Zomerse citroenmelisse

Citroenmelisse is een van de bekendste kruiden. De schoonheid ervan schuilt in de geurige, brandnetelachtige bladeren. Maar het heeft nog veel meer te bieden: het is een fantastisch kruid voor zowel medicinale als culinaire toepassingen.

Monniken en bijen zijn, waren dol op citroenmelisse.

Citroenmelisse (Melissa officinalis) is afkomstig uit het Nabije Oosten, maar werd meer dan 2000 jaar geleden al in het hele Middellandse Zeegebied verbouwd. Het wordt citroenmelisse genoemd omdat er een delicate, citroenachtige geur vrijkomt wanneer de verse bladeren worden gekneusd. Uiteindelijk stak de plant de Alpen over met de Benedictijnse monniken en werd in kloostertuinen gekweekt. Vanwege het delicate aroma en de geneeskrachtige eigenschappen was citroenmelisse een belangrijk ingrediënt in diverse monastieke likeuren en geneesmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn de Karmelietenlikeur, Chartreuse en Bénédictine.

De naam citroenmelisse komt van het Griekse woord voor "honingbij". Citroenmelisse heeft inderdaad een bijzondere band met bijen. Ten eerste zijn de onopvallende, witachtige bloemen met lipjes een goede nectarbron voor zowel wilde als honingbijen. Ten tweede geloofden de oude Romeinen dat het sap van citroenmelisseblaadjes een koningin uit een zwerm kon lokken. Imkers wreven citroenmelisseblaadjes over de bijenkasten om de bijen in de kast te houden. Tegenwoordig weten we waarom bijen zo dol zijn op citroenmelisse: bijen markeren overvloedige voedselbronnen met een klierafscheiding die naar citroenmelisse ruikt.

In de Middeleeuwen: Goed voor het hart, voor vrouwen en voor het geheugen.

Hildegard von Bingen (1098-1179) schreef al over citroenmelisse en zei dat de warmte ervan mensen deed lachen en hun hart verblijdde. De arts Paracelsus (1493-1541) beschreef het ook als "de beste plant voor het hart". In de middeleeuwse geneeskunde stond citroenmelisse echter niet alleen bekend als "troost voor het hart", maar ook als een veelgebruikt middel voor vrouwen. Men geloofde dat citroenmelissethee de menstruatie bevorderde, de baarmoeder reinigde en de zwangerschap voorbereidde. De Engelse schrijver John Evelyn beschreef citroenmelisse in de 17e eeuw als "ongeëvenaard voor de hersenen, het geheugen versterkend en melancholie krachtig verdrijvend". Hiermee karakteriseerde hij treffend nieuwe wetenschappelijke studies die bevestigden dat citroenmelisse de hersenfunctie en het leervermogen verbetert: in laboratoriumexperimenten bleek citroenmelisse de activiteit van de neurotransmitter acetylcholine te verhogen. [1,2] In het centrale zenuwstelsel heeft deze neurotransmitter verschillende functies: hij bevordert onder andere onze aandacht en de vorming van herinneringen.

Citroenmelisse voor sterke zenuwen en een betere nachtrust.

Niet alleen in de traditionele kruidengeneeskunde, maar ook in de huidige medische toepassingen volgens Commissie E, HMPC en ESCOP, staat citroenmelisse vooral bekend als een mild kalmerend middel dat kan helpen bij nerveuze slaapstoornissen en stresssymptomen. De essentiële oliën die het bevat, zijn voornamelijk verantwoordelijk voor de effecten. Het kan ook verlichting bieden bij de behandeling van spastische maag- en darmklachten. Dankzij het antivirale rozemarijnzuur kan het ook uitwendig worden gebruikt bij koortsblaasjes. [3] 

Het volgende theerecept bevat een rustgevende combinatie van kalmerende planten die je overdag "sterke zenuwen" kunnen geven en je 's avonds helpen om gemakkelijk in slaap te vallen.

Slaap- en zenuwthee

• 40 g citroenmelisseblaadjes (Melissae foliae)
• 20 g valeriaanwortel (Valerianae radix) probeer ook eens de bloemen
• 20 g passiebloemkruid (Passiflorae herba)
• 10 g lavendelbloemen (Lavandula flos)

Giet 2 theelepels van het mengsel in 200 ml heet water en laat het, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink de thee gedurende 4 weken als onderdeel van een kuur. Drink bij nervositeit en rusteloosheid 2-3 kopjes per dag; drink bij slaapproblemen 1 kopje 's avonds.

Ook leuk om van te genieten.

Citroenmelisse staat over het algemeen bekend als een kruid voor thee en medicinale doeleinden, en niet zozeer als een specerij. Toch kan het delicate, frisse aroma een verscheidenheid aan gerechten verrijken. Het aroma is het sterkst in de jonge blaadjes; oudere blaadjes hebben een licht bittere smaak. Het aroma komt het best tot zijn recht bij gebruik van verse citroenmelisseblaadjes, idealiter voordat de plant bloeit. Je kunt de blaadjes gebruiken om salades, kruidenboter, kruidenkwark, pesto, sauzen, soepen, eiergerechten of zelfs vis en gevogelte op smaak te brengen. Kook de bladeren niet, of slechts kort, anders verliezen ze hun aroma!

De citroenachtige smaak van citroenmelisse past perfect bij fruitsalades, desserts, jam, gelei en compotes. Je kunt het ook gebruiken om witte wijn, appelsap, melk, siroop of azijn op smaak te brengen! En nu, in de zomer, is het ook zeker de moeite waard om een ​​verfrissende citroenmelisselimonade te maken!

Verfrissende citroenmelisse-limonade

Ingrediënten

• 6-8 toppen verse citroenmelisse (vóór de bloei!)
• 1 liter appelsap
• Sap van een halve citroen
• 0,7 liter koolzuurhoudend mineraalwater

Pluk de blaadjes van de citroenmelissestengels, doe ze in een grote kan en giet er appelsap overheen. Laat het drie uur in de koelkast trekken, zeef het en voeg citroensap toe. Vul aan met gekoeld bruisend water en serveer. Kinderen zijn dol op dit drankje!

De moderne kruidengeneeskunde maakt gebruik van de kalmerende en krampstillende eigenschappen van citroenmelisse, voornamelijk voor de behandeling van slaapstoornissen en spijsverteringsproblemen. De bestanddelen ervan kunnen ook de concentratie en het geheugen verbeteren.

Literatuur

1. Kennedy DO, Wake G, Savelev S, et al. Modulatie van stemming en cognitieve prestaties na acute toediening van eenmalige doses Melissa officinalis (citroenmelisse) met nicotine- en muscarine-receptorbindende eigenschappen in het menselijk centraal zenuwstelsel. Neuropsychopharmacol 200; 28: 1871–1881
2. Kennedy DO, Wightman EL. Kruidenextracten en fytochemicaliën: secundaire plantenmetabolieten en de verbetering van de menselijke hersenfunctie. Advances in Nutrition 2011; Volume 2, nummer 1: 32–50, doi.org/10.3945/an.110.000117
3. Shakeri A, Sahebkar A, Javadi B. Melissa officinalis L. – Een overzicht van de traditionele toepassingen, fytochemie en farmacologie. J Ethnopharmacol 2016;188: 204-28. doi: 10.1016

Vogelmuur, onkruid of superfood?

Vogelmuur is met paarse dovenetel, kleine veldkers en straatgras een echte pioniersoort op ruderale terreinen. In een zachte winter groeit vogelmuur gewoon door en kan aan het eind van de winter grote lichtgroene plakkaten vormen van kleine frisse blaadjes en dunne stengels. Goed voor de grond en goed voor mens en dier, want eetbaar en geneeskrachtig. In het voorjaar is het een van de eerste smakelijke planten waar we van kunnen genieten. Door hun milde smaak en delicate bladeren zijn ze een goed ingrediënt in talloze gerechten. Tegelijkertijd is vogelmuur een echte krachtpatser voor onze gezondheid dankzij het gehalte aan inhoudsstoffen!

Vogelmuur ( Stellaria media ) behoort tot de anjerfamilie ( Caryophyllaceae ). Hij komt vooral voor in Europa, Azië en Noord-Amerika langs bermen, in velden, in bossen en tuinen. Hij geeft de voorkeur aan voedselrijke grond en behoort tot de zogenaamde stikstofplanten.

De geslachtsnaam Stellaria (Latijn voor asterisk, ster ) is afgeleid van de vorm van de witte bloemblaadjes. 

Vogelmuur wordt ook beschouwd als een weerindicator, de bloemen gaan pas 's morgens open als er die dag mooi weer wordt verwacht [2].

De buitengewone vitaliteit van deze plant komt ook tot uiting in zijn agressieve, zeg maar assertieve groei, hij wortelt overal waar de stengelknopen de grond raken. Tuinders beschouwen het daarom als een bijzonder hardnekkig onkruid dat bovendien resistent is tegen veel herbicide. Hoewel hij de neiging heeft de gezaaide gewassen te overgroeien, kan hij vanwege zijn korte wortels ook gemakkelijk worden uitgetrokken. Maar ook in de tuin kan het nuttig zijn omdat het de grond vochtig houdt, wat vooral bonen en tomaten waarderen.

Effecten van vogelmuur

Vóór de middeleeuwen werd vogelmuur niet als medicinale plant gebruikt. In de Middeleeuwen werden ze vooral gebruikt voor huidziekten en om wonden te behandelen. Tegenwoordig wordt dit kruid onderzocht op de volgende mogelijke toepassingen (zie literatuur):

• ontstekingsremmend
• anti-oxidant
• antimicrobieel
• wondgenezend
• verlaagt de bloedsuikerspiegel en het teveel aan bloedvetten
• stimulerend op de stofwisseling
• lever beschermend
• vermindert angst

In de volksgeneeskunde worden de bladeren van vogelmuur gebruikt voor allerlei soorten ontstekingen, tegen reuma, virale en bacteriële infecties, bij de behandeling van luchtwegaandoeningen en uitwendig om jeuk te behandelen en als verkoelend kompres. Het wordt ook traditioneel gebruikt voor ziekten van de nieren, lever, hart en longen, evenals voor neurologische indicaties.  Vogelmuur! Het lijkt wel een wonderplant.

Wat zit er in vogelmuur? Inhoudsstoffen.

• Saponinen / zeepstoffen
• slijmstoffen
• Anthrachinonen
• Flavonoïden (bijvoorbeeld rutine) en carotenoïden
• Fytosterolen
• Vitaminen: A, B 1 , B 2 , B 3 , C en E
• talrijke mineralen zoals calcium, kalium, silica, magnesium, ijzer en zink
• talrijke aminozuren [4]

Medicinaal gebruik van vogelmuur

Therapeutisch wordt gebruik gemaakt van het vogelmuurkruid ( Stellariae mediae herba ) of de bladeren ( Stellariae mediae folia) .

Vogelmuur als thee of nog beter als smoothie

Voor inwendig gebruik kan een thee worden bereid: giet 250 ml kokend water over 2 theelepels vogelmuur en laat dit 10 minuten trekken. Een kopje hiervan kan meerdere keren per dag worden gedronken.

De thee kan vooral ook uitwendig gebruikt worden voor kompressen. Bij huidproblemen zoals geïrriteerde en ontstoken huid, jeuk of insectenbeten wordt vogelmuur vaak gecombineerd met gelijke delen smalle weegbree. 

Recept voor zalf voor vogelmuur

Het gebruik van een zalf met vogelmuur kan geschikt zijn als begeleidende behandeling bij huidproblemen zoals psoriasis, eczeem, puistjes en jeuk.

Ingrediënten

• 1 handvol verse vogelmuur
• 250 ml olijf- of amandelolie
• 20 gram bijenwaskorrels
• 50 g sheaboter of cacaoboter

Was de vogelmuur, dep hem droog, snij hem in kleine stukjes, doe hem in een afsluitbare bokaal en giet de olie erover. Sluit de container en laat deze 1-2 weken in het donker bij kamertemperatuur staan, waarbij u dagelijks schudt. Zeef vervolgens de olie en giet deze in een glas. Verhit het potje olie in een pan met water. Voeg de bijenwaspellets en de shea- of cacaoboter toe en roer tot de was en boter zijn gesmolten. Vul het vervolgens in zalfpotjes.  Als je geen fan bent van zalven, kun je het koude olie-extract ook direct gebruiken. Nog eenvoudiger ook. Ook het gemixt groen kan uitwendig alsa kompres gebruikt worden.

Vogelmuur in de keuken

Vogelmuur kun je uitstekend gebruiken als soepkruid of als malse groente. Ik heb ze leren kennen en waarderen als een uitstekend verteerbare groente die goed verwerkt kan worden in salades, pesto’s, groentemixen of soepen. De smaak is mild en doet denken aan jonge spinazie. Vanwege de mogelijk irriterende saponinen wordt soms aangeraden om er geen grote hoeveelheden van te eten. Maar er is niets mis met een handjevol in een salade, soep of pesto.

Het vers geperste sap van vogelmuur is vanwege de mineralenrijkdom van de plant uitstekend geschikt voor een behandeling (3 maal daags 1 eetlepel gedurende 4-6 weken). Vooral in het voorjaar zijn er ook tal van andere kruiden die prachtig gecombineerd kunnen worden met vogelmuur. 

Mijn recept voor een pesto van vogelmuur

Ingrediënten

• 2 handjes vogelmuur (fris uitziende, bovengrondse delen)
• 1 handvol brandnetelblaadjes en jonge, smalle weegbreeblaadjes
• knoflook naar smaak, peper en zout
• olijfolie

Hak de kruiden en de look fijn of doe ze direct in een blender. Voeg ca. 100 ml olijfolie toe en breng op smaak met peper en zout. Giet het in gesteriliseerde potjes en doe er een klein laagje olijfolie bovenop.

Als je hygiënisch hebt gewerkt, is de pesto buiten de koelkast, mits donker bewaard, minimaal een half jaar houdbaar. Pas op voor schimmelvorming! Je kunt de pesto verfijnen met Parmezaanse kaas, pijnboompitten of soortgelijke noten, waardoor het een sterker aroma krijgt. Maar let wel, dit verkort de houdbaarheid enigszins!

Recept voor een salade met vogelmuur

Ingrediënten

• 3 handjes vogelmuur
• 1 handvol paardenbloembladeren en rucolablaadjes
• een paar blaadjes hondsdraf of wat dovenetelkruid voor extra aroma
• een paar paardenbloem- en madeliefjesbloemen voor het oog als eetbare decoratie

Hak de kruiden grof, breng op smaak met appelciderazijn en olijfolie, zout en peper. Strooi de bloemen over de salade. Ik voeg graag feta en een paar cocktailtomaatjes toe aan de salade.

Als je geen regelmatige eter bent van wilde salades, raad ik aan om de hoeveelheid wilde kruiden in de salade langzaam te verhogen. Omdat het gebruik van wilde planten je stofwisseling en spijsvertering op gang kunnen brengen! 

Conclusie

Belangrijke biologisch actieve verbindingen zoals flavonoïden, saponinen, flavonoïden aglycon, tanninen, alkaloïden, fenolische verbindingen, fenolische zuren, triterpenoïden en antrachinon zijn aanwezig in vogelmuur. Vogelmuur is bovendien rijk aan eiwitten en 16 essentiële aminozuren. Ook bevat het mineralen zoals calcium, ijzer, kalium, zink en vitaminen. Verschillende ruwe extracten, zuivere verbindingen en formuleringen vertoonden therapeutische werkzaamheid zoals anti-obesitas, anti-diabetisch, ontstekingsremmend, antischimmel, anti-oxidant, maagkrampen en huidinfectie. 

Literatuur

Madaus G. Lehrbuch der biologischen Heilmitte; Abt. 1: Heilpflanzen; Bd. 1. Leipzig: Thieme; 1938. 2609 ff. Im Internet: Lehrbuch der biologischen Heilmittel / von Gerhard Madaus ; Abt. 1: Heilpflanzen; Bd. 1 (tu-braunschweig.de) am 12.02.2024
Oladeji OS, Oyebamiji AK. Stellaria media (L.) Vill.- A plant with immense therapeutic potentials: phytochemistry and pharmacology. Heliyon 6; 2020: e04150  Pharmacological assessments of different parts of S. media authenticated its anti-inflammatory, antioxidant, antimicrobial, anti-obesity, antidiabetic, anxiolytic and antileishmanial activities. The pronounced pharmacological activities of S. media could be linked to the ethnopharmacological beliefs.

Singh R et al. Stellaria media Linn.: A comprehensive review highlights the nutritional, phytochemistry, and pharmacological activities. Journal of Herbmed Pharmacology 2022; 11(3): 330-338  The findings revealed the presence of protein, vitamins, minerals, and secondary metabolites such as flavonoids, phenolic compounds, saponins, alkaloids, pentasaccharides, phlobatannins, and sitosterol. Extract and compounds displayed various pharmacological activities such as anti-inflammatory, anti-fungal, anti-bacterial, anti-obesity, anti-diabetic, anti-oxidant, anti-anxiety, antileishmanial, and anti-hepatitis.

Oxymel

Oxymel is een mengsel van honing en (appelcider)azijn dat verdund met water als natuurlijke drank gebruikt wordt. Deze drank, ook bekend als “zure honing”, heeft spijsverterings-, desinfecterende, antibacteriële en zelfs wondgenezende eigenschappen. In de natuurgeneeskunde wordt het vaak aanbevolen als huismiddeltje tegen verkoudheid, hoest en andere aandoeningen van de luchtwegen .

Het is een traditionele bereidingswijze die je ook in oude apothekersboeken kan terugvinden. Een voorbeeld.

Oxymel Simplex.

• Neemt Aceti vini acerrimi, een pond.
• Aquae Simplicis clarae, vier pond.
• Mellis, twe pond.

Laat den honig en 't water te zaam koken, schuimt dit wel af, als het water by naa weggedampt is, doed 'er den azyn by, laat het wederom door malkanderen koken, giet het door een doek, en bewaart het tot 't gebruik. Bataviasche apotheek(1746)

Oxymel - Ingrediënten

De basisingrediënten van Oxymel zijn heel eenvoudig: azijn en honing (verhouding 2 / 1 of andere verhoudingen). Ook kruiden en specerijen worden traditioneel toegevoegd. Bijzonder geschikt in de winter zijn de kruiden en specerijen die een antibacteriële en desinfecterende werking hebben, de slijmvorming tegengaan of anderszins de luchtwegen en het immuunsysteem ondersteunen, zoals salie, tijm, rozenbottels, gember, kurkuma, kaneel of kruidnagel. Ook oxymel met vlier is smakelijk en werkzaam op het immuunsysteem.

Oxymel met gember, kurkuma en salie

• 250 g honing⁠

• 500 g biologische appelciderazijn⁠

• 50 g verse biologische gember⁠

• wat salie (vers of gedroogd) ⁠

• 1 biologische citroen⁠

⁠• 1 el kurkumapoeder

• 1 afsluitbare pot (ca. 1 liter)

Schil de gember en snijd hem in kleine stukjes. Giet honing en azijn in een schone pot (eventueel wat verwarmen) en meng. Pers de citroen uit en doe het sap in het glas, rasp vervolgens de schil van een halve citroen en voeg deze ook toe. Voeg de echte salie en 1 eetlepel kurkumapoeder toe en meng alle ingrediënten goed door elkaar. ⁠ ⁠

Zettijd : 4 weken, dagelijks roeren.

Oxymel met brandnetels

Dit oxymel-recept is ideaal als voorjaarsbehandeling . Jonge brandnetels bevatten een extra portie ijzer om voorjaarsmoeheid tegen te gaan en hebben een zuiverende en ontgiftende werking .

• 250 g honing⁠

• 500 g biologische appelazijn⁠

• 1 handvol jonge brandnetelpunten⁠

• Optioneel: 1 handvol madeliefjesbloemen

• 1 afsluitbare glazen pot (ca. 1 liter) ⁠

Snij of plet de brandnetels en andere lentekruiden zodat de inhoudsstoffen beter vrijkomen. Giet honing en azijn in een schone pot (verwarmen, au bain marie) en meng. Voeg de kruiden toe en meng alle ingrediënten goed door elkaar. ⁠ ⁠

Zettijd : 4 weken, dagelijks roeren, daarna de kruiden zeven, verdunnen met water als drank

Oxymelrecept met rozenbottels

• 250 g honing⁠

• 500 g biologische appelciderazijn⁠

• 1-2 handjes rozenbottel⁠s

• 1 duimgroot stukje gember⁠

• 3 kaneelstokjes⁠

• verse tijm en salie

• 1 afsluitbare pot (ca. 1 liter) ⁠

Voor de rozenbottel-oxymel: halveer de rozenbottels en hak de kruiden fijn. Giet honing en azijn in een schone pot (verwarmen au bain marie) en oplossen, voeg dan de overige ingrediënten toe en meng goed.

Zettijd : 4 weken, dagelijks roeren.

Wetenschappelijk onderzoek met oxymel

• Biomed Pharmacother. 2020 Jun:126:110079. doi: 10.1016/j.biopha.2020.110079. Epub 2020 Mar 19. Thyme oxymel by improving of inflammation, oxidative stress, dyslipidemia and homeostasis of some trace elements ameliorates obesity induced by high-fructose/fat diet in male rat.
• Microbiology (Reading). 2023 Jul;169(7):001351. doi: 10.1099/mic.0.001351. Sweet and sour synergy: exploring the antibacterial and antibiofilm activity of acetic acid and vinegar combined with medical-grade honeys. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10433418/