Over bitterstoffen

Plantaardige bitterstoffen behoren tot een heterogene groep stoffen die als enige gemeenschappelijke eigenschap hun bittere smaak hebben. De intensiteit van deze bitterstoffen varieert per plant. Sommige planten hebben een bitterwaarde van 1:10.000, zoals gentiaan, absint, artisjok of duivelsklauw, wat betekent dat 1 gram van het kruid nog steeds als bitter waarneembaar is in 10 liter water. 

Helaas zijn de groenten die we tegenwoordig in de winkels vinden, door veredeling grotendeels veranderd, waardoor ze nauwelijks nog bittere stoffen bevatten. Toch leveren bittere stoffen een belangrijke bijdrage aan een gezonde spijsvertering, zoals de volksmond al zegt. Vandaar het gezegde: "Bitter in de mond, gezond in de maag."

Hoe werken bitterstoffen?

De effecten van bittere stoffen op de spijsvertering zijn zeer uiteenlopend:

• Ze stimuleren een verhoogde speekselproductie in de speekselklieren, wat leidt tot een betere voorvertering van voedsel in de mond.
• In de maag zorgen de bittere stoffen voor een verhoogde afscheiding van maagsap en een verhoogde bloedtoevoer naar het maagslijmvlies.
• De lever produceert meer gal en de galafgifte door de galblaas neemt toe, wat onder andere de vetvertering ten goede komt.
• De peristaltiek van de maag en darmen wordt gestimuleerd, wat leidt tot een verbeterd transport van de maag- en darminhoud.
• Ze verminderen ook een opgeblazen gevoel en zouden mogelijk de trek in zoetigheid doen afnemen.
• In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) worden ze al sinds jaar en dag gewaardeerd als verfrissend, stimulerend, energiegevend en verwarmend.
• Ze worden over het algemeen beschouwd als toniserend, wat betekent dat ze het hele organisme versterken, de spankracht van een orgaan verbeteren.

In tegenstelling tot de gecultiveerde varianten van onze groenten, bevatten veel medicinale en wilde planten nog steeds natuurlijke bitterstoffen. Je kunt ze als thee drinken om ze door je lichaam te laten opnemen. Het gebruik ervan in druppelvorm is zelfs nog eenvoudiger en handiger.

Enkele geneeskrachtige planten die bittere stoffen bevatten

Er zijn tegenwoordig diverse zogenaamde bittermiddelen commercieel verkrijgbaar in de vorm van bittere druppels. Als u zelf bittere druppels wilt maken, kunt u de werking ervan beïnvloeden. Verschillende planten zijn hiervoor geschikt:

Paardenbloem (Taraxacum sect. Ruderalia) : De wortel van de paardenbloem wordt gebruikt voor de bittere kruidendruppels. Wanneer deze in het voorjaar wordt opgegraven, zou de bitterheidswaarde 100 zijn, en vaak zelfs nog hoger. In de herfst bevat de paardenbloemwortel aanzienlijk minder bittere stoffen. Het stimuleert de eetlust, bevordert de galstroom, stimuleert de stofwisseling en helpt bij de spijsvertering. Commissie E beveelt het onder andere aan bij stoornissen in de galstroom en bij een opgeblazen gevoel en winderigheid. Tip: Paardenbloemblaadjes bevatten ook bittere stoffen en smaken licht bitter. Je kunt bijvoorbeeld fijngesneden paardenbloemblaadjes direct aan een salade toevoegen om je spijsvertering op een milde manier te stimuleren.

Duizendblad (Achillea millefolium L.)  De bloemen worden gebruikt voor de bittere tonicumdruppels. Duizendblad heeft een bitterheidswaarde tussen 3000 en 5000. De HMPC beveelt het aan als traditioneel middel tegen milde krampen in het maag-darmkanaal. Bovendien stimuleren de bloemen van duizendblad de eetlust.

Artisjok (Cynara cardunculus L.)  Voor bittere kruidendruppels worden de bladeren van de artisjokbloem gebruikt, met name de medicinale artisjok. De bitterheid van artisjokbladeren is maar liefst 10.000! Artisjokbladeren hebben een bijzonder sterk effect op de galproductie en -afvoer, wat leidt tot een betere vetvertering. Bovendien stimuleren de actieve bestanddelen in artisjokbladeren de aanmaak van spijsverteringsenzymen in de alvleesklier en beschermen ze levercellen en bevorderen ze hun regeneratie.

Echte kamille (Matricaria recutita L.)  Hoewel de bloemen zelf weinig bittere stoffen bevatten, is het toch gunstig om ze toe te voegen aan de druppels met bittere kruiden. Kamille heeft krampstillende, gasverdrijvende en antimicrobiële eigenschappen, waardoor het de werking van de bittere kruiden aanvult.

Pepermunt (Mentha x piperita L.)  De bladeren bevatten nauwelijks bittere stoffen, maar worden door de HMPC aanbevolen voor inwendig gebruik bij dyspeptische indigestie en winderigheid. Ze versnellen de maaglediging en worden in de traditionele geneeskunde ook gebruikt tegen misselijkheid. Met deze effecten vormt pepermunt een perfecte aanvulling op uw bittere kruidendruppels. En tot slot verbetert het ook nog eens de smaak.

Bitterdruppels voor de spijsvertering

Ingrediënten

• 15 g paardenbloemwortel
• 15 g duizendbladbloemen of bloeitoppen
• 10 g artisjokbladeren
• 5 g kamillebloemen
• 5 g pepermuntblaadjes
• ongeveer 250 ml alcohol van 40% (bijv. wodka of witte rum)

materiaal

• snijplank
• mes, mortier, vijzel
• keukenweegschaal met de fijnst mogelijke schaalverdeling, indien mogelijk nauwkeurig tot op de gram.
• maatbeker
• bokaal met glazen deksel (weckpot of apothekersfles)
• theefilterzakjes of een (fijne) zeef
• doseerfles met druppelaar of sproeikop
• labels

Bereiding

Hak de wortel en gedroogde kruiden zo fijn mogelijk. Doe ze in een vijzel met een beetje alcohol en maal ze zo fijn mogelijk. Doe de gemalen kruiden in de bokaal en voeg de alcohol toe. Voeg indien nodig nog wat alcohol toe; de ​​kruiden moeten volledig ondergedompeld zijn en lichtjes kunnen drijven. Plak een etiket met de infusiedatum op de bokaal. Laat  7-10 dagen op een lichte, maar niet te zonnige plek staan. Schud de pot dagelijks voorzichtig om ervoor te zorgen dat de actieve ingrediënten goed verdeeld zijn in de oplossing.

Zodra de trektijd voorbij is, giet u het mengsel door een theefilter in een glazen pot. Knijp het filter goed uit. Vul vervolgens de doseerfles met de tinctuur en voorzie deze van een etiket (naam van de tinctuur en bereidingsdatum). Bewaard op een koele, donkere plaats is de bittertinctuur een jaar houdbaar. 

Bij acute spijsverteringsproblemen kunt u 10-15 druppels ongeveer 30 minuten voor de maaltijd innemen. Als deze dosering onvoldoende is, kunt u deze verhogen tot 20-25 druppels. De werking van bittere stoffen verschilt sterk van persoon tot persoon, dus iedereen moet experimenteren om de dosering te vinden die voor hem of haar het beste werkt. U kunt de spijsvertering ook ondersteunen met 15 druppels van uw tinctuur vóór een grote, feestelijke maaltijd.

Tip : Wodka of witte rum zijn bijzonder geschikt voor een tinctuur omdat ze een neutrale smaak hebben. Voor het extraheren van de kruiden raad ik aan om potten met schroefdeksels te gebruiken waarvan de afsluiting geen pvc of weekmakers bevat. Deze zijn gemakkelijk te herkennen aan de blauwe rand aan de binnenkant. Zelfs als de pot eerder een alcoholische drank heeft bevat, is dit type pot nog steeds geschikt. Ik gebruik geen potten met andere deksels, omdat de alcohol er mogelijk kankerverwekkende weekmakers uit kan laten vrijkomen.

Nog eens een eenvoudige smeerwortelzalf

Bereiding van een smeerwortelzalf voor gewrichtsproblemen

• 
  20 g verse smeerwortelwortels (of 10 g gedroogde smeerwortelwortels)
• 200 ml olijfolie
• 20 g bijenwas, bij voorkeur in de vorm van bijenwaspastilles
• Snijplank en scherp mes
• kookplaat
• 2 kleine potjes
• thermometer
• kooklepel
• Zeef en een gaasdoek
• Zalfpotje voor 200 gram zalf

Snijd verse smeerwortelwortels in dunne plakjes en snij elk plakje vervolgens in kleinere stukjes. Als alternatief kunnen gedroogde en gehakte smeerwortelwortels worden gebruikt; gedroogde wortels bevatten zeer weinig water dus is de helft van de hoeveelheid voldoende. Giet olijfolie in de pan, voeg de smeerwortels toe en verwarm alles langzaam. De temperatuur moet rond de 70 °C liggen (controleer indien nodig met een thermometer). Als de olie te heet is, zullen de wortels verbranden en de werkzame stoffen verloren gaan.Roer de olie gedurende 30 minuten met een houten lepel op ongeveer 70 °C en zeef vervolgens de hete olie. Plaats hiervoor een dunne kaasdoek in een zeef en giet de olie erdoor in een tweede, schone pan. Knijp de wortelstukjes goed uit in de kaasdoek.

Voeg nu de bijenwas toe aan de smeerwortelolie en laat het geheel al roerend opnieuw smelten op het hete fornuis.

Haal de pan van het fornuis en roer tot het mengsel van smeerwortel, olijfolie en was halfvast en lauw is geworden. Giet de zalf vervolgens in een zalfpot en sluit deze goed af. Bewaard op een koele plaats is de zalf ongeveer een jaar houdbaar!

https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/symphytum-smeerwortel

Bitterplanten

Kruiden die traditioneel als 'bitters' worden gebruikt, reinigen en verjongen de lever en stimuleren de galstroom. Alle traditionele geneeswijzen, zoals die uit Europa, China en India, erkennen het belang van regelmatig gebruik van een bittertonicum. Wanneer 'bitters' in de mond worden geproefd, stimuleren ze het lichaam om speeksel af te scheiden en cholesterol om te zetten in gal. Studies bevestigen dat bitters de productie van maagsap en galzuur verhogen door de speekselproductie te verhogen door specifieke receptoren op het slijmvlies van de mond te stimuleren. Bitters verhogen ook de oplosbaarheid van gal, wat de spijsvertering enorm bevordert en de kans op galstenen vermindert. Omdat gal vetten afbreekt, geldt: hoe meer bitters er in de voeding zitten, hoe meer cholesterol er in gal wordt omgezet en hoe sneller de vetvertering verloopt, waardoor cholesterol op natuurlijke wijze wordt verlaagd.  Bittere kruiden stimuleren ook de eetlust en reinigen tegelijkertijd het lichaam van gifstoffen en toxines. Het verlicht een aandoening die bekend staat als leververvetting, die gepaard gaat met slecht zicht, hormonale onevenwichtigheden, huidproblemen en vele andere ziekten. 

Klinische studies met artisjokbladsap en -extract voor het verlagen van cholesterol hebben al binnen 6-12 weken goede resultaten laten zien. Verschillende conventionele cholesterolverlagende medicijnen zijn gebaseerd op de galzuurstofwisseling. Het ondersteunen van de lever met bittere kruiden wordt in de traditionele Chinese geneeskunde ook als essentieel beschouwd voor het normaliseren van de hormoonspiegels; de lever filtert overtollig oestrogeen uit het bloed, dus het is erg belangrijk dat de lever niet verstopt raakt met vetafzettingen en deze vitale functie aantast. Het meest onderzochte 'bitterkruid' voor de behandeling van ernstige leveraandoeningen is mariadistel, Silybum marianum. Veel Europeanen gebruiken nog steeds bitterkruiden voor of na het eten. Onze voorouders wisten heel goed hoe belangrijk het is om regelmatig 'bitterkruiden' te gebruiken om het lichaam te versterken en te verstevigen.

Bittere stoffen uit de plantenfamilie Asteraceae zijn vaak sesquiterpeenlactonen. Het belangrijkste actieve ingrediënt van bvb gezegende distel is een bitter smakende sesquiterpeenlacton genaamd cnicine. De bittere bestanddelen in artisjok, klis en mariadistel zijn flavonolignanen. Andere bittere stoffen zijn bitter smakende flavonoïdglycosiden, zoals die van bittere sinaasappelschillen, waaronder neohesperidine en naringine. 

Veel bittertonics bevatten kruiden met een laxerende werking en kunnen een mild laxerende werking hebben bij inname in de aanbevolen dosering. Afhankelijk van het gebruikte kruid en de ingenomen dosering kunnen bitterstoffen ook een sterk laxerende werking hebben bij overmatig gebruik. Er zijn geen bijwerkingen gemeld tijdens klinische onderzoeken met gestandaardiseerde mariadistelextracten. Mariadistelproducten kunnen bij sommige mensen een mild laxerend effect hebben vanwege de stimulerende effecten op de galafscheiding. Het gebruik van mariadistelextract kan ook de bloedglucosespiegel verlagen.

Enkele recepten voor de lever

• Leverthee Artisjokbladeren 20 g Duizendblad 20 g Paardenbloemwortel 10 g Giet 1 eetlepel van het mengsel over 150 ml heet water, dek af, laat 10 minuten trekken en zeef. Drink 1 kopje 3 keer per dag. 
• Leverkuur met tincturen van Mariadistelvrucht 10 g Ethanol 96% v/v 50 ml Doe de geplette of fijngemalen mariadistelvrucht in een extractievat / glazen flesje. Giet er 50 ml ethanol overheen en sluit af. Laat de tinctuur 3 weken op een warme plaats trekken, dagelijks roerend, zeef vervolgens en giet in een bruin druppelflesje. 
• Artisjokbladeren 5 g Ethanol 30-40% v/v 50 ml Doe de geplette of fijngemalen artisjokbladeren in een extractievat.

Referenties: 

• Ferenci P, Dragosics B, Dittrich H, Frank H, Benda L, Lochs H, Meryn S, Base W, Schneider B. 1989. Randomized controlled trial of silymarin treatment in patients with cirrhosis of the liver. J Hepatol. 1989 Jul; 9(1): 105-13.
• Gebhardt R. 2001. Anticholestatic activity of flavonoids from artichoke (Cynara scolymus L.) and of their metabolites. Med Sci Monit 2001 May; 7 Suppl 1: 316-20.
• Kondo Y, Takano F, Hojo H. 1994. Suppression of chemically and immunologically induced hepatic injuries by gentiopicroside in mice. Planta Med 1994 Oct; 60(5): 414-6.
• Pittler MH, Thompson CO, Ernst E. 2002. Artichoke leaf extract for treating hypercholesterolaemia. Cochrane Database Syst Rev 2002; (3): CD003335.

Gemmotherapie

Hoewel het medicinale gebruik van planten teruggaat tot het stenen tijdperk, werd gedetailleerde informatie over het gebruik van knoppen pas in de 12e eeuw gevonden bij Hildegard von Bingen. Ze beveelt 8 knoppen aan voor medicinale doeleinden, waarvan sommige zoals zwarte bes, berk en zilverlinde, nu een belangrijke rol spelen in de gemmotherapie. De Belgische arts Dr. Pol Henry (1918 –1988), die zijn patiënten na de Tweede Wereldoorlog extracten van knoppen, scheuten en wortels gaf, deed verder uitgebreid klinisch onderzoek naar de knoppen van verschillende struiken en bomen en bedacht de term ‘fyto-embryotherapie’ omdat hij de werking toeschreef aan de eigenschappen van het embryonaal weefsel in knoppen. Later, onder leiding van dr. Max Tétau (1927-2012) wed de term ‘gemmotherapie’ – van het Latijnse woord ‘gemma’ voor knop geïntroduceerd. 

Hoe werkt gemmotherapie?

Knoppen bestaan ​​uit zogenaamde meristeemcellen. Bij dieren en mensen komen deze overeen met embryonale stamcellen: ze bevatten veel genetisch materiaal en bezitten een hoge mate van delingsactiviteit, omdat in essentie de hele plant uit deze cellen wordt gevormd. Hun gehalte aan aminozuren en eiwitten (bijvoorbeeld groeihormonen) is aanzienlijk hoger dan in de reeds ontwikkelde delen van de plant. Als oercellen zijn ze nog steeds ongedifferentieerd, ze bevatten dus informatie die relevant is voor de ontwikkeling van de hele plant. Bovendien bevatten de toppen al kleine hoeveelheden van de karakteristieke secundaire ingrediënten / metabolieten zoals essentiële oliën, flavonoïden of tannines. Dit verklaart waarom veel gemmotherapeutica fytotherapeutische effecten hebben, maar hun werkingsspectrum soms veel verder reikt dan de klassieke fytotherapie [1].

Wat zit er in knoppen?

De ingrediënten verschillen soms behoorlijk tussen de verschillende knoppen. Wat ze allemaal gemeen hebben is de grote hoeveelheid eiwitten, aminozuren, flavonoïden en plantenhormonen. Deze omvatten [3]:

• Auxines: Deze groeihormonen stimuleren de longitudinale groei van de scheuten en de celdeling en spelen ook een rol bij de verdediging tegen pathologische invloeden.
• Oligosacchariden: Dit zijn koolhydraten die de groei en differentiatie van cellen reguleren en fungeren als verdediging tegen bacteriën, schimmels en mechanische schade.
• Gibbellerine: Dit zijn groeihormonen die voorkomen in schimmels en planten en die de groei, kieming en bloei stimuleren [2]
• Cytokininen: Deze fytohormonen stimuleren de celdeling en het darmmicrobioom. Hun effect neemt toe met andere fytohormonen zoals auxines. Abscisinezuur, dat werkt als een plantenstresshormoon en de groei en kieming van zaden en knoppen remt, werkt als een antagonist.
• Flavonoïden en polyfenolen
• Enzymen en aminozuren
• Eiwitten en nucleïnezuren
• Mineralen en sporenelementen
• Vitaminen

Nummer 1 in gemmotherapie: Ribes nigrum

Als voorbeeld wil ik misschien wel het bekendste middel van knoptherapie introduceren: de knoppen van de zwarte bes (Gemmae Ribes nigrum) hebben een zeer breed werkingsspectrum. Ze worden beschouwd als de ‘kruidencortisone’ omdat ze de bijnierschors stimuleren en de werking van histamine kunnen remmen. Vanwege hun ontstekingsremmende werking worden ze vaak voorgeschreven bij allergische aandoeningen, luchtwegaandoeningen, uitputting, gewrichtsproblemen, reuma of jicht. Maar ze worden ook gebruikt bij huid- en luchtwegaandoeningen [2]. Een recente studie identificeerde 133 ingrediënten die onder andere duiden op sterke antioxiderende, neuroprotectieve en ontstekingsremmende effecten, terwijl er geen cytotoxische effecten werden gevonden [4].

Mogelijke toepassingen en medisch erkende effecten

Helaas zijn er nog steeds geen officiële monografieën van de relevante wetenschappelijke instellingen zoals ESCOP of de Commission on Gemmopreparations. Veel indicaties komen voort uit traditioneel gebruik of praktijk-empirische ervaringen van artsen en therapeuten: enerzijds worden gemmotherapeutica gebruikt bij acute infecties om de symptomen te verlichten en het genezingsproces te ondersteunen. Aan de andere kant zijn er blijkbaar goede ervaringen met chronische klachten, vooral als het gaat om hormoonregulatie of ontstekingsremming bij terugkerende infecties. Bovendien zijn gemmo-preparaten nuttig bij nerveus of psychosomatisch lijden [5]. Er zijn ook versterkende effecten op het immuunsysteem te zien.

Er zijn geen bijwerkingen bekend van het gebruik van gemmo-preparaten. Ze kunnen ook ondersteuning bieden als aanvullende begeleiding bij conventionele medische therapie met antibiotica, pijnstillers of anti-reumatische medicijnen.

Interactie: Eiwitsplitsende stoffen zoals het enzym papaïne in ananas, mango of kiwi kunnen de werking van gemmo-preparaten remmen. Daarom moeten ze met een tussenpose van minimaal een half uur worden ingenomen [6]. 

Instructies voor het maken van gemmo-preparaten

Voor thuisgebruik heb je nodig:

• 1 g geselecteerde plantenknoppen
• 15 ml gedestilleerd water
• 15 ml plantaardige glycerine (85-99%)
• 15 ml alcohol (96% volume)
• Keukenweegschaal (nauwkeurig tot minimaal 1/10 g)
• een scherp mes
• een houten plank
• een kleine trechter
• een maatcilinder
• een bekerglas van 250 ml
• een theefilter of fijn gaasje
• flesjes met sproeisysteem

Productie: De verzamelde toppen worden gewogen en met een scherp mes zeer klein gesneden, wat tot een enorme volumevergroting leidt. De gehakte planten doe je in het bekerglas, waarin het water, de alcohol en de glycerine achtereenvolgens worden toegevoegd en vermengd. Het mengsel moet minimaal 3-4 weken op een warme, tegen licht beschermde plaats worden bewaard en eenmaal per dag worden geschud. Het mengsel wordt vervolgens door het theefilter gefiltreerd en met behulp van een trechter in de spuitflessen afgevuld. De zelfgemaakte gemmomiddelen gaan ongeveer 2-3 jaar mee.

Tip: Je kan de hooggeconcentreerde gemmopreparaten verdunnen tot de homeopathische doseringsvorm D1 volgens de originele productie-instructies in de Franse Farmacopee. Om dit te doen, wordt het gemmaceraat verdund met 9 delen gedestilleerd water en 10 keer geschud. Let op: ik gebruik voor de verdunning / potentiëring niet het gespecificeerde alcohol-water-glycerinemengsel, maar alleen gedestilleerd water. Door het alcoholgehalte te verdunnen is er ook geen risico voor kinderen.

Hoe gebruik ik de gemmo-preparaten in het dagelijks leven?

Het wordt als spray rechtstreeks in de mond gebruikt. Voor volwassenen worden 3 maal daags 2-3 verstuivingen aanbevolen, in acute gevallen tot 10 maal daags. Voor kinderen zou dit 1-2 sprays 3 keer per dag zijn [7]. De glycerine geeft de producten een lichtzoete smaak, die van knop tot knop sterk kan variëren. Sommige Gemmo-fans hebben een eigen medicijnkastje voor knoppen gekocht dat ze om de paar jaar vernieuwen.

In de knoppen komen we de krachten van de planten in geconcentreerde vorm tegen. Soms bevatten ze ook stoffen die in latere groeifasen niet meer aanwezig zijn. Met behulp van gemmotherapie kun je ook verbinding maken met de lente- en groeikrachten van de natuur en je eigen ervaringen opdoen met de verschillende planten. Voor mij in ieder geval behoren gemmo-preparaten tot mijn vaste voorraad naast homeopathische middelen, theeën en andere kruidenpreparaten, zowel thuis als in mijn praktijk.

Literatuur

• [1] Stern C. Gemmotherapie: Grundlagen – Indikationen – Behandlung. Stuttgart: Haug; 2019
• [2] Steingassner HM. Gemmotherapie – Phytotherapie – Mineralientherapie. München: Wilhelm Maudrich; 2005
• [3] Aleya A et al. Phytoconstituent Profiles Associated with Relevant Antioxidant Potential and Variable Nutritive Effects of the Olive, Sweet Almond, and Black Mulberry Gemmotherapy Extracts. Antioxidants 2023; 12: 1717
• [4] Téglás T et al. The Flavonoid Rich Black Currant (Ribes nigrum) Ethanolic Gemmotherapy Extract Elicits Neuroprotective Effect by Preventing Microglial Body Swelling in Hippocampus and Reduces Serum TNF-α Level: Pilot Study. Molecules 2023; 28: 3571
• [5] Bichsel, B. 2018. Gemmotherapie – die Kraft der Knospen. Naturheilkunde Journal 2018; 10: 54-56
• [6] Roth, C. 2013. Gemmotherapie – die Knospenmedizin. Deutsche Heilpraktiker Zeitschrift 2013; 3: 18-21
• [7] https://www.gemmo.de/news/presse/news/19_04_gemmo_herstellen-3.php. Stand: 13.03.2024

• https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-01714565v1/file/Pharmacie_2018_Dursus.pdf
• Dr, Pol Henry. Phytembryothérapie , thérapeutique par les extraits embryonnaires végétaux.