De eerste vlierbloesems

Wie kent er onze vlierstruik niet? Een plant die net zoals de brandnetel graag bij de mensen groeit en dus ook in onze tuin thuishoort. Redenen om hem in je hart en in je tuin op te nemen zijn er genoeg, ten eerste is het een makkelijke groeier op onze zwaar bemeste, stikstofrijke gronden, ten tweede is het een mooie struik met zijn crèmewitte voluptueuze bloesem en zijn donkerpaarse bessen en ten derde is er bijna alles van te gebruiken.

Het geslacht Sambucus behoort tot de familie van de Kamperfoelie, samen met de Sneeuwbes en de Gelderse roos. Typische kenmerken van de Vlier zijn, de vreemde geur van het samengesteld blad, het zachte hout met wit merg (een soort isolatiemateriaal), de roomwitte bloesem en de paarskleurige, sappige vruchttrossen. Voor de tuin kan ook de Peterselievlier, een variëteit met dubbelgeveerd en diep ingesneden blad of de Trosvlier, vroeger Bergvlier, een soort van zuurdere, lichtvochtige eikenbossen, gebruikt worden. Natuurlijk bestaan er ook variëteiten van onze Vlier, zoals ‘Aurea’ met gelig blad en ‘Variegata’ met geel gevlekt blad, interessante struiken die wat afwisseling brengen in een grotere bostuin. Maar vergeet zeker de gewone Vlier niet! Vlier is gewoon te koop in de tuincentra bij het zogenaamd bosplantsoen, maar zaaien gaat ook zeer goed, of laat het anders maar aan de vogels over, zij eten de bessen op en dumpen de zaden met bemesting en al in je vogelvriendelijke tuin. Een bostuin op voedselrijke grond kan niet zonder vlier. Combineer met Meidoorn, Mispel, Gelderse roos, Hazelaar en Hondsroos om een aantrekkelijk vogelbosje te creëren waar je zelf ook van kan snoepen.

Gebruiksvriendelijke vlier

Er zijn weinig struiken die zo veel gebruikt geweest zijn in het verleden als de Vlier. De bloesem werd vers met beignetdeeg gefrituurd of gedroogd als thee gebruikt om winterse viruskwalen te verzachten, van de rijpe bessen werd gelei en hoestsiroop gemaakt en zelfs het blad en de schors hadden geneeskrachtige, vochtafdrijvende werking.

Vlierhout werd ook voor de vreemdste rituelen gebruikt. Men sneed wichelroeden van de takken, in sommige streken nam men de maat van een overledene met een vlierstok of werd een bladerloze scheut als zweep gebruikt door de koetsier van de lijkwagen. Vlier als begeleider en gezondhouder van de levenden, maar als je dan toch dood ging was hij je ook nog van dienst.

Medicinale vlierbloesem

Sambuci flos, zo beschrijft de farmacopee de bloeiwijze van vlier, die gebruikt wordt omwille van zijn zweetdrijvende werking bij virusinfecties met koorts, vooral bij verkoudheid en griep. De bloemtrossen werden vroeger geplukt in juni, nu al in Mei bij het begin van de bloei, een gedeelte van de kleine bloempjes zijn dan nog niet helemaal open, ze worden achter de groene hoofdstengel afgeknipt en zo in trossen opgehangen en gedroogd. Na het drogen kun je eventueel de bloemen van de stengels afritsen om zo een smakelijker product te verkrijgen. Het plukken en drogen moet zonder kneuzen verlopen, omdat anders de witgele bloempjes bruin worden en gedeeltelijk hun waarde verliezen. Infuus, in heet water minimum 5 minuten afgedekt laten trekken is de beste manier om vlierbloemen te gebruiken. Gemengd met Echte kamillebloemen en Lindebloesem krijg je een perfecte thee bij griep, die zeer goed werkt op voorwaarde dat bij de allereerste symptomen enkele dagen overvloedig veel (1 liter) en heet van gedronken wordt. Natuurlijk moet je daarbij ook warm binnen blijven en rusten. De Rode zonnehoed, een ander kruid uit onze kruidige siertuin, kunnen we er als zelfgemaakte tinctuur bij gebruiken om de lichamelijke weerstand te verhogen. De laatste jaren is het traditioneel gebruik van de Vlier ook wetenschappelijk wat onderbouwd. Onderzoekers konden flavonoïden isoleren, stoffen die er voor zorgen dat het griepvirus minder makkelijk in een gezonde cel kan binnen dringen, waardoor we minder snel ziek worden en vooral vlugger herstellen.

Vlierbloesem kunnen we niet alleen als medicijn gebruiken, maar er ook een smakelijke limonade van maken, gedroogd in cake, koek of brood verwerken en de bloesems frituren als beignets. De verse trossen kunnen we ook als decoratie gebruiken, alleen verandert de fijne geur in een gesloten ruimte vrij snel in een pisachtige stank. De allereerste keer dat ik een mooi vlierboeketje maakte, heb ik s’anderendaags een uur gezocht ‘naar waar die kat gepist had’. Je bent dus gewaarschuwd!

Rob Sambuci, vliersiroop van de rijpe bessen

De bessen worden geplukt als ze volledig rijp, bijna zwart zijn en met honing of suiker tot sap of siroop verwerkt. De onrijpe bessen bevatten nog blauwzuurverbindingen en zijn daardoor licht giftig. Bij het afrijpen en het koken verdwijnen deze stoffen en kunnen we volop genieten van zijn goede kwaliteiten. Naast zijn gebruik bij griep heeft het sap ook zogenaamde bloedzuiverende eigenschappen en zou jicht en zenuwpijnen verlichten. Probeer het eens als kompres, al wordt dat wel een kleurige smeerboel! Van de bessen wordt verder ook een goede vruchtenwijn gemaakt. Verder gebruikte men het sap om rode wijn en port te vervalsen. Een merkwaardig gevolg was, dat reuma- en jichtlijders zich beter voelden door het drinken van goedkope port omdat... daar vliersap in verwerkt was. Vliersap een beetje gezoet, verwarmd, met kruidnagel en kaneel, is voor mij een grappige en smakelijke vervanger van glühwijn.

In de keuken

Vlierbessen hebben een wat vreemde zoete smaak met zelfs enige bittere nasmaak, waar we wel even moeten aan wennen. De oude recepten die hier vermeld worden vragen soms wel wat persoonlijke aanpassing, experimenteren dus maar!

Een Engels oorlogsrecept voor jam: 6 delen vlierbes en 6 delen appel apart gaar koken, zeven en met 12 delen suiker inkoken, eventueel een geleermiddel toevoegen. Zelf doe ik er wel eens een klein beetje kaneel bij. Vlierbloesemazijn van John Evelyn uit 1664 smaakt ook nu nog goed, gewoon gedroogde bloesem 8 dagen in azijn laten trekken, smakelijk bij vruchtensalade. Bloemknoppen zitten al in februari aan de struik, in azijn geconserveerd kunnen zij als een soort kappertjes gebruikt worden. En wat denk je van de bessen ingekookt met azijn en gekruid met sjalotten, gember, nootmuskaat en peperkorrels als een soort ketchup of chutney te verorberen. Ik geef toe, nogal gedurfde recepten! Een veel klassiekere toepassing is onze vlierbloesemlimonade die soms wat overdreven champagne genoemd wordt.

Buiten de keuken.

Te proberen is het blad gekookt in water als vliegenverdrijvend middel of als insecticide, de ouwe Plinius gaf ons 2000 jaar geleden al dit huis- en tuinmiddeltje. Dezelfde Plinius adviseerde de vlierplant nogal ritualistisch om appels langer te bewaren, een toepassing die we regelmatig terug vinden en dan niet alleen als conserveermiddel maar ook om de vruchten te aromatiseren. Het proberen meer dan waard! Bloesemwater werd vroeger veel gebruikt bij huidirritatie, kloven, ruwe handen en als cosmetica om een gladde en witte huid te verkrijgen. Aqua Sambuci was ten andere een officinale bereiding in de Engelse farmacopee. Het verzachtend en vettend effect op de huid ervaar ik elk jaar weer bij het plukken van de prachtige bloesems, deze werking hebben we te danken aan de vrije vetzuren en de vele slijmstoffen die overdadig met het stuifmeel op mijn armen terecht komen. Een natuurlijk schoonheidsbad wat ik zeer goed kan gebruiken.

De vlier van mijn jeugd.

Als jongen van veertien, was ik natuurlijk niet bewust met natuur bezig, maar die natuur en de vlier was wel het decor waarin we onze avonturen beleefden. Voor kinderen, in elk geval voor mij, is Vlier altijd een avontuurlijke struik geweest. De oudste exemplaren deden dienst als geheime schuilplaatsen voor onze Robin Hood-bende en de uitgeholde stengels werden als blaaspijpen, proppenschieters en als fluitjes gebruikt. Onoverwinnelijk waren we bij de Hoegaardse fabriekvijvers beschut door de bladkoepel van de Vlier en omringd door een muur van kindhoge brandnetels, waar wij alleen doorheen raakten.

Vele jaren later sta ik terug in Hoegaarden om de volste vlierbloesems te plukken en bedekt met het verzachtende stuifmeel voel ik me eeuwig gelukkig. Zo kan vliermoedertje vrouw Holle niet alleen je tuin versieren, of je gezondheid verbeteren maar ook nog je gemoed aanspreken en dat zou elke plant in de ideale tuin moeten doen.

Wetenschappelijk onderzoek

• https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/sambucus-nigra

Ui en knoflook helpt bij griep en verkoudheid.

Een combinatie van extracten van knoflook en ui beschermt 65-plussers tegen griep en verkoudheid. Dat blijkt uit een Spaanse humane studie uit 2023. De onderzoekers gebruikten een supplement, maar gewone uien en knoflook beschermen waarschijnlijk net zo goed.

Spaanse farmacologen van de universiteit van Grenada experimenteerden gedurende 36 weken met een slordige zestig 65-plussers, die woonden in een verpleeghuis. De onderzoekers verdeelden hun proefpersonen in twee groepen, een groep die elke dag bij het middageten een placebo innam en een groep die bij de lunch een supplement slikte. Het supplement heette Aliocare, een product van het Spaanse Domca. Domca betaalde de studie niet. In elke capsule Aliocare zit, naast 180 milligram vitamine C en 7 milligram zink, 100 milligram extract. Dat bestaat voor 86 milligram uienextract en voor 14 milligram uit knoflookextract. Het uienextract in Aliocare is gestandaardiseerd voor propiïne - volledige naam: S-allyl-L-cysteïne-sulfoxide - en analogen daarvan.  De belangrijkste actieve stof in het knoflookextract was allicine - of in ieder geval precursoren daarvan. Volgens Domca bevat een capsule evenveel actieve stoffen uit ui en knoflook als je kunt binnenkrijgen via twee teentjes knoflook en een gewone ui

Het gebruik van het gecombineerde extract van knoflook en ui beschermde de 65-plussers tegen verkoudheid en griep. De kans op die virale infecties verminderde met een factor van 4.

Suppletie verminderde het aantal keren dat de 65-plussers last hadden van hoest, pijn in de botten of vermoeidheid. Dat zijn klassieke symptomen van verkoudheid en griep. Tenslotte reduceerde de combinatie van knoflook en ui het aantal dagen dat de proefpersonen, als ze ziek werden, het aantal dagen dat ze last hadden van die symptomen. Gemiddeld reduceerde suppletie de duur van de symptomen met een factor van drie.

"In conclusion, regular consumption of an Allium extract improves the immunity of elderly volunteers and can be used prophylactically against the most common infectious respiratory diseases", resumeren de onderzoekers.

• Bron: Nutrients. 2023 May 15;15(10):2308.
• https://kruidwis.blogspot.com/2019/01/knoflook-in-ortus-sanitatis.html

Vlierbessen, gezond maar met gebruiksaanwijzing

Vlierbessen zijn kleine krachtpatsers, boordevol waardevolle voedingsstoffen. Naast vitamine A, sommige B-vitamines, vitamine E en vooral veel vitamine C, bevatten vlierbessen ook mineralen zoals kalium, calcium en andere. Het flavonoïdengehalte, met name van anthocyanen, is bijzonder opmerkelijk. [1] Studies hebben de effecten van anthocyanen onderzocht. Anthocyanen kunnen celbeschermende, immuunstimulerende, ontstekingsremmende en antivirale effecten hebben, vooral tegen influenzavirussen.[2]

Toepassingen van de bessen van Sambucus nigra 

In de kruidengeneeskunde worden vlierbessen traditioneel voornamelijk gebruikt om het immuunsysteem te versterken en het genezingsproces van infectieziekten te ondersteunen. Er bestaat geen monografie over vlierbessen ( Sambuci fructus ); ze hebben wel hun plaats in de traditionele geneeskunde. Vlierbloesem ( Sambuci flores ) daarentegen heeft een positieve monografie van ESCOP, HMPC en Commissie E voor de behandeling van verkoudheid.

Vlierbessensap of -puree wordt vaak gebruikt om het immuunsysteem te versterken en het genezingsproces van infectieziekten te ondersteunen. Vlierbessensap van goede kwaliteit is verkrijgbaar in natuurvoedingswinkels of biologische winkels. Je kunt het sap ook zelf maken. De makkelijkste manier is met een stoompers. Als je een sapcentrifuge of slowjuicer gebruikt, moet je het sap verwarmen om de sambunigrine te neutraliseren. Je kunt echter ook zonder speciale apparatuur vlierbessensap maken.

Vlierbessen bevat het cyanogene blauwzuurglycoside sambunigrine. Rauwe vlierbessen kunnen daarom misselijkheid, braken en diarree veroorzaken. Verhitting van de bessen tot temperaturen boven 80°C breekt sambunigrine af. 3-5 minuten verhitten tot 80°C (176 °F) is voldoende. Er zijn geen bijwerkingen of contra-indicaties bekend voor het consumeren van gekookte vlierbessen, ongeacht de geconsumeerde hoeveelheid.

Vlierbessen immuunbooster

• 2 kg verse vlierbessen
• 500 ml water of appelsap
• Sap van één citroen

Haal de bessen met een vork van de trossen en breng ze in een afgesloten pan met water of sap aan de kook. Laat het geheel 15 minuten zachtjes koken. Om sap te maken, doe je de bessen in een fijne zeef of een neteldoek en laat je ze uitlekken in een bak. Het gaat sneller als je de gekookte bessen in 2-3 porties in een doek doet en ze met de hand uitknijpt. De doek zal dan een permanente paarse kleur hebben. En je handen ook, als je geen handschoenen draagt!

Om puree te maken, moet je de bessen door een zeef persen. Zo krijg je niet alleen het sap, maar ook een deel van het vruchtvlees. Dit zorgt voor een iets dikkere consistentie. Of je nu sap of puree prefereert, is een kwestie van smaak. Het effect is in beide gevallen hetzelfde.

Breng het sap of de puree opnieuw aan de kook en giet het heet in gesteriliseerde flessen of potten met schroefdeksels. Sluit de potten direct af. Ik raad aan om de flessen nogmaals 15 minuten in een waterbad of oven op 90 °C te verwerken om schimmelvorming te voorkomen.

Om je immuunsysteem te versterken, kun je een kuur volgen en vier weken lang dagelijks een borrelglaasje opgewarmd vlierbessensap drinken, of twee eetlepels van het vruchtvlees direct eten, of het bijvoorbeeld door een bakje yoghurt of je muesli roeren. Als je het puur niet lekker vindt, kun je er wat honing of zoete vlierbloesemsiroop aan toevoegen.

Mocht je toch een infectie oplopen, drink dan in plaats van een kleine hoeveelheid een klein kopje (ongeveer 150 ml) verwarmd vlierbessensap met een theelepel honing of vlierbloesemsiroop en een beetje vers citroensap, 2-3 keer per dag. Het toevoegen van twee plakjes gember, verwarmd met het sap, zal het effect verder versterken. Drink het sap zolang de symptomen aanhouden en nog eens 3 dagen om uw herstel te ondersteunen. 

Verkoudheidsthee met vlierbessen

• 600 ml water
• 1 theelepel gedroogde vlierbessen (Sambuci fructus)
• 1 theelepel gedroogde vlierbloesem (Sambuci flos)
• 1 theelepel gedroogde lindebloesems (Tiliae flos)
• 1 tl gedroogde moerasspireabloemen (Spiraeae flos). 

Je kunt gedroogde vlierbessen gebruiken voor een verkoudheidsthee. Houd er rekening mee dat de bessen gekookt moeten worden zoals hierboven beschreven vanwege het sambunigrine. 

Lindebloesem heeft een positieve beoordeling van de Duitse Commissie E gekregen voor de behandeling van verkoudheid en droge, irriterende hoest. In de traditionele geneeskunde wordt lindebloesemthee ook gebruikt als zweetdrijvend middel en voor de behandeling van opkomende verkoudheid en situaties met een infectierisico. Ook de bladeren en bloemen van moerasspirea hebben een positieve beoordeling gekregen van Commissie E voor de behandeling van verkoudheid. Net als wilgenbast bevat het natuurlijke voorlopers van het actieve ingrediënt salicylzuur. Moerasspirea mag niet worden gebruikt door mensen met een overgevoeligheid voor salicylaten (salicylzuurallergie).

Kook de gedroogde vlierbessen kort in water. Verwarm de bessen 3-5 minuten tot 80 °C. Haal dan de pan van het vuur en voeg de gedroogde vlierbloesem, lindebloesem en moerasspirea toe. Dek af en laat 10 minuten trekken. Zeef de thee en drink gedurende de dag 3 kopjes hete thee. Blijf de thee drinken tot de symptomen zijn verdwenen en gedurende 3 dagen daarna om het herstel van je lichaam te ondersteunen.

Gluhwijn met vlierbessensap

• vlierbessensap of verdunde vlierbessensiroop 250 ml
• 1 kruidnagel
• 1 kaneelstok
• sinaasappelschil of bittere sinaasappel
• eventueel wat zoeten met honing of suiker

Verwarmen, zowat 30 minuten laten trekken. Uitzeven, eventueel nog wat op smaak brengen en warm drinken. Lekker medicijn bij verkoudheid, griep en bij acute virale infecties

Literatuur

• Chrubasik C, Chrubasik S. Zwarte vlierbes: traditioneel gebruik wetenschappelijk bewezen. Journal of Phytotherapy 2008
• https://kruidwis.blogspot.com/2021/01/over-vlier-tegen-virussen.html
  
• https://sites.google.com/site/kruidwis/kruidenmonografie-a-z/sambucus-nigra
  

Rode zonnehoed tinctuur maken. Ook in de winter van de wortels.

Echinacea-soorten worden medicinaal gebruikt. De gebruikte delen zijn de bloem en de wortel. Van de verschillende soorten bevat de Echinacea purpurea de grootste hoeveelheden interessante inhoudsstoffen. De plant wordt vooral ingezet om het immuunsysteem te versterken en om griep, verkoudheid en infecties van de bovenste luchtwegen te behandelen en te voorkomen. Echinacea-soorten worden daarnaast toegepast bij andere infecties, in wondbehandeling en bij huidaandoeningen, zoals eczeem en psoriasis. Bovendien zijn Echinacea-soorten effectief tegen virale infecties, zoals herpes simplex virus.

Naast de immuunstimulerende kwaliteiten wijst onderzoek steeds meer in de richting van een effect van Echinacea-soorten op het endocannabinoïde systeem, een lichaamssysteem dat een belangrijke immunologische rol speelt. De alkamiden in de plant vertonen immers een structurele gelijkenis met anandamide, een lichaamseigen stof die een belangrijke rol speelt in het endocannabinoïde systeem. De alkamiden kunnen zich binden aan endocannabinoïde receptoren, waardoor ze werken als immuunmodulerende stoffen (stoffen die het immuunsysteem reguleren). Er wordt nog steeds veelbelovend onderzoek uitgevoerd naar deze eigenschap van de plant.
Deze Echinaceatinctuur kan je gebruiken bij de behandeling van virale en bacteriële infecties en bij een verzwakte weerstand. Het helpt vooral bij infecties van de luchtwegen, zoals verkoudheid, griep, amandelontsteking en bijholteontsteking. Een goede dosering is 1 ml 3 keer per dag. Je kunt het ook de hele winter doornemen, maar las wel af en toe een stopweek in. Als je de tinctuur wilt inzetten voor acute behandeling – zoals de beginfase van griep of verkoudheid – begin dan de dag met 2 ml en daarna om de 2 uur 1 ml, met een maximum van 10 ml per dag.

Recept zonnehoedtinctuur

• 30 ml ethanol (alcohol van 96%)
• 20 ml water
• 1 eetlepel wortel en / of bloem van Rode zonnehoed (Echinacea purpurea of E. angustifolia)

Je kunt voor het maken van de tinctuur gebruik maken van de wortel en/of bloem van Rode Zonnehoed. Je kunt verse of gedroogde plantendelen gebruiken, maar de verse hebben een hoger gehalte aan alkamiden. Je snijdt de plantendelen in kleine stukken en doet ze in een afsluitbaar weckpotje. Om de tinctuur te maken, gebruik je als extractiemiddel ethanol (= voor consumptie geschikte alcohol) van 55-65%. Dit bereik je door pure ethanol te verdunnen met water (in dit geval 30 ml ethanol verdunnen met 20 ml water). Dit voeg je bij de plantendelen in het potje. Je laat de plantendelen ongeveer een maand in de tinctuur trekken. Vervolgens zeef je de plantendelen eruit en bewaar je de tinctuur in een donker en goed afsluitbaar (druppel)flesje. Deze tinctuur is zowat 5 jaar houdbaar.

• Let op bij allergieën voor leden van de Composietenfamilie. 
• Echinacea-soorten zouden van invloed kunnen zijn op de snelheid waarmee het lichaam cafeïne afbreekt, waardoor de werking van cafeïne versterkt wordt. Dit zou kunnen leiden tot rusteloosheid, hoofdpijn en een versnelde hartslag.

Echinacea virusremmer

Als je een griep onder de leden hebt, kan Echinacea purpurea de ziekteduur net zoveel verkorten als de farmacologische virusremmer oseltamivir. Dat blijkt uit een Tsjechische studie uit 2015, waaraan 420 proefpersonen meewerkten. Uit dat onderzoek bleek ook dat Echinacea purpurea beduidend minder bijwerkingen had dan oseltamivir.

Studie

De onderzoekers verdeelden de proefpersonen, die allemaal 1-2 recent griep hadden gekregen, in 2 groepen. De ene groep kreeg gedurende 5 dagen elke dag 2 capsules oseltamivir. In elke capsule zat 75 milligram actieve stof. Daarna slikten de proefpersonen nog eens 5 dagen placebocapsules. Oseltamivir gebruik je normaliter maar 5 dagen achtereen, vandaar.

Oseltamivir is een remmer van het enzym neuraminidase. Neuraminidase zit op de oppervlakte van virussen. Hoe actiever dat enzym is, hoe beter het cellen kan binnendringen en zich kan vermenigvuldigen. Oseltamivir is ontwikkeld door Roche, die het op de markt zet als Tamiflu. Het is een omstreden middel. Volgens studies verkort oseltamivir de duur van een griep met 17 uur, maar ervaart 11 procent van de gebruikers bijwerkingen als misselijkheid, diarree en overgeven.

De proefpersonen in de andere groep kregen gedurende 10 dagen Echinacea in de vorm van Echinaforce Hotdrink van A Vogel Bioforce. [vogel.com] Vogel betaalde wel het onderzoek. Het belangrijkste bestanddeel van Echinaforce Hotdrink is een extract op alcoholbasis van zowel de wortels als de bovengrondse delen van Echinacea purpurea, maar bestaat voor een derde ook uit een vlierbessenextract. Prominente bioactieve stoffen in Echinaforce zijn rutine en dodecatetraenoic acid isobutylamide.

Op de eerste 3 dagen van de proef kregen de proefpersonen 5 keer per dag een supplement van 5 milliliter, aangelengd met heet water. De overige 7 dagen kregen de proefpersonen 3 keer per dag een supplement.

Resultaten

In beide groepen verminderden de griepverschijnselen in gelijke mate. De verschillen die je hieronder ziet waren niet significant. In beide groepen zakte de koorts even snel. Ook wat dat betreft werkte het supplement even goed als het farmacologische middel.

Wel significant waren de verschillen tussen de bijwerkingen die de twee groepen rapporteerden. In de Echinacea-groep stelden die weinig voor, in de oseltamivirgroep kwamen die frequenter voor. Vijf proefpersonen in de oseltamivirgroep hadden zoveel last van misselijkheid en overgeven dat ze uit de studie stapten.

Bron: Curr Ther Res Clin Exp. 2015 Apr 20;77:66-72.