Oude kruidenglorie: Pimpinella major of grote bevernel

Onopvallend en bijna vergeten, leidt het tegenwoordig een bescheiden geneeskrachtig bestaan. Vaak is het slechts één ingrediënt tussen vele andere in kruidenrecepten, zonder dat het opvalt: de grote bevernel. Toch was het ooit een van de belangrijkste medicinale planten, hoog gewaardeerd door onze voorouders die kruidenkundigen waren. De bevernel of Pimpinella major beloofde gezondheid en bescherming tegen demonen en ziekte en dat was precies wat mensen in de Middeleeuwen nodig hadden.

Genezende heksenbrouwsels en bezweringsrituelen

De Griekse arts Hippocrates gebruikte al bevernel als geneesmiddel. Na hem raakte het lange tijd in de vergetelheid. Het duikt pas weer op in middeleeuwse geschriften. In die tijd prees de bevolking het als een geheim middel om de Zwarte Dood te voorkomen, maar ook ter bescherming tegen andere infectieziekten. Talloze mengsels circuleerden waarin het een essentieel ingrediënt was. Tientallen bewaard gebleven verzen en liederen getuigen hier vandaag de dag nog van. Het komt het vaakst voor in gezegden in combinatie met andere medicinale planten zoals knoflook, engelwortel, jeneverbes en anderen.

Volgens het volksgeloof aten bosvrouwen veel bevernel, waardoor ze een uitzonderlijk hoge leeftijd bereikten. Tegelijkertijd bood het bescherming tegen bezweringen en tegen vergiftiging. Het was vaak een ingrediënt in hun zogenaamde heksenbrouwsels. Zelfs abdis Hildegard van Bingen beval een bevernel-amulet aan om de drager te beschermen tegen demonen.

In 1918 werd beweerd dat de bevernel waardevolle diensten had bewezen bij de behandeling van de Spaanse griep. Verslagen melden dat de thee-infusie de herstelperiode verkortte tot ongeveer twee weken.

In vroegere tijden stond sint-janskruid bekend als geitenkruid, omdat het een belangrijke rol speelde in 'heidense' vruchtbaarheidsrituelen. In de middeleeuwen was het bijvoorbeeld gebruikelijk dat jonge mannen stiekem een ​​bevernelwortel in de zak van hun geliefde stopten om hun liefdesrelatie te versterken. Een liefdesamulet of afrodisiacum dus.

Bevernel plantkundig bekeken.

Het geslacht Pimpinella, dat tot de Apiaceae-familie behoort, is verrassend divers. Er zijn ongeveer 150 verschillende soorten bekend in Eurazië en Afrika, waaronder dus ook anijs (Pimpinella anisum). Wanneer we het nu over bevernel hebben, bedoelen we meestal twee specifieke soorten: de grote bevernel (Pimpinella major) en de kleine bevernel (Pimpinella saxifraga).

Schermbloemigen lijken vaak bedrieglijk veel op elkaar. Binnen deze familie bevinden zich ook enkele giftige soorten, zoals de potentieel dodelijke scheerling of  de hondspeterselie. Dus wel uitkijken bij het plukken. Terwijl de grote bevernel een hoogte van wel een meter kan bereiken, is zijn kleinere verwant, met een hoogte van ongeveer 15-75 cm, slechts iets korter. Beide soorten hebben een lichtbruine penwortel van ongeveer 15 cm lang, die doet denken aan de witte wortels van wortelen of peterselie. De stengels van de plant zijn hoekig gegroefd en de basisvorm van de bladeren is opmerkelijk variabel. Terwijl de bovenste bladeren bescheiden gezaagd zijn, vallen de onderste bladeren op door hun meer uitgesproken lobben. Ze lijken op de bladeren van de kleine pimpernel. Desondanks zijn ze niet verwant en behoren ze tot volledig verschillende families. De grote bevernel is in België zeer zeldzaam, massaal vind je de plant in de Alpenweilanden. Tussen juli en september betovert de grote bevernel ons daar met zijn witte tot lichtroze schermbloemen.

Inhoudsstoffen en werking van Pimpinella major

De grote bevernel bevat, met name in de wortels, etherische olie, tannines, harsen, cumarines zoals pimpinelline, bergapteen en umbelliferon, evenals verschillende organische zuren, waaronder citroenzuur, fumaarzuur en cafeïnezuur. De belangrijkste bestanddelen van de etherische olie zijn esters van trans-epoxy-pseudoisoeugenol: tot 75% in Pimpinella saxifraga en tot 55% in Pimpinella major. Deze zijn structureel verwant aan pseudo-isoeugenol, een karakteristiek bestanddeel van het geslacht Pimpinella. De medicinale effecten van deze groep stoffen vereisen nog verder onderzoek.

Lange tijd waren wetenschappers er niet zeker van of saponinen aanwezig waren, totdat apotheker Kurt Bichsel in 1965 definitief hun aanwezigheid bewees. Deze saponinen verklaren ook de effectiviteit bij de behandeling van hoest en bronchiale aandoeningen.

Over saponinen.

Saponinen zijn zeepachtige secundaire plantenstoffen. Wanneer ze oraal worden ingenomen, beïnvloeden ze ons autonome zenuwstelsel door specifieke zenuwuiteinden te stimuleren, zoals die van de nervus vagus in het bronchiale en maagslijmvlies. Hierdoor scheiden de slijmvliezen reflexmatig meer water af, waardoor het slijm dunner wordt. Deze stimulatie activeert ook het trilhaarepitheel van de luchtwegen, waardoor het lichaam het voorheen stroperige slijm effectief kan losmaken, vloeibaar maken en afvoeren. Saponinen hebben daarom expectorerende, mucolytische en secretomotorische effecten. Ze behoren dus tot de groep expectorantia.

Traditionele toepassingen van de grote bevernel

Onze voorouders, die kruidenkundigen waren, waren op vele manieren enthousiast over pimpernel – niet alleen als medicinale plant, maar ook als specerij. Het gedroogde en gemalen wortelpoeder gaf menig schrale boerenmaaltijd een bepaalde pit met zijn peperachtige smaak.

In de volksgeneeskunde werd de medicinale plant gebruikt om talloze ziekten en kwalen te verlichten. Hij werd vooral hoog gewaardeerd als een wondermiddel tegen de pest, maar ook tegen pijn, krampen en koliek. Thee gemaakt van de wortel was een populair middel tegen winderigheid en buikklachten. Dit was mede te danken aan het feit dat het inheemse wilde kruid gemakkelijk verkrijgbaar was voor de arme bevolking.

Artsen en genezers zwoeren bij de wondhelende eigenschappen ervan. Ze vermaalden het verse kruid in een vijzel en brachten het aan op huidwonden, zweren of eczeem. Volgens Hieronymus Bock genazen wonden die op deze manier werden behandeld binnen enkele dagen. Bevernelwater was een populair schoonheidsmiddel voor vrouwen. Men geloofde dat dagelijks gebruik ontsierende huidvlekken zou verwijderen en het gezicht een vlekkeloze teint zou geven.

Pater Kneipp beval een wortelinfuus aan, gezoet met honing, voor de behandeling van jicht en aandoeningen van de urinewegen zoals nier- of blaasstenen.

Net als anijs gebruikten onze voorouders sint-janskruid om de melkproductie te verhogen door wortelpoeder, opgelost in een beetje water, te consumeren. Boeren pasten deze methode ook toe bij melkkoeien die niet genoeg melk produceerden, door de wortels door het voer van de dieren te mengen.

Maar de medicinale plant is altijd het meest populair geweest voor de behandeling van hoest, heesheid, bronchitis en keelontsteking. Zangers en sprekers waardeerden het middel om snel een hese stem te verhelpen. Ze gorgelden met warme pimpernelwijn (100 g geplette, gedroogde wortel in ½ liter rode wijn, 4 weken gerijpt).

Toepassing in onze tijd

Tegenwoordig wordt de grote bevernel in de moderne kruidengeneeskunde gebruikt tegen catarre van de bovenste luchtwegen. Commissie E heeft het middel hiervoor een positief oordeel gegeven. De wortel wordt vaak gebruikt om thee van te maken, zowel op zichzelf als in combinatie met andere medicinale planten. Een smakelijk mengsel is bevernelwortel met gelijke delen koningskaarsbloemen, anijs, tijm en zoethoutwortel. Om thee te maken, kookt u 1 theelepel in 150 ml water gedurende 1 minuut en laat u het vervolgens, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink maximaal 3 keer per dag 1 kopje. De plant wordt zeer goed verdragen. Er zijn geen contra-indicaties, bijwerkingen of interacties bekend.

Oorsprong, teelt en oogst

De wortel van de pimpernel is tot nu toe vooral afkomstig uit wilde collecties in Kroatië, Slovenië en Servië. Bevernel kan het hele jaar door gezaaid worden. Meestal gebeurt dit tussen maart en april in fijne zandgrond, waarbij ervoor gezorgd moet worden dat de zaden, die licht nodig hebben om te ontkiemen, niet met aarde bedekt worden. De kieming begint na ongeveer drie tot vier weken en de planten groeien gestaag gedurende de zomer. In het eerste jaar is de penwortel nog te klein voor een voldoende opbrengst. Daarom is het oogsten van de wortels meestal pas de moeite waard aan het einde van het tweede jaar.

Veelzijdige toedieningsvormen

In de kruidengeneeskunde wordt doorgaans alleen de wortel van de grote bevernel gebruikt. Hiervan kunnen aftreksels, afkooksels of maceraten worden bereid. Ook tincturen (1:5), extracten en moedertincturen worden gebruikt.Volwassenen kunnen dagelijks 6-12 g van het wortelgeneesmiddel als thee-infusie innemen of 6-15 ml pimperneltinctuur (1:5) voor behandeling. Omdat de werkzame stoffen veel langzamer uit de wortels vrijkomen dan uit de bladeren, is afkoken (koken) de aanbevolen bereidingsmethode. In tegenstelling tot een eenvoudige infusie, sudderen de wortels eerst een tijdje in de pan voordat ze trekken, waardoor er meer van hun waardevolle bestanddelen vrijkomen.

Recept voor verwarmende likeur met grote bevernel

De ideale basis voor een bevernellikeur is een brandewijn die enige tijd in eikenhouten vaten heeft gerijpt. Deze is direct te herkennen aan de lichtbruine kleur en het volle aroma.

• 500 ml graanbrandewijn
• 200 g bruine kandijsuiker
• 2 snufjes zout
• 1 volle theelepel geraspte schil van een biologische sinaasappel
• 2 volle theelepels gedroogde bevernelwortel
• 1 theelepel anijszaad
• 1 theelepel karwijzaad
• 3 snufjes versgemalen kardemompeulen
• 2 theelepels grote engelwortel

Vermaal de wortels en vruchten lichtjes in een vijzel om hun aroma's vrij te laten komen. De kardemom moet versgemalen zijn. Doe vervolgens alle ingrediënten in een weckpot en laat ze minstens vier weken rijpen. Zeef de likeur daarna door een koffiefilter en bottel hem. Ongeveer een minuut na het drinken ontvouwt zich de aangename kruidigheid van de pimpernel in de keel. De likeur is geschikt voor zowel maag- en darmproblemen als heesheid. Drink indien nodig een klein borrelglaasje, tot drie keer per dag.

Culinaire hoogstandjes -  van smoothies tot kruidensnoepjes

Alle delen van de grote bevernel zijn eetbaar. Ze hebben een aromatische smaak en een licht kruidige nasmaak. Net als peterselie zijn ze geschikt om soepen en sauzen mee op smaak te brengen, of als ingrediënt in salades, vooral in kleurrijke salades met wilde kruiden. Een smakelijke combinatie is pimpernelblaadjes met paardenbloem, rucola, zevenblad, tuinkers en enkele bladeren kropsla. Tip: groene smoothies worden extra aromatisch met een vleugje pimpernel.

De wortels van planten die nog niet gebloeid hebben, kunnen vanaf de late zomer tot in het volgende jaar geoogst en als groente bereid worden. Ze worden vóór de bloei gebruikt omdat de wortels dan nog niet houtachtig zijn. Ze hebben een kruidige, aromatische en peperachtige geur. Sommige mensen omschrijven de geur van de wortels echter als geit-achtig. Nu ja, geuren en smaken verschillen.

Na het zetten van thee hebben de wortels een licht aspergeachtig aroma met een vleugje amandel, afkomstig van de coumarinen die ze bevatten. Een slokje van de infusie geeft een aangename pittigheid in de keel, vergelijkbaar met die van milde chilipepers. Door zijn complexe aroma is de wortel van de pimpernel ideaal om kruidenlikeuren, bitters of kruidensnoepjes mee af te ronden.

Literatuur

• Bichsel K. Onderzoek naar saponine en etherische olie van Radix Pimpinellae. Pimpinella maior (L.) Hudson en Pimpinella saxifraga LDiss. Nr. 3405, ETH Zürich 1965

• Kneipp Das große Kneippbuch. München: Kösel & Pustet; 1935
• Luksic A. Slavische Blätter. Luksic; 1865
• Achmüller A. Die Alpen-Apotheke: Hausmittel zum Selbermachen. München: Knaur Menssana; 2017

Zeepkruid, schuimend plantje

Dat de plant zeepkruid, zeepstoffen bevat, lijkt me nogal vanzelfsprekend en dat hij ooit en nu terug opnieuw als zeep gebruikt werd en word, is ook niet verwonderlijk. Gewoon verse bloemen tussen de handen fijn gewreven, zorgen al voor een schuimend en schoon makend effect.

Saponaria officinalis, het zeepkruid, behoort tot de familie der Caryophyllaceae. Het is een kruidachtige, overblijvende plant met tegenoverstaande, elliptische bladeren, die boogvor­mige nerven bezitten. De bloemkroon is rose, lichtviolet of wit en de kroonbladen zijn beneden in een fijne punt, de nagel, uitgetrokken.

Er zijn 5 kroonbladen. De kelk is tot een buis vergroeid. De bestuiving gebeurt bijna uitsluitend door vlinders. De nec­tar ligt namelijk zeer diep en alleen insecten met zeer lange tong kunnen deze bereiken. Het zijn dan ook voor­al nachtvlinders, zoals de ligusterpijlstaart, die de bloe­men bestuiven. Hommels plegen echter dikwijls inbraak; zij bijten een gat in de kelkbuis en bereiken zo de nectar. Spannend? Van dichtbij bekeken in elk geval wel.

Groeiplaats en afkomst van Saponaria

Het simplex, Saponariae radix, wordt gevormd door de wor­tels met de zeer vele roodbruine bijwortels. Vanuit de wortelhals groeien vele stolonen, wortelstokken, die er voor zorgen dat de plant zich gemakkelijk kan verspreiden. Het is moeilijk na te gaan uit welke landen het zeepkruid stamt. De plant komt voor in midden - en zuid Europa, maar niet in het hoge noorden. Men vindt Saponaria nog in Denemarken en Zuid Zweden, maar meer noordelijk niet. Men vindt het zeepkruid in geheel gematigd Azië, Siberië, Klein Azië en Japan, nu ook in Noord -en Zuid Amerika, daar zal het wel door de mens terecht gekomen zijn. Men veronderstelt dat de plant uit het Mediterrane gebied stamt en dat zij zich zowel spontaan, als door de cultuur verbreid heeft. De wortel was vroeger zeer bekend als wasmiddel voor fij­ne stoffen en daarom werd zeepkruid dikwijls aangeplant. Daardoor vind men het zeepkruid vooral langs wegen en rivieren. In ons land is zeepkruid een echte rivierenplant, vooral in het gebied van de Maas is de plant vrij algemeen en ook in het duingebied.

Het voorkomen rond de grote steden komt door het opspuiten van laaggelegen terreinen met duinzand. Er zijn nog wat verspreide vindplaatsen van uit tuinen ontsnapte planten. Zo vind je zeepkruid met dubbele bloemen veel langs oude spoorwegen en bij de vroegere seinhuisjes, waar het standaard door Belgische spoorwegen werd aangeplant.

Radix saponariae, de wortel van zeepkruid

Het deel dat medicinaal werd gebruikt, waren vooral de wortels en de bijwor­tels, die in hoofdzaak in het vroege voorjaar verzameld werden; dikwijls oogst men ook in de herfst. Zij werden bij ca 55° ge­droogd, om afbraak van de bestanddelen tegen te gaan. Dik­ke wortels werden in de lengterichting gespleten. Men kweekt wel uit zaad, doch beter uit stolonen met een lengte van 5 tot 20 cm, die men bij de oogst van de wortels verzameld heeft. In Duitsland is er een beperkte cultuur; men kweekt vooral de vorm "Erfurter Seifenkraut ", met rose enkele bloemen.

De rode zeepwortel moet niet verwisseld worden met de wit­te, deze stamt van Gypsophila-soorten, o.a. G .paniculata, de­ze wortel is veel dikker en lichtbruin aan de buitenzijde.

Inhoudsstoffen van zeepkruid

Voornamelijk saponinen. Daarnaast vindt men suikerachtige stoffen en een spoor vluchtige olie. Saponinen smaken dikwijls zeer scherp en kunnen bij inade­ming de slijmvliezen zeer sterk prikkelen. Alle hebben een haemolytische werking, d.w.z. als men rode bloedlichaampjes in een saponine "oplossing" brengt, dan wordt de wand van het rode bloedlichaampje doorlatend en de rode kleurstof, haemoglobine, treedt naar buiten. De eerst ondoorschijnende vloei­stof wordt nu plotseling helder. Hieraan ziet men dat de sa­poninen, indien zij in de bloedbaan geraken, giftig zijn. Bij inname door de mond is de werking niet sterk, omdat de opname slecht is, d.w.z. de saponinen worden slechts langzaam in het bloed opgenomen, wellicht worden zij in het maag­darm-kanaal afgebroken.

Mogelijk is het haemolytisch effect de verklaring voor hun gif­tige werking op vissen, immers via de kieuwen kunnen de sa­poninen gemakkelijk in het bloed overgaan. Vele saponinen zijn dan ook sterke visvergiften.

Vroeger medisch gebruik

Dodoens vermeldt wel erg veel medische toepassingen. ..... doet water maken/ ende camerganck hebben, breeckt den steen/ ende doet den selven met die urine rijsen, es goet den ghenen die hoesten/ cort van adem ende benaut van borsten sijn, verweckt die natuerlijcke cranckheyt der vrouwen/ ende treckt af die secondine ende doode vruchten.

En dan 2 werkingen waar we planten met zeepstoffen (saponinen) vandaag nog voor gebruiken. Dese wortel doet oock niesen met huenich in die nuese ghedaen ende in die mont ghenomen treckt veel fluymen ende vochticheyt uut den hoofde. Met azijn ende meel van gersten mout dese wortel ghelijck een salfken vermenght/ gheneest die quade scorfticheden ende die plecken ende vlecken van der huyt. Dus als slijmoplossend middel voor neus en keel en als een soort lotion om de huid te reinigen onder andere bij acne. Voor de huid als lotion is het zeker wel interessant.

Volgens de Flora Batava is het een schoonheidswater omdat het 'de eigenschap bezit de huid blank en zacht te maken' zelfs tegen schurft zou het uitwendig gebruikt geweest zijn.

In de moderne fytotherapie wordt het zeepkruid nog weinig gebruikt, het zijn eerder minder sterkere en veiligere zeepstofplanten zoals zoethout en primula die nu nog in preparaten verwerkt worden.

Wetenschappelijk onderzoek Saponaria en saponinen

• Koike, K. et al (1999). New triterpenoid saponins and sapogenins from Saponaria officinalis J. Nat.Prod. 62 16559.
• Jia, Z. et. al (1998) Major triterpenoid saponins from Saponaria officinalis J. Nat. Prod. 61 136873.
• Deumie, J. and martinSans.E. (1922) Intoxication with soapwort. Bull Sci Pharmacol. 29: 379384
• Aliotta, G. (1987) A Preliminary account on poisonous wild plants of Campania (Italy). Fitoterapia 58: 249256.
• Cebo, B. (1976). Pharmacological properties of saponin fractions obtained from domestic crude drugs Saponaria officinalis, Primula officinalis and Aesculus hippocastanum. Herba Polonia, 22 154.
• Bogoiavlenskii, A.P. et al (1999). Immunostimuating activity of a saponincontaining extract of Saponaria officinalis. Vopr Virusol. 44 229232(Russian)

Visgif en tabaksvervanger: de koningskaars was niet alleen een medicinale plant.

De bloemen van de koningskaars worden ook wel wollige bloemen genoemd, omdat ze – net als de hele plant – viltachtig aanvoelen. Ze bevatten een verscheidenheid aan actieve stoffen, waaronder slijmstoffen, saponinen, bittere iridoïden en flavonoïden [1]. Deze actieve stoffen maken diverse toepassingen mogelijk en waren zelfs nuttig bij de visserij, zoals de Griekse filosoof Aristoteles 2000 jaar gelden al schreef. De saponinen van de plant werken als visgif. Wanneer ze in voldoende concentratie aan een water worden toegevoegd, zorgen ze ervoor dat vissen sterven en naar de oppervlakte drijven, waar ze vervolgens door vissers worden verzameld.

Voor ons zijn de saponinen onschadelijk en hebben ze zelfs therapeutische effecten o.a. slijmoplossend. Verschillende soorten koningskaars worden gebruikt bij de behandeling; van de inheemse soorten worden vooral de koningskaars (Verbascum thapsus) en stalkaars (Verbascum densiflorum) gebruikt.

In de Europese en Aziatische volksgeneeskunde worden voornamelijk de bloemen van de plant gebruikt (zelden de bladeren) voor de behandeling van virale luchtweginfecties, diarree, hoest, zenuwpijn zoals gordelroos of trigeminusneuralgie en buikpijn [2]. In India wordt de plant ook gebruikt als kalmerend middel; hiervoor worden de gedroogde bladeren gerookt. Er wordt ook beweerd dat astma en andere longziekten verbeteren door het roken van de bladeren. Ik raad dit gebruik echter af vanwege de potentieel schadelijke en irriterende effecten van de rook!

Koningskaarsbloemen hebben een bewezen werking in de volgende recepten: voor concentratieproblemen, heesheid, verkoudheid, zenuwpijn of pijn in de oren of maag.

Koude thee met koningskaars

Koningskaars heeft verschillende belangrijke eigenschappen bij de behandeling van verkoudheid: de slijmstoffen beschermen en hydrateren droge slijmvliezen, verzachten heesheid en hoest, en verdunnen dik slijm. De saponinen bevorderen de expectoratie en dragen bij aan de antivirale eigenschappen van koningskaars. Studies hebben dit effect aangetoond tegen onder andere influenza- en herpesvirussen. Het Comité voor Kruidengeneesmiddelen (HMPC) beveelt koningskaarsbloemen aan bij keelpijn als gevolg van een kriebelhoest of verkoudheid. Het volgende theerecept kan helpen bij een verkoudheid, loopneus, heesheid, kriebelhoest of hoest met slijm.

Koude thee voor de keel

• 20 g koningskaarsbloemen (Verbasci flores)
• 20 g lindebloesem (Tiliae flores)
• 20 g weegbreebladeren (Plantaginis lanceolatae folia)
• 20 g moerasspirea (Filipendulae herba)
• 20 g aartsengelwortel (Angelicae radix))

Giet gedurende drie weken tot drie keer per dag 1 afgestreken eetlepel van het mengsel in 250 ml kokend water en laat het, afgedekt, 20 minuten trekken. Zoet het met 1 theelepel honing (lindebloesemhoning is bijzonder geschikt) en drink het op. Er zijn geen bijwerkingen of interacties met de genoemde planten bekend. Vanwege moerasspirea mag u deze koude thee niet gebruiken als u overgevoelig bent voor salicylaten.

Koningskaars tegen zenuwpijn, buikpijn en oorpijn.

Verschillende actieve bestanddelen in koningskaars hebben pijnstillende eigenschappen, waaronder saponinen en flavonoïden [ 3 ]. Het wordt met name veel gebruikt bij neuralgie en oorpijn. Het volgende recept voor een olie-infusie kan u wellicht helpen: 

Koningskaarsolie tegen oor- of zenuwpijn

• 15 g koningskaarsbloemen (Verbasci flores)
• 100 ml olijfolie

Plaats de bloesems in een doorzichtige glazen pot met een schroefdeksel en giet de olie eroverheen. Zet de pot op een lichte plek, maar niet in direct zonlicht. Zeef na drie weken de olie door een katoenen of linnen doek, giet deze in een fles en bewaar deze op een koele, donkere plaats. De olie is een jaar houdbaar.

• Bij oorpijn, 3 keer per dag 1 druppel in de gehoorgang druppelen. Niet gebruiken bij beschadigd trommelvlies.
• Bij zenuwpijn kunt u de olie tot 3 keer per dag gedurende 5 dagen in het getroffen gebied masseren.

Let op: Als de zenuwpijn aanhoudt of verergert, is medisch advies absoluut noodzakelijk. Als de oorpijn na 3 dagen niet is verbeterd of gepaard gaat met andere symptomen zoals duizeligheid, koorts of gehoorproblemen, dient u onmiddellijk een arts te raadplegen.

Koningskaars is ook een optie bij buikpijn. 

In Pakistan is het een veel gebruikt middel tegen darmworminfecties. Recente studies tonen inderdaad aan dat de actieve bestanddelen ervan darmwormbesmettingen kunnen verminderen. Deze studies toonden ook het krampstillende effect van koningskaars aan – dit is waarschijnlijk te danken aan de flavonoïden en bittere iridoïden [3]. In mijn ervaring zijn koningskaarsbloemen, in combinatie met duizendblad en echte kamille, nuttig bij ongecompliceerde buikpijn, vooral wanneer het ongemak stressgerelateerd is.

Thee tegen maagpijn

• 10 g koningskaarsbloemen (Verbasci flores)
• 30 g duizendblad (Millefolii herba)

• Giet 2 tot 3 keer per dag 1 afgestreken eetlepel van het mengsel over 250 ml kokend water, dek af en laat 15 minuten trekken. Drink het ongezoet vóór de maaltijd.

Wakker en geconcentreerd met de koningskaars

De koningskaars staat trots en rechtop, waardoor we volgens de signatuurleer het effect ervan op onze hersenen kunnen begrijpen. Rechtop staan ​​bevordert alertheid en concentratie. Langdurig zitten maakt je moe. Opstaan ​​en je daarna uitrekken geeft je nieuwe energie. Op dezelfde manier kan koningskaars ons centrale zenuwstelsel stimuleren. De bittere iridoïden in koningskaars lijken de bloedtoevoer naar de hersenen te verbeteren en zo onze concentratie te verhogen. Volgens onderzoek kan de kleurstof verbascoside ook beschermen tegen de uitputtende en schadelijke effecten van stress. Verbascoside zou ook een cafeïne-achtig effect hebben op hersencellen, waardoor ze alert en klaar voor gebruik blijven [ 4 ]. 

Thee om de concentratie te verbeteren

• 20 g koningskaarsbloemen (Verbasci flores)
• 50 g ogentroostkruid (Euphrasiae herba)
• 50 g boekweitkruid (Fagopyri herba)
• 40 g rozemarijnblaadjes (Rosmarini folia)

• Giet 2 tot 3 keer per dag 1 afgestreken eetlepel van het mengsel over 250 ml kokend water, dek af en laat 20 minuten trekken. Drink ongezoet vóór de maaltijd.

Samengevat

De moderne kruidengeneeskunde erkent koningskaars voornamelijk als middel tegen hoest. De bloemen kunnen echter niet alleen het ophoesten van slijm bevorderen, maar hebben ook een verzachtende, antivirale en pijnstillende werking. Bovendien kunnen ze een positieve invloed hebben op onze mentale gezondheid. 

Referenties

1. Török T, Varga E. A Verbascum sp. farmakognóziai vizsgálata [Farmacognosiestudie van Verbascum-soorten]. Acta Pharm Hung 2015; 85 (3): 89–95
   
2. Turker AU, Gurel E. Toorts (Verbascum thapsus L.): recente ontwikkelingen in onderzoek. Phytother Onderzoek 2005 september; 19(9): 733–9 
3. Ali N, Ali Shah SW, Shah I et al. Anthelmintische en relaxerende activiteiten van Verbascum Thapsus Mullein. BMC Complement Altern Med 2012 30 maart; 12:29 
4. Zhu M, Zhu H, Tan N et al. Centrale anti-vermoeidheidsactiviteit van verbascoside. Neurosci Lett 2016 11 maart; 616: 75–9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26827721/
5. https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/verbascum-koningskaars
   

Klimop wintergroen

klimopboom bij Pont ar Gorret /Bretagne

Een plant die glimmend groen  de winter doorkomt, is onze klimop. Verafschuwd door sommigen omwille van zijn woekerende kracht, maar toch ook een nuttig gewas voor mens en natuur. 

Klimop bloeit in september-december en is in die periode een bron van nectar en stuifmeel aangezien er dan niet zoveel gewassen bloeien. Daarmee trekt de plant tijdens de bloei vlinders en andere nectarzoekers aan. De vruchten rijpen na de winter (maart) en zijn geliefd bij vogels (onder andere merels) die vervolgens zorgen voor de verspreiding van het zaad. Klimopblad is het favoriete voedsel van sommige rupsen en wandelende takken. Verder is een klimopstruik een slaap- en schuilplaats voor allerlei vogels. Ook nestelen heggenmus, merel, winterkoning en grauwe vliegenvanger erin en is het voor vlinders zoals de gehakkelde aurelia een plek om te overwinteren. 

Zoals vele andere planten heeft klimop inhoudsstoffen die een gunstige of juist nadelige uitwerking kunnen hebben in of op het menselijk lichaam. Jonge uitlopers en gedroogd blad werden al in het oude Egypte en Griekenland toegepast tegen hoofdpijn. Bladextracten waren slijmoplossend, zweetafdrijvend en koortswerend. Het zou bij uitwendig gebruik helpen bij builen en blauwe plekken. Dit sluit aan bij het hedendaagse volksgebruik van klimop in de wondverzorging als omslag bij brandwonden en zweren.

Tegenwoordig gaat het in de fytotherapie vooral om het gebruik van droogextracten die worden toegepast bij hoest als gevolg van longproblemen. Het extract heeft een antiseptische, mucolytische en ontstekingsremmende werking die waarschijnlijk berust op de aanwezigheid van saponinen, met name alfa-hederine in het blad. Daarnaast wordt het inwendig gebruikt als pijnstiller tegen krampen. 

Naast zijn positieve eigenschappen kan het gebruik van klimop ook negatieve effecten hebben. Bij een te hoge concentratie van in de plant aanwezige saponin-glycosiden (waarvan de belangrijkste alfa-hederin, hederasaponin C en hederasaponin D zijn) zal er bij inname sprake zijn van vergiftigingsverschijnselen. Vooral bladeren en bessen bevatten die saponinstoffen. Het eten van grote hoeveelheden bessen leidt daarbij tot braken, diarree, koorts en stuipen. De bessen zijn erg bitter en nodigen niet uit tot consumptie. Het eten van bladeren kan leiden tot krampen. Contact met het plantensap uit de bladeren – bijvoorbeeld bij snoeiwerkzaamheden – kan leiden tot huidirritatie / dermatitis; hiervoor wordt de stof falcarinol verantwoordelijk gehouden. Er zijn twee gevallen beschreven waarbij inname van een extract van de plant leidde tot een anafylactische shock.

De klimop (Hedera helix L.) werd al in de oudheid gebruikt bij rituelen. In Egypte was de klimop gewijd aan Osiris. Ook bij andere mythologische figuren wordt de klimop genoemd. Zo werd de plant onder andere geassocieerd met de Griekse god Dionysos of zijn Romeinse evenknie Bacchus, beiden god van de wijn. Dionysos leerde in de klassieke oudheid de mensen hoe ze de wijnstok moesten kweken. Op afbeeldingen van hem is vaak de wijnstok te zien, maar ook klimop komt daarop voor. Dionysos en zijn gevolg hebben een krans van klimopbladen om hun hoofd en om Dionysos’ staf en de wijnbeker slingert een klimoprank, opdat hij minder gauw beschonken zou raken. Daarmee zijn de wijnstok en klimop beide attributen van Dionysos geworden. Klimop en wijnstok hebben zo een mythologische verbinding gekregen, maar ook hun blad (drie- tot vijflobbig) vertoont een zekere overeenkomst. 

Referenties

• De Cleene M, Lejeune MC. Compendium van rituele planten in Europa. Mens en Kultuur, Gent, 1999. 
• European Medicines Agency. Community herbal monograph on Hedera helix L., folium. 2011.European Medicines Agency. Assessment report on Hedera helix L., folium. 2011. 
• De Cleene M. Giftige plantengids, herziene tweede druk. Thieme, Baarn, 1989. 
• Paulsen E, Christensen LP, Andersen KE. Dermatitis from common ivy (Hedera helix ssp. helix) in Europe: past, present and future. Contact Dermatitis 2010;62(4):201-9. 
• Morfin-Maciel BM, Rosas-Alvarado A, Velázquez-Sámano G. Anaphylaxis due to ingestion of ivy syrup (Hedera helix L.). Report of two cases. Rev Alerg Mex 2012;59(1):31-6.
• Meer info op mijn website https://sites.google.com/site/kruidwis/planten-van-a-tot-z/hedera-helix-klimop-1

Klimop in december

Nu in december is de groene glimmende klimop in de blote bomen zichtbaarder dan ooit. Het is alsof er plots klimopbomen ontstaan. 
Klimop bloeit in september-december en is in die periode een bron van nectar en stuifmeel aangezien er dan niet zoveel gewassen bloeien. Daarmee trekt de plant tijdens de bloei vlinders en andere nectarzoekers aan. De vruchten rijpen na de winter (maart) en zijn geliefd bij vogels (onder andere merels) die vervolgens zorgen voor de verspreiding van het zaad. Klimopblad is het favoriete voedsel van sommige rupsen en wandelende takken. Verder is een klimopstruik een slaap- en schuilplaats voor allerlei vogels. Ook nestelen heggenmus, merel, winterkoning erin en is het voor vlinders zoals de gehakkelde aurelia een plek om te overwinteren.

In de klassieke oudheid had klimop behalve op het fysieke vlak (leverprotectie) ook symbolisch een beschermende functie. De plant had eigenlijk een dubbelrol: hij was het symbool/zinnebeeld van dronkenschap maar gaf ook bescherming tegen dronkenschap omdat het blad de wijn onschuldig zou maken. Daarnaast zou hij aan de mens goddelijke vermogens schenken in de vorm van helderziendheid en profetie. Of was die profetie een uiting van dronkenschap? In de middeleeuwen zouden door het dragen van een klimopkrans heksen te herkennen zijn. Klimop is ook het zinnebeeld van liefde. Daarbij gaat het om eigenschappen zoals onsterfelijkheid, uitgelatenheid, trouw, gehechtheid, vasthoudendheid, blijvende affectie en vriendschap. Het groenblijvende karakter en de hechtende eigenschappen van klimop ondersteunen deze toegedichte eigenschappen. Een vorm van signatuurleer.

Inhoudsstoffen en werking 

Zoals vele andere planten heeft klimop inhoudsstoffen die een gunstige of juist nadelige uitwerking kunnen hebben in of op het menselijk lichaam. Jonge uitlopers en gedroogd blad werden al in het oude Egypte en Griekenland toegepast tegen hoofdpijn. Bladextracten waren slijmoplossend, zweetafdrijvend en koortsdrukkend en er werden magische krachten aan toegeschreven. Het zou bij uitwendig gebruik helpen bij builen en blauwe plekken. Dit sluit aan bij het hedendaagse volksgebruik van klimop in de wondverzorging als omslag bij brandwonden en zweren. Tegenwoordig gaat het in de fytotherapie vooral om het gebruik van droogextracten die worden toegepast bij hoest als gevolg van longproblemen. Het extract heeft een antiseptische, mucolytische en ontstekingsremmende werking die waarschijnlijk berust op de aanwezigheid van saponinen, met name alfa-hederine in het blad. Daarnaast wordt het inwendig gebruikt als pijnstiller tegen krampen.

Naast positieve eigenschappen kan het gebruik van klimop ook negatieve effecten hebben. Bij een te hoge concentratie van in de plant aanwezige saponin-glycosiden (waarvan de belangrijkste alfa-hederin, hederasaponin C en hederasaponin D zijn) zal er bij inname sprake zijn van vergiftigingsverschijnselen. Vooral bladeren en bessen bevatten genoemde stoffen. Het eten van grote hoeveelheden bessen leidt daarbij tot braken, diarree, koorts en stuipen. De bessen zijn erg bitter en nodigen niet uit tot consumptie. Het eten van bladeren kan leiden tot krampen. Contact met het plantensap uit de bladeren – bijvoorbeeld bij snoeiwerkzaamheden – kan leiden tot dermatitis; hiervoor wordt de stof falcarinol verantwoordelijk gehouden.

Referenties

• European Medicines Agency. Community herbal monograph on Hedera helix L., folium. 2011. 
• European Medicines Agency. Assessment report on Hedera helix L., folium. 2011
• Paulsen E, Christensen LP, Andersen KE. Dermatitis from common ivy (Hedera helix ssp. helix) in Europe: past, present and future. Contact Dermatitis 2010;62(4):201-9. 
• Morfin-Maciel BM, Rosas-Alvarado A, Velázquez-Sámano G. Anaphylaxis due to ingestion of ivy syrup (Hedera helix L.). Report of two cases. Rev Alerg Mex 2012;59(1):31-6