Bitterstoffen voor de spijsvertering maar ook voor de huid

gele gentiaan

Lange tijd werd gedacht dat bittere stoffen hun geneeskrachtige en gezondheidsbevorderende werking uitsluitend via tong en mond uitoefenden.  Bitterreceptoren werden pas rond de eeuwwisseling ontdekt – en niet alleen op de tong, maar ook elders in het lichaam. En recenter zelfs op de huid. Dit markeert het begin van een nieuw tijdperk voor het therapeutisch gebruik van bittere stoffen.

Bittere stoffen vanuit een farmaceutisch perspectief

Bittere medicinale planten, bekend als amara, worden geclassificeerd op basis van hun bestanddelen of sensorische eigenschappen. Er zijn momenteel ongeveer 250 amara-soorten bekend. Gentiana lutea, de gele gentiaan, wordt beschouwd als een van de bitterste. De wortel bevat onder andere amarogentine (0,02–0,04%). Deze stof blijft bitter, zelfs bij een verdunning van 1:58.000.000.

Andere natuurlijke bitterstoffen uit planten zijn onder andere:

• de giftige cucurbitacinen (bittere stoffen in komkommers en komkommerachtigen zoals de bryonia)
• de alkaloïden van kinabast
• Sesquiterpeenlactonen zoals cynaropicrine (de belangrijkste bittere stof van artisjok) of cnicine (een bittere stof van gezegende distel)
• Simarubaliden zoals quassine en andere bittere stoffen van Quassia amara
• Verschillende iridoïden (bijvoorbeeld loganine, gentiopicroside) die voorkomen in waterdrieblad en gele gentiaan.

Bittere medicinale planten en hun extracten stimuleren de eetlust, verhogen de darmmotiliteit, de beweeglijkheid en bevorderen de secretie. Daarom zijn ze geschikt voor de behandeling van gebrek aan eetlust, dyspeptische klachten of maag-darmproblemen en galsstoornissen. In de fytotherapie worden bittere kruiden ook anti-depressieve en adaptogene eigenschappen toegeschreven. Ze worden ook met succes gebruikt bij vermoeidheid, uitputting, stress en psychosomatische stoornissen in het algemeen.

De ontdekking van bitterreceptoren

Tot het einde van de vorige eeuw was er maar weinig bekend over de fysiologie van de smaak. Men wist dat we proeven met onze tong en mond. Maar pas in 2000 werden bitterreceptoren (T2R) op de tong ontdekt. ​​In de daaropvolgende jaren werden 25 verschillende bitterreceptoren bij mensen gevonden. Het tijdschrift "Nature Medicine" meldde dat sommige receptoren zich ook in de bronchiën bevinden. Deze veroorzaken bronchoverwijding wanneer ze geactiveerd worden. Sindsdien is er steeds meer bewijs dat bitterreceptoren aanwezig zijn in het gehele maag-darmkanaal en in bijna alle andere organen buiten het spijsverteringskanaal. Omdat deze bevindingen zeer recent zijn, is er nog maar weinig bekend over hun functie in de verschillende organen. Ze lijken in elk orgaan een specifieke regulerende functie te hebben.

Bitterreceptoren op de huid. Het versterken van de huidbarrière.

De huid bevat ook bitterreceptoren. Deze werden voor het eerst in 2015 in de menselijke opperhuid aangetroffen. Onderzoek van het Skinitial Research Center van de Universitaire Huidkliniek in Freiburg heeft aangetoond dat plantaardige bitterstoffen, zoals amarogentine uit gentiaan en salicine uit wilgenbast, zich kunnen binden aan bitterreceptoren in de opperhuid. Dit bevordert een instroom van calcium in de keratinocyten. Vervolgens produceren de keratinocyten in de opperhuid beschermende eiwitten. Deze beschermende eiwitten (filaggrine, involucrine en verschillende keratines) spelen een cruciale rol bij de vorming van de huidbarrière. Samen met bepaalde lipiden / vetten vormen ze een barrière in de buitenste hoornlaag van de opperhuid. Deze barrière voorkomt dat water en verontreinigende stoffen de huid binnendringen of dat de huid uitdroogt door waterverlies. 

Bitterstoffen kunnen daarom helpen bij de verzorging van een droge huid met een beschadigde huidbarrière, bijvoorbeeld bij contacteczeem en atopische dermatitis. De activering van bitterreceptoren stimuleert namelijk de stofwisseling en regeneratie van de opperhuid. Bitterstoffen zijn dus ook een soort verjongingskuur voor de huid.

Ondersteuning van het immuunsysteem

Bittere stoffen werken echter niet alleen rechtstreeks in op keratinocyten in de huid, maar moduleren ook de interactie tussen mestcellen en keratinocyten. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat amarogentine de door substance P geïnduceerde productie van de ontstekingsmediator TNF-α door menselijke mestcellen remt. Bovendien vermindert het de door TNF-α en histamine geïnduceerde synthese van IL-8 en MMP-1 in keratinocyten. Het resultaat: minder ontstekingscellen migreren naar de opperhuid. Dit effect is vergelijkbaar met dat van het antihistaminicum azelastine en zou ook relevant kunnen zijn bij atopische dermatitis.

Aanbrengen van bitterstoffen op de huid

In de rationele fytotherapie is het aanbrengen van bittere stoffen op de huid tot voor kort geen gangbare praktijk. Daarom – en omdat de receptoren voor bittere stoffen op de huid pas recent zijn ontdekt – staat onderzoek naar de effecten ervan op de huid nog in de kinderschoenen. Een klinische studie uitgevoerd aan de dermatologiekliniek van de universiteit in Freiburg toonde aan dat bij patiënten met milde atopische dermatitis bittere stoffen uit gentiaan- en wilgenbast, evenals zoethoutextract, de symptomen na slechts één week plaatselijk aanbrengen met ongeveer 50% verbeterden. Na twee weken was de huidconditie met ongeveer 70% verbeterd. 

Inwendig gebruik van bittere stoffen voor de huid

Bij inwendig gebruik spelen bittere stoffen een belangrijke rol in de antroposofische geneeskunde, ook bij de behandeling van huidaandoeningen. De Duitse dermatoloog Lüder Jachens beschrijft de behandeling van een hele reeks zogenaamde "leverdermatosen", met name acne en rosacea. Dit concept is gebaseerd op het idee dat de lever, als centraal orgaan van het spijsverteringsstelsel, ook de metabolische functies in de huid beïnvloedt. Bij acne en rosacea zijn de metabolische processen, met hun overmatige talgproductie en ontsteking, te actief in de periferie, de huid dus. Het doel van de behandeling is het stimuleren van de spijsvertering, met name de leverfunctie. Hierdoor wordt de stofwisseling weer naar het maag-darmkanaal geleid en komt de huid tot rust. De talgproductie en ontstekingen kunnen daardoor verminderen.

Besluit

• Bitterreceptoren bevinden zich niet alleen op de tong, maar vermoedelijk in het gehele maag-darmkanaal en in alle organen buiten het spijsverteringskanaal.
• Bittere stoffen uit gentiaan- en wilgenbast binden zich aan bitterreceptoren in de huid. Ze stimuleren de huidstofwisseling en versterken de huidbarrière, bijvoorbeeld bij atopische dermatitis.
• In de antroposofische geneeskunde worden bittere stoffen inwendig gebruikt om zogenaamde leveraandoeningen zoals acne of rosacea te behandelen.

De ontdekking van bitterreceptoren in vrijwel alle orgaansystemen heeft geleid tot een snelle ontwikkeling van onderzoek op dit gebied. Dit zal de waarde van bittertherapie over het algemeen vergroten. Bittere stoffen lijken niet alleen effect te hebben op het maag-darmkanaal, maar op het hele organisme. Tot nu toe zijn er stofwisselingsstimulerende, immuunmodulerende en regeneratieve effecten op de huid aangetoond. Het is denkbaar dat bittere stoffen een balancerend en harmoniserend effect op de huid hebben. 

Literatuur

[1] Deshpande DA, Wang WC, Mc Ilmoyle EL. et al. Bittere smaakreceptoren op gladde spieren van de luchtwegen zorgen voor bronchodilatatie door gelokaliseerde calciumsignalering en omgekeerde obstructie. Nature Medicine 2010; 16:1299-1304 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[2] Grah C. Gebruik van bittere stoffen in de antroposofische geneeskunde (AM). Der Merkurstab 2012; 65: 165-166 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[3] Jachens L. De behandeling van huidziekten via de lever. Der Merkurstab 2004; 57: 248-259 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[4] Lu P, Zhang CH, Lifshitz LM, ZhuGe P. Extraorale bitterreceptoren in gezondheid en ziekte. The Journal of General Physiology 2017; doi.org/10.1085/jgp.201611637 Download RIS-citatie
[5] Salier R, Melzer J, Uehleke B, Rostock M. Fytotherapeutische bitterstoffen. Swiss Journal of Holistic Medicine 2009; 21: 200-205 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[6] Seiwerth J, Tasiopoulou G, Hoffmann J, Schempp CM, Wölfle U. Topische toepassing van bitterstoffen en zoethoutextract heeft een ontstekingsremmend effect en is effectief bij atopische dermatitis. Publicatie in voorbereiding. Download RIS-citatie
[7] Soldner G, Stellmann HM. Individuele kindergeneeskunde. 4e druk. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft; 2014; blz. 598 e.v. Download RIS-citatie
[8] Trivedi BP. De fijnere punten van de smaak. Nature 2012; 486 S 2-3 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[9] Wölfle U, Elsholz FA, Kersten A, Haarhaus B, Müller WE, Schempp CM. Expressie en functionele activiteit van de bitterreceptoren TAS2R1 en TAS2R38 in menselijke keratinocyten. Skin Pharmacol Physiol 2015; 28:137-146 CrossrefPubMedZoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
[10] Wölfle U, Haarhaus B, Schempp CM. Amarogentine vertoont immunomodulerende effecten in menselijke mestcellen en keratinocyten. Med Inflamm 2015; doi.org/10.1155/2015/630128

Gele gentiaan en anderen bij Chianale

Voor de verandering steken we de laatste dag van onze kruidenstage de Col Agnel over, de grens tussen Franse Queyras en het Italiaanse Pontechianale. Niet alleen de taal, de huizen en de mensen zijn anders maar ook de plantengroei. Op onze gemakkelijke wandeling in de vallei van het Middeleeuwse Chianale naar Maddalena vinden we een overvloed aan planten met als zeldzame schoonheid de Oranjelelie, maar ook een feeëriek hellingbos met geelbloeiende goudenregen  valt bijzonder op.

Gele gentiaan zijn hier helemaal niet zeldzaam en als we dan op een picknickplekje wat verpletterde planten vinden, kunnen we het als rechtgeaarde herboristen niet laten om zo'n eerbiedwaardige wortel te oogsten.

Gentiana lutea L., de Gele gentiaan is samen met het duizendguldenkruid onze bekendste bitterstofplant.Van nature komt hij nog steeds veel voor op bergweilanden, waar hij veelvuldig vertrappeld wordt door onschuldige koeienpoten, maar dat lijkt zijn stevige wortel niet te deren. Met zijn recht omhoog groeiende bloemstengel en zijn gegroepeerde gele bloemen in verschillende etages, verschilt hij veel van de lage, blauwbloeiende berggentiaantjes.

Volgens Dioscorides is de naam afkomstig van koning of doctor Gentius van Illurië (ca. 167 voor Christus). Hij zou een gentiaansoort als middel tegen de pest gebruikt hebben. Dioscorides is ongetwijfeld de bekendste doctor-herborist uit de Oudheid. Hij adviseerde de Gentiaan tegen een waslijst van kwalen en problemen. Petrus Nijlandt (1682) omschrijft het gebruik als volgt : "Voor vergift, en beten van verwoet Gedierte / Voor verstoppinge van het Ingewandt, slappe Maag, Wormen, Graveel en opgestopte Maendstonden der Vrouwen / Voor alderhande Koortsen / Voor Zijdepijn, en die van binnen gekwetst zijn.' Dodonaeus bestrijkt zelfs de huid met het sap van de wortel 'voor placken van de Huid'. Culpeper, de bekendste Engelse herborist, schrijft in zijn 'Complete Herbal' uit 1826 : 'they are under the dominion of Mars ... it strengthens the stomach exceedingly, helps digestion, comforts the heart ... the powder of the dry roots helps the bitings of mad dogs and venemous beasts ... '.

De plant was en is opgenomen in vele farmacopeeën o.a. als 'Radix Gentianae rubrae' in de Pharmacopoea Borussica (1799) als Tinctura amara.

Recept:

• Summitatum Centaurii minoris
• Pomorum Aurantii immaturorum
• Radicis Gentianae
• Singulorum Uncias duas
• Zedoariae Unciam unam concisis etcontusis affundi Spiritus Vini rectificati Libras tres.

Vrij vertaald is dit een bittertinctuur met de bloeitoppen van duizendguldenkruid, de onrijpe bitter appelsienen, de gentiaanwortel en een soort geelwortel (Curcuma zedoaria Rosc.).

Herbal products derived from Gentiana spp. roots, are very effective for improving appetite. There are two pharmacological mechanisms by which bitter tastants impact digestion:
(1) the cephalic-response model: this hypothesis is that the bitter substances pass to a special group of cells in the cerebral cortex and it stimulate the vagus nerve to both the salivary gland and the stomach,
(2) the local-response model: bitter tastants act directly on the mucosa of the upper part of the gastrointestinal tract and especially on the bitter receptors to release of saliva and gastric juices. The last hypothesis is supported by recent studies that bitter, sour, sweet and umami taste receptor cells are present in the stomach, duodenum, jejunum, ileum and colon of rats.

Meer info over gele gentiaan op https://eten-en-drinken.infonu.nl/dranken-overig/22916-gele-gentiaan-likeurplant-voor-de-maag.html  en https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5634738/

Geneesheer der Armen

Oude kruidenboeken blijven tot mijn verbeelding spreken. Wat ik boeiend vind is niet alleen wat, maar ook hoe het geschreven werd. De stijl, de mentaliteit, alle deugden en ondeugden waar een mens nu en in het verleden mee behept was en is. En natuurlijk is het ook een ontdekkingstocht, een mogelijke bron voor nieuwe medicinale toepassingen van planten.

Neem nu het nog niet zo oude, alhoewel 1920 is ook al even geleden, Geneesheer der armen, van een zekere Dr. Beauvillard. In dit kleine, handzame boekje worden kruiden op een toch wel deskundige manier besproken, al moet je soms de namen van de kruiden wel kunnen interpreteren. Gelukkig dat er dan ook Latijnse namen vermeld worden.

Maldegeer
Want wie weet wat de maldegeer wortel is? Wel dat is gewoon Gentiana lutea, dus de Gele gentiaan. En deze Maldegeer is volgens Beauvillard versterkend, prikkelt het maagsap, verjaagt de koorts en is wormafdrijvend. En dat zijn ook de indicatie waar wij hem nu nog voor gebruiken. Beauvillard adviseert 'maakt er een wijn van; en drinkt er een glas van vóór ieder maaltijd'.

• Gedroogde maldergeerbladeren 30 grammen
• Brandewijn 30 grammen

Alles laten rusten gedurende vier en twintig uren, één liter witte wijn bijvoegen, en dan zes dagen laten rusten. Door een fijn linnen doek laten filtreeren. 'Deze wijn geeft goede uitslagen, bijvoorbeeld om de maag te versterken na een ziekte of na koortsen, of in geval van jicht of kliergezwellen'.

Klootbloem

Mindere bekende planten, obsolete planten volgens de apothekersboeken, worden besproken onder de vreemdste namen en daardoor wordt zo'n boekje extra aantrekkelijk. Want zeg nu zelf, de Klootbloem of Turbithwortel, die dan nog tot de familie der Klootachtigen behoort, zo gek had ik het zelf nooit kunnen verzinnen. Wij noemen deze plant nu, spijtig genoeg, de Kogelbloem of Globularia vulgaris en Globularia alpinum, niet onaardig van naam, maar niks in vergelijking met Klootbloem.
Beauvillard verklaart zelf deze naam 'De vorm van deze bloem heeft haar naam gegeven'. Dus vroeger zag men in de bloem een klootvorm en nu een kogelvorm, of zou 'men' de namen van planten ook gecensureerd hebben. Beauvillard zegt verder ' De klootbloem en turbith verschillen niet veel. Beiden zijn uitmuntende purgeermiddels en veroorzaken geen ongemakken en geen buikloop. Beiden hebben een aangenamen smaak.

Aalbeziestruik kennen wij als Zwarte bes of Cassis, Latijnse naam, Ribes nigrum.
De bladeren van cassis of aalbeziestruik, gemengd met 30 grammes kallisie (30 gr. bladeren), alles in een treksel van 1 liter water, vormt een zeer verfrisschenden drank, die pisafdrijvend is. Wij raden dezen drank aan aan waterzuchtigen, aan steenlijders, aan de menschen die moeilijk hun water lossen, aan jichtlijders, rhumatieklijders, en voor diegene die brand aan de maag of aan de darmen hebben. Ook deze Ribes nigrum wordt zo nog steeds gebruikt en is door de speciale bereidingswijze en het gebruik van de knoppen, de nu ook veel sterker werkzaam.

Beauvillard, bier en ander vertier
Waarin deze boeken wel veel verschillen met onze tijd zijn eerder de filosofische en morele opvattingen die hier en daar doorschemeren of verwoord worden door Beauvillard. Zeg maar het belerend toontje maar ook wel de verrassende opvattingen. Over tabak bijvoorbeeld. Misbruik maken van tabak is heel gevaarlijk, maar ik vind dat hij ons het leven vrolijker en helder doet schijnen... Het is ook een onmisbaar nagerecht, de tabak is de beste vriend van hem die zich tevreden moet stellen met een korst brood en water.

Beauvillard lijkt toch ook wel graag te genieten van het leven. Bier vind hij een weldoende drank, ook voedzaam en vooral geschikt voor zwakke jongelingen en bleekzuchtige meisjes. Ik ga hem niet tegenspreken maar in mijn 2de handsexemplaar van Geneesheer der Armen, is deze passage driftig onderlijnd, zijn er vele vraagtekens geplaatst en wordt verwezen naar de drankbestrijding. Dat is het 'voordeel' van tweedehandsboeken, ze zijn niet alleen goedkoop maar je krijgt er soms nog een tweede handgeschreven exemplaar bij.

Ik zou je nog veel langer kunnen entertainen met deze 'Geneesheer der Armen', maar koop dat boekje nu zelf maar, het is zeker hier en daar nog in een muffig, tweedehands boekenwinkeltje te verkrijgen. En koopt het niet via internet, want dan mis je dat ouderwets plezier van het zoeken en snuffelen in die mysterieuze winkeltjes.

Nog meer Geneesheer der armen op http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/recensies/42338-geneesheer-der-armen.html