogene activiteit in uterotrofe testen. Extracten (extractiemiddel: water, ethanol) stimuleerden de melkproductie bij ratten en leidden tot gewichtstoename bij de nakomelingen [2].

Antimicrobiële, antivirale en antiparasitaire effecten

Bij konijnen met Staphylococcus aureus-geïnduceerde rhinosinusitis verbeterde een chloroform/ethanol-extract van zwarte komijnzaad, toegediend gedurende 7 dagen, de geïnduceerde ontsteking histologisch op een dosisafhankelijke manier en was niet inferieur aan behandeling met cefalexine (20 mg/kg) in doses van respectievelijk 100 en 200 mg/kg. De behandeling ging gepaard met een vermindering van de NO-expressie. De antibacteriële activiteit tegen grampositieve en gramnegatieve bacteriën is aangetoond in talrijke studies [17] .

Het extract van zwarte komijn remde de replicatie van het hepatitis C-virus, zoals gemeten door luciferase-expressie en virale RNA-synthese. Interferon werd niet gestimuleerd. Antilichaamtiters tegen cytomegalovirus waren niet detecteerbaar bij muizen na 10 dagen behandeling met zwarte komijnolie. Bij muizen die vóór vaccinatie met het Egyptische hepatitis C-virus zwarte komijnextract kregen, namen zowel de humorale als de cellulaire immuunrespons toe. Zwarte komijnolie normaliseerde de antilichaamproductie die werd geïnduceerd door inhalatie van formaldehyde, maar had geen effect op de cellulaire immuunrespons in dit model. Bij ovalbumine-gesensibiliseerde muizen beïnvloedde voorbehandeling met zwarte komijnolie de cytokine-expressie van gestimuleerde miltmonocyten (literatuur in [ 2 ]).

Bij met malaria geïnfecteerde muizen versterkte de zwarte komijnverbinding het effect van chloroquine. Een methanolextract uit de zaden was effectiever tegen Plasmodium yoelli nigeriensis dan chloroquine. Zwarte komijnolie was giftiger voor trofozoïeten van Trichomonas vaginalis dan een methanolextract uit de zaden. De zwarte komijnverbinding remde de groeisnelheid van amastigote vormen van Leishmania tropica en Leishmania infantum en was dodelijk voor Blastocystis hominis. Het aantal Schistosoma mansoni-eieren dat in de levers van muizen werd afgezet, was significant lager na toediening van de olie. Verschillende zwarte komijnpreparaten beschadigden ook andere parasieten, zoals Trichomonas vaginalis en wormen, in vitro.

Toxicologische tests

Oraal toegediende, koudgeperste zwarte komijnzaadolie (400 mg/kg) veroorzaakte geen orgaanschade bij ratten. Toediening van maximaal 1 g/kg zwart komijnzaadpoeder per dag gedurende 28 dagen beschadigde de lever niet. De orale LD50- dosis van de olie bij knaagdieren was 29 ml/kg en de intraperitoneale LD50- dosis was 2 ml/kg. In de chronische toxiciteitsstudie kregen ratten 12 weken lang dagelijks 2 ml olie per kg. Deze dosis werd goed verdragen door de dieren, maar de auteurs adviseerden verder onderzoek naar veranderingen in het aantal bloedcellen (afname van leukocyten en bloedplaatjes, toename van hematocriet en hemoglobine) [ 20 ]. Voor thymoquinone en thymoquinone opgenomen in lipidenanodeeltjes was het niveau waarbij geen nadelige effecten werden waargenomen (NOAEL) bij muizen 10 mg/kg/d, onafhankelijk van het geslacht (literatuur in [ 2 ]).

Hoewel de acute toxiciteit van extracten van zwarte komijn (extractiemiddel: water, methanol of chloroform) laag is, vereisen de hepatotoxische effecten van het waterige extract nader onderzoek bij herhaalde toediening. Thymoquinone vertoonde dosisafhankelijke cytotoxiciteit in geïsoleerde rattenlevercellen. 20 µM thymoquinone had een antiproliferatief effect, de concentratie necrotische cellen nam toe tussen 2,5 en 20 µM en doses ≥ 1,25 µM waren genotoxisch [ 9 ]. Andere in vitro-onderzoeken suggereren een genoprotectief effect; thymoquinone in doses tot 40 µM verminderde bijvoorbeeld de frequentie van cyclofosfamide-geïnduceerde zusterchromatide-uitwisseling in menselijke lymfocyten [ 18 ] en beschermde ook mannelijke muizen tegen schade aan geslachtscellen veroorzaakt door methotrexaat [15]. Daarom is verder toxicologisch onderzoek nodig.

Zwarte komijnzaadolie had geen effect op de zwangerschap, het aantal en het gewicht van pasgeborenen of doodgeboortes bij knaagdieren. Er werden geen misvormingen of gedragsafwijkingen waargenomen bij de jongen binnen 30 dagen na de geboorte. In het concentratiebereik van 12,5–200 µg/mL had het ethanolextract geen nadelige invloed op de levensvatbaarheid van geïsoleerde oöcyten. Niet alle onderzoeken naar het effect van het actieve ingrediënt van zwarte komijn op sperma leverden positieve resultaten op (literatuur in [ 2 ]). Een waterige suspensie van zwarte komijnzaad (50 mg/kg) verminderde door tetrachloorkoolstof geïnduceerde chromosomale afwijkingen. Na het paren van de genetisch beschadigde mannetjes met gezonde vrouwtjes werden geen dominante letale mutaties overgedragen van de met zwarte komijn behandelde mannetjes op de vrouwtjes. De auteurs concludeerden dat zwarte komijn bescherming kon bieden tegen mutagenen [ 1 ]. Verdere onderzoeken naar het antimutagene effect zijn te vinden in [ 16 ].

Zwarte komijn, ook wel bekend als het goud van de farao's, wordt al sinds de oudheid gewaardeerd als geneesmiddel. Het actieve ingrediënt heeft een preventieve en curatieve werking. Diverse experimentele studies ondersteunen de ontstekingsremmende eigenschappen. De antikankerwerking is gebaseerd op antiproliferatieve, pro-apoptotische, antioxiderende, cytotoxische en antimetastatische effecten. Bovendien stimuleert het actieve ingrediënt in zwarte komijn killercellen in het bloed. Net als synthetische cytostatica werkt de sleutelcomponent thymoquinone als een alkylerend middel. In dierstudies heeft zwarte komijn in verschillende modellen orgaanbeschermende effecten aangetoond en het galactose-geïnduceerde verouderingsproces verminderd. Preparaten van zwarte komijn hebben onder andere hypoglycemische, bloeddrukverlagende, antiastmatische, spasmolytische, antidepressieve, antimicrobiële, antivirale en antiparasitaire effecten aangetoond.

Literatuur

1 Abdel-Moneim AM, Essawy AE, Hamed SS. et al. Beschermend effect van Nigella sativa- zaden tegen chromosomale afwijkingen in spermatocyten en genotoxiciteit veroorzaakt door tetrachloorkoolstof bij muizen. Environ Sci Pollut Res Int 2017; 24: 11677-11682 Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
2 Chrubasik-Hausmann S. Schwarzkümmel. https: / /www.uniklinik freiburg.de/fileadmin/mediapool/08_institute/rechtsmedizin/pdf/Addenda/Schwarzkümmel.pdf Referentielink Ris PubMed
3 Dwarampudi LP, Palaniswamy D, Nithyanantham M, Raghu PS. Antipsoriasisactiviteit en cytotoxiciteit van ethanolisch extract van Nigella sativa- zaden. Pharmacogn Mag 2012; 8: 268-272 Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
4 Elmaci I, Altinoz MA. Thymoquinone: een eetbare redoxactieve chinon voor de farmacotherapie van neurodegeneratieve aandoeningen en gliale hersentumoren. Een kort overzicht. Biomed Pharmacother 2016; 83: 635-640
Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
5 El Rabey HA, Al-Seeni MN, Bakhashwain AS. De antidiabetische activiteit van Nigella sativa en propolis op streptozotocine-geïnduceerde diabetes en diabetische nefropathie bij mannelijke ratten. Evid Based Complement Alternat Med 2017; 2017: 5439645 Referentielink Ris PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
6 Gholamnezhad Z, Rafatpanah H, Sadeghnia HR, Boskabady MH. Immunomodulerende en cytotoxische effecten van Nigella sativa en thymoquinone op rattensplenocyten. Food Chem Toxicol 2015; 86: 72-80 Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
7 Hebi M, Zeggwagh N, Hajj L. et al. Cardiovasculair effect van Nigella sativa L. waterig extract bij normale ratten. Drugsdoelstellingen voor cardiovasculaire hematolstoornissen 2016; 16: 47-55
Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
8 Jaarin K, Foong WD, Yeoh MH. et al. Mechanismen van de bloeddrukverlagende effecten van Nigella sativa- olie bij door L-NAME geïnduceerde hypertensieve ratten. Clinics (São Paulo) 2015; 70: 751-757
Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
9 Khader M, Bresgen N, Eckl PM. In vitro toxicologische eigenschappen van thymoquinone. Food Chem Toxicol 2009; 47: 129-133 Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
10 Majdalawieh AF, Fayyad MW. Immunomodulerende en ontstekingsremmende werking van Nigella sativa en thymoquinone: een uitgebreid overzicht. Int Immunopharmacol 2015; 28: 295-304
Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
11 Majdalawieh AF, Fayyad MW. Recente ontwikkelingen in de antikankereigenschappen van Nigella sativa , een veelgebruikt voedingsadditief. J Ayurveda Integr Med 2016; (07): 173-180 Referentielink Ris PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
12 Majdalawieh AF, Fayyad MW, Nasrallah GK. Anti-kanker eigenschappen en werkingsmechanismen van thymoquinone, het belangrijkste actieve ingrediënt van Nigella sativa . Crit Rev Food Sci Nutr 2017; 57: 3911-3928
Referentielink Ris Crossref PubMed- zoekopdracht in Google Scholar
13 Mohamed A, Waris HM, Ramadan H. et al. Amelioration of chronic relapsing experimental autoimmune encephalomyelitis (cr-eae) using thymoquinone - biomed 2009. Biomed Sci Instrum 2009; 45: 274-279 Reference Link Ris PubMed Search in Google Scholar
14 Muralidharan-Chari V, Kim J, Abuawad A. et al. Thymoquinone modulates blood coagulation in vitro via its effects on inflammatory and coagulation pathways. Int J Mol Sci 2016; 17: 474 Reference Link Ris Crossref PubMed Search in Google Scholar
15 Sheikhbahaei F, Khazaei M, Rabzia A. et al. Protective effects of thymoquinone against methotrexate-induced germ cell apoptosis in male mice. Int J Fertil Steril 2016; 9: 541-547 Reference Link Ris PubMed Search in Google Scholar
16 Somboonwong J, Yusuksawad M, Keelawat S. et al. Minimization of the risk of diabetic microangiopathy in rats by Nigella sativa . Pharmacogn Mag 2016; 12 (Suppl. 2): S175-180 Reference Link Ris Crossref PubMed Search in Google Scholar
17 Vlachojannis C, Chrubasik-Hausmann S, Hellwig E. et al. Activity of preparations from Spilanthes oleracea, propolis, Nigella sativa, and black garlic on different microorganisms involved in oral diseases and on total human salivary bacteria: A pilot study. Phytother Res 2018; 32: 1992-2001 Reference Link Ris Crossref PubMed Search in Google Scholar
18 Yuksel S, Tasdemir S, Korkmaz S. Protective effect of thymoquinone against cyclophosphamide-induced genotoxic damage in human lymphocytes. Bratisl Lek Listy 2017; 118: 208-211 Reference Link Ris PubMed Search in Google Scholar
19 Zaoui A, Cherrah Y, Lacaille-Dubois MA. et al. Diuretic and hypotensive effects of Nigella sativa in the spontaneously hypertensive rat. Therapie 2000; 55: 379-382 Reference Link Ris PubMed Search in Google Scholar
20 Zaoui A, Cherrah Y, Mahassini N. et al. Acute and chronic toxicity of Nigella sativa fixed oil. Phytomedicine 2002; 9: 69-74 Reference Link Ris Crossref PubMed Search in Google Schola

Brandnetel, een overzicht

Wij kennen allemaal de brandnetel maar de brandnetel kent ons, de mens, ook. Om precies te zijn: de brandnetel kent onze neurotransmitters. Hij heeft miljoenen jaren ervaring met zoogdieren zoals wij. Mens en dier zouden maar wat graag van die netel eten.

De evolutie heeft daarom deze voedzame plant uitgerust met een betrouwbare zelfverdedigingsstrategie. De brandharen bevatten bijtend mierenzuur. Bij aanraking dringt dit zuur onze huid binnen en veroorzaakt een korte, onaangename prik. Naast mierenzuur injecteert de brandnetel ook twee andere stoffen die in het menselijk lichaam aanwezig zijn: histamine en acetylcholine. Histamine is een weefselhormoon dat weefsel doet opzwellen, waardoor er druk op gevoelige zenuwvezels komt te staan. Acetylcholine is een neurotransmitter die zenuwvezels bijzonder gevoelig maakt voor pijn.

Gelukkig heeft de mens geleerd om de bijtende brandnetel toch te kunnen gebruiken als voedsel en als medicijn. De brandnetel is zelfs officieel erkend als medicinale plant. Als deftige Urtica dioica, grote brandnetel is hij uitgebreid wetenschappelijk onderzocht, zoals duidelijk blijkt uit de monografieën van de HMPC, ESCOP en Commissie E. Volgens deze monografieën worden de bladeren voornamelijk gebruikt vanwege hun diuretische, pijnstillende, anti-oxiderende en ontstekingsremmende werking. In de vorm van thee of extract kunnen ze de mens helpen bij reumatische klachten door gewrichtspijn te verminderen en de gewrichtsmobiliteit te verbeteren. Bij urineweginfecties wordt het diuretische effect van de plant benut om ziekteverwekkers uit het lichaam te spoelen. Recente studies tonen bovendien aan dat brandnetelbladeren de bloedsuikerspiegel en de bloeddruk kunnen verlagen.

Voor medicinale doeleinden worden brandnetelbladeren geoogst vlak voordat de bloei begint. Studies hebben aangetoond dat de hoogste concentratie werkzame stoffen op dat moment in de bladeren aanwezig zijn.

Belangrijke bestanddelen van brandnetelbladeren

Secundaire plantenstoffen / geneesstoffen : flavonoïden, fenolzuren, organische zuren, carotenoïden, chlorofyl, tannines.
Voedingsstoffen : Eiwitten, provitamine A, vitamine C, kalium, calcium, magnesium, ijzer, mangaan

Brandnetelwortels tegen goedaardige prostaathypertrofie

De geelachtige wortels bevatten andere stoffen dan de bladeren, zoals lectinen en sterolen. Daarom kunnen ze, volgens de monografieën van de HMPC, ESCOP en Commissie E, vooral gunstig zijn voor mannen, voor het verlichten van de symptomen van goedaardige prostaatvergroting (BPH). Ze kunnen de urinestroom verbeteren en nachtelijk urineren verminderen.

Prikken of slaan met brandnetel voor gezonde gewrichten, tegen artrose.

Misschien heb je wel eens mensen zichzelf zien slaan met verse brandnetels? Dit zogenaamde brandnetelgeselen is, zoals studies hebben aangetoond, een interessante en effectieve vorm van therapie. Mensen met artrose hebben last van beperkte beweging en pijn. Deze symptomen worden veroorzaakt door slijtage van de gewrichten. Vooral de kniegewrichten worden vaak aangetast. Om hun behoefte aan pijnstillers te verminderen, gebruiken veel patiënten natuurlijke remedies en behandelingen. Een bijzonder oude methode is het slaan of het kloppen van de gewrichten met verse brandnetels. Hierdoor kunnen de werkzame stoffen in de brandharen in de huid dringen. Acetylcholine en histamine verhogen de lokale bloedtoevoer. Deze verhoogde bloedtoevoer kan de spieren ontspannen, de mobiliteit verbeteren en een positief effect hebben op ontstekingsprocessen. De verhoogde bloedtoevoer spoelt bovendien ontstekingsbevorderende stoffen uit het gewricht. Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat het slaan met brandnetels een positief effect heeft op artrose. [8, 9]

Brandnetels tegen hooikoorts

Een speciaal type immuuncel, de mestcel, speelt een cruciale rol bij allergieën. Mestcellen geven onder andere de pro-inflammatoire boodschapperstof histamine af. Actieve bestanddelen in brandnetel bleken dit in experimenten te kunnen remmen doordat ze de histamine H1-receptor van mestcellen blokkeren. Eerste onderzoeken en praktijkervaring suggereren dat mensen die lijden aan hooikoorts baat zouden kunnen hebben bij het gebruik van brandnetel [10, 11]. De relatie met onze neurotransmitter histamine is bijzonder interessant: enerzijds produceert de brandnetel zelf histamine in zijn brandharen. Dit veroorzaakt niet alleen pijn bij aanraking, maar kan zelfs verzachtend werken, bijvoorbeeld bij het slaan met brandnetels. Anderzijds zou het volgens onderzoek de afgifte van histamine door immuuncellen kunnen verminderen, dus mogelijk te gebruiken bij allergische aandoeningen.

Brandnetelblad, een hoogtepunt in de "wilde keuken".

Het is misschien moeilijk te geloven, maar de brandnetel biedt ongelooflijke smaaksensaties. De smaak van brandnetels is zeer genuanceerd en kan het best worden omschreven met woorden als pittig en spinazie-achtig. Bij het koken worden alleen de jonge scheuten gebruikt, dat wil zeggen de bovenste drie paar bladeren. Oudere bladeren smaken minder goed. De ideale tijd om de bladeren te oogsten is van maart tot begin mei. Zodra de brandnetel vanaf half mei begint uit te lopen, verliezen de bladeren hun smaak. Het maaien van de brandnetels stimuleert overigens nieuwe groei met malse, smakelijke bladeren. Er zijn maar weinig wilde groenten zo veelzijdig en bevatten zoveel essentiële voedingsstoffen. Probeer zeker eens brandnetelspinazie. In tegenstelling tot gewone spinazie is het heel makkelijk te verteren omdat het geen oxaalzuur bevat.

De aromatische bladeren worden ook gebruikt in soepen, als topping voor quiche of als vulling voor pannenkoeken, als ingrediënt in risotto en pastaschotels. Of als vulling voor een brandnetelcake voor Nieuwjaar.

De jonge blaadjes zijn, wanneer ze gepureerd worden, ook zeer geschikt om pastadeeg, brooddeeg, aardappelpuree of pannenkoekbeslag groen te kleuren. Je hoeft je geen zorgen te maken over de brandharen: die worden door verhitting vernietigd. En als je brandnetelbladeren gebruikt voor een smoothie of pesto, zal de blender of staafmixer de brandharen ook vernietigen.

Vanaf september kun je de kleine vruchtjes (zaden) van de vrouwelijke brandnetelplanten oogsten. Deze nootachtige krachtpatsers zitten boordevol eiwitten en onverzadigde vetzuren (vooral linolzuur). Strooi ze vers of gedroogd over salades of muesli. Ze smaken lekker als je ze licht roostert in een droge pan, zonder olie.

Een recept: brandnetelspinazie

750 g verse jonge brandnetelbladeren
1 ui
2 eetlepels boter of olijfolie
gegranuleerde bouillon / groentebouillon
peper
1 eetlepel sojasaus
100 g zure room of crème fraîche

Hak de ui fijn en fruit hem in boter. Voeg de gehakte brandnetelbladeren toe aan de uien. Bak dit 5-10 minuten en breng op smaak met bouillon, sojasaus en peper. Roer er tot slot crème fraîche of zure room doorheen en serveer. Brandnetelspinazie smaakt heerlijk bij rijst of aardappelen, of als topping voor pizza.

En tot slot…

De brandnetel is de superster onder de inheemse wilde planten. Je kunt hem gebruiken als medicinale plant en hem ook als groente eten. Hij bevat zoveel essentiële voedingsstoffen dat hij gerust een superfood genoemd kan worden. Bovendien is hij waardevol voor insecten, kan hij in de tuin gebruikt worden als meststof en bestrijdingsmiddel, en is hij zelfs geschikt voor het maken van textiel.

Literatuur