De gewone teunisbloem (Oenothera biennis) is echter veel meer dan alleen een mooie bloeiende plant langs de weg: het is een medicinale plant die op overtuigende wijze traditioneel gebruik combineert met moderne wetenschap, en zelfs culinaire verrassingen biedt.
Gasten uit Amerika
De gewone teunisbloem (Oenothera biennis) arriveerde aan het begin van de 17e eeuw als sierplant in Europa. Tegenwoordig is deze plant, oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika, verwilderd in grote delen van Europa en komt hij veelvuldig voor langs wegen, taluds en braakliggende gronden. Tientallen andere teunisbloemsoorten hebben zich hier inmiddels ook gevestigd. Een voorbeeld hiervan is de roodzadige teunisbloem (Oenothera glazioviana) met zijn zeer grote bloemen. Soorten met kleine bloemen, zoals de kleinbloemige teunisbloem (Oenothera parviflora) of de roodstelige teunisbloem (Oenothera rubricaulis), worden ook vaak aangetroffen. Maar maak je geen zorgen: uiteindelijk is het niet belangrijk om ze precies van elkaar te onderscheiden, want ze zijn allemaal even nuttig.
Botanisch gezien is de teunisbloem een tweejarige plant: in het eerste jaar vormt ze een rozet van bladeren dicht bij de grond; in het tweede jaar komt de rechtopstaande bloemstengel tevoorschijn, die tot 180 cm hoog kan worden. Van juni tot september openen zich elke avond nieuwe bloemen die een subtiel zoete geur verspreiden. Na de bevruchting ontwikkelen zich talrijke langwerpige zaadkapsels, die elk 200-300 kleine zaadjes bevatten. Uit deze zaden wordt de waardevolle teunisbloemolie gewonnen.
Traditionele toepassingen
Voor veel inheemse volkeren van Noord-Amerika was de teunisbloem een veelzijdige en nuttige plant. Verschillende stammen, zoals de Cherokee en de Ojibwa, gebruikten delen van de plant zowel als voedsel als medicijn. De Cherokee aten jonge bladeren als groente en kookten de wortels zoals aardappelen. Sommige stammen gebruikten ook de zaden als voedsel. De Ojibwa legden een kompres van de plant op blauwe plekken. Andere stammen gebruikten de teunisbloem tegen hoest (bloemen), menstruatiekrampen (zaden) of huidaandoeningen (zaden).
Zelfs in Europa ontdekten we al snel, na de komst en verspreiding van de uitheemse plant, dat de wortels, bladeren en bloemen eetbaar waren.Vooral de wortel werd als voedzaam en vullend beschouwd. De nieuwe groente werd vervolgens "hamwortel" of "rapontika" genoemd. De naam "hamwortel" komt van de roodachtige kleur van de raapachtige penwortel, die aan ham deed denken.
Ingrediënten en farmacologische effecten
Teunisbloem werd pas in de 20e eeuw bekend om haar geneeskrachtige eigenschappen, toen het waardevolle gamma-linoleenzuur (GLA) werd ontdekt in de oliehoudende zaden. Sindsdien is de vette olie die uit de zaden (Oenotherae oleum) wordt gewonnen het farmacologisch relevante bestanddeel van de teunisbloem. Teunisbloemolie bevat bijzonder hoge concentraties linolzuur (65-80%) en 8-14% van het zeldzame gamma-linoleenzuur (GLA), beide essentiële omega-6-vetzuren. GLA is opmerkelijk omdat het in het lichaam wordt omgezet in hormoonachtige prostaglandinen, die ontstekingsremmende, vaatverwijdende en immuunmodulerende effecten kunnen hebben. Ze verlagen ook het cholesterolgehalte en de bloeddruk. Daarom wordt teunisbloemolie in de rationele fytotherapie zowel uitwendig als inwendig gebruikt bij neurodermatitis, om jeuk en een droge huid te verlichten (HMPC-monografie).
De moderne fytotherapie heeft de toepassingen van teunisbloemolie aanzienlijk uitgebreid: inwendig voor premenstrueel syndroom (PMS) en menopauzale symptomen, voor een hoog cholesterolgehalte en hoge bloeddruk, voor acne en psoriasis, en voor reumatoïde artritis. In tegenstelling tot veel synthetische ontstekingsremmers blokkeert teunisbloemolie niet, maar reguleert het juist – een aspect dat de goede verdraagbaarheid verklaart, maar ook geduld vereist, aangezien de effecten vaak pas na 4-12 weken merkbaar worden. De kracht ervan ligt dus niet in een spectaculair direct effect, maar in een geleidelijke regulering – een principe dat goed aansluit bij de moderne fytotherapie.
Wortel van een teunisbloem
De wortel van de teunisbloem kan op dezelfde manier als andere wortelgroenten worden bereid. Hij moet echter wel in de herfst of winter worden geoogst.Naast de medicinale toepassingen is de teunisbloem een eetbare wilde plant met interessante culinaire mogelijkheden. De vlezige penwortels van deze tweejarige plant worden in de herfst en winter opgegraven wanneer ze nog jong en mals zijn. Ze kunnen op dezelfde manier als andere wortelgroenten worden bereid.
De smaak van de wortel van de teunisbloem doet enigszins denken aan schorseneer. Wie echter de wortel van een zomerbloeiende teunisbloem probeert, zal teleurgesteld zijn, want die is taai en houtachtig. De wortel wordt al in het voorjaar oneetbaar, wanneer er nieuwe scheuten uit het bladrozet tevoorschijn komen.
Zolang de teunisbloem zich nog in het rozetstadium bevindt, zijn de jonge blaadjes eetbaar. Hun smaak doet denken aan snijbiet. Tijdens de bloeiperiode in de zomer kunnen de lichtzoete bloemen en knoppen gegeten worden. Ze vormen een prachtige, kleurrijke toevoeging aan verse salades of als garnering. De kleine zaadjes zijn ook voedzaam – ze kunnen gebruikt worden als topping of in muesli en energierepen.
De teunisbloem is meer dan alleen een mooie verschijning in de schemering. Als medicinale plant combineert ze traditioneel gebruik met modern onderzoek en laat ze zien hoe kruidenremedies op zinvolle wijze kunnen worden geïntegreerd in holistische therapieën. Ze toont ook de culinaire rijkdom van eetbare wilde planten. De teunisbloem verdient dan ook een plek in de zon, ook al bloeit ze het liefst in de schemering.
Literatuur- Munir R, Semmar N, Farman M et al. Een geactualiseerd overzicht van de farmacologische activiteiten en fytochemische bestanddelen van teunisbloem (geslacht Oenothera). Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine 2017; https://doi.org/10.1016/j.apjtb.2017.10.004
- https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/oenothera-biennis-teunisbloem
