Lithospermum officinale

Vandaag een met zon en wolken gekleurde herfstwandeling gemaakt. En we ontdekken het bescheiden plantje glad parelzaad. In de herfst juist opvallend door zijn glimmende ronde zaadjes.

Parelzaad of Lithospermum is een vrij zeldzame vaste plant, die tot 1 meter hoog kan worden, hij bloeit in de maand Mei met kleine witte bloempjes in een opgerolde bloeiwijze (zogenaamde schicht) die eigen is aan de familie van de Ruwbladigen. In september en oktober komen er dus opvallend glimmende, grijze vruchtjes aan de plant. Aan deze ronde zaadjes heeft de plant zijn naam te danken. De Latijnse naam Lithospermum is afkomstig van het Lithos, steen en sperma, zaad; verwijzend naar die harde zaadjes of beter de vruchtnootjes van vooral het Glad parelzaad. De glimmende, ronde vruchtjes van deze soort lijken wel op een pareltje, dit in tegenstelling tot de grillige zaden van het Ruw parelzaad. Fuchsius noemt de beide soorten Wild en Tam peerlencruyt. En Dodoens in zijn Cruydeboek zegt over het Peerlencruyt, die hij ook Witte steenbreek, grana solis of milium solis noemt ‘dat het zaad heeft de meeste kracht, het is wit, rond en steenachtig. Het zaad heeft de kracht om te laten plassen en de steen te breken als het met venkelzaad en peterseliezaad gekookt is in wijn’.

Steenzaad voor nierstenen

Hier vinden we een mogelijke tweede verklaring voor de naam Steen of Parel, het wordt namelijk gebruikt om blaasstenen te vergruizen. Een vorm van signatuurleer, een plant die steentjes maakt, kan ook steentjes uitdrijven. Ook Dioscorides vernoemt Lithospermom al tegen graveel en nierstenen en Plinius vond het maar een raar geval. Hij had nog nooit gezien dat uit een plant stenen konden groeien.

Lithospermum als anti-conceptiepil

Dodoens haalt ook Serapio aan, die zegt dat het poeder van de witte steenbreek wonderbaarlijk goed is om te laten plassen en om bij de vrouwen hun stonden te laten komen. Hier vinden we dan een nieuwe therapeutische verwijzing, waar nu ook wetenschappelijke onderbouwing voor is, namelijk een hormonale werking, meer bepaald een anti-gonadotrope werking, die in heel wat onderzoeken bevestigd is. Om het maar plompweg te zeggen, de plant heeft een anti-conceptiewerking en hij zou ook bij sommige volkeren, o.a. de Noord-Amerikaanse Shosone-Indianen als zodanig in gebruik geweest zijn. De naam Lithospermum krijgt voor mij dan ook een nieuwe betekenis, zaad dat versteent, niet meer vruchtbaar is, of ga ik nu toch te ver?

Milium solis of Zonnegierst

De naam Milium solis, afkomstig van Bauhinius (1632), is ook vernederlandst tot Zonnegerst of Zonnegierst. Een Franse volknaam is ook nu nog Millet de soleil. Maar de meest gebruikte naam in Frankrijk is Grémil, ook hier vinden we ‘Mil’ van millet terug en grés of grâ, een oude naam voor graan. De mooiste Franse naam vind ik wel ‘chérie’. De wortel bevat een roodroze kleurstof en zou door de jonge meisjes op het platteland gebruikt geweest zijn als rouge voor de wangen en als lippenstift. Al je de wortel uitgraaft, zie je vooral op de haarwortels, kleine roze puntjes zich vormen, alsof de plant bloedt, en die mij ook direct doen denken aan een roze mensenvelletje. Ook deze toepassing is ondertussen onderzocht en zelf gecommercialiseerd. Sommige cosmetische firma’s extraheren de dieprode kleurstof, alkanine en shikanine, uit de plant om ze te verwerken in allerlei huidverzorgingsprodukten.

Herbes aux yeux

En als laatste merkwaardige naam en nog merkwaardiger gebruik, Herbes aux yeux, Ogenkruid. Men heeft ooit het harde zaad in het oog geplaatst om vuiltjes uit het oog te verwijderen. Een soort homeopathie zeker. Het gelijke met het gelijksoortige behandelen. De voor mij enig mogelijke verklaring, slijmstoffen werden vroeger in het oog gedaan om vuil te binden en zo af te voeren. Parelzaad bevat zeker wat slijmstof, maar daarom zo een heel zaad in je oog stoppen, is mij toch wat te veel gevraagd. Als er kandidaten zijn wil ik hen natuurlijk altijd wat zaad bezorgen.

Andere namen

• Duitse benamingen: Echter Steinsame (syn. Eisenkraut, Himmelstütze, Meergries, Meerhirse, Steinhirse, Steinsame, Steinsaat, Teebusk).
• Franse benamingen: Graines de lutin (kabouterzaad), Herbes aux yeux, Gremil, Gremil petit, Herbe aux perles,
• Engelse benamingen: Common gromwell, European stoneseed
• Oude benamingen: Milium Soler, Milium Solis, Peerlencruyt

https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/lithospermum-parelzaad

Wolfspoot, de schildklier en anti-conceptie

De plantennamen blijven mij verwonderen. Gelukkig dat ik mij nog over onnozele dingen kan verwonderen. Wolfspoot of Lycopus europaeus dus! Het is een plant die wel tot de geurige en zonminnende familie der lipbloemigen behoort, maar zelf geen geur heeft en zich ook meer thuis voelt in onze kille kikkerlandje. Met zijn dikke wortelstokken verovert hij de drassige oevers van onze beken. Zijn kleine witte bloemen zijn wel echte lip-bloemen. Een schoonheid is het niet, zijn kwaliteiten zijn eerder verborgen.

Naam Wolfspoot en Zigeunerkruid

In de vorm van het blad zag men vroeger een poot van een wolf, waarschijnlijk in de tijd dat er hier nog wolven rond dwaalden. Ook de Latijnse naam betekent Lycos, wolf en pous poot. Er lijkt verder nogal Europese consensus te zijn wat die naam betreft, want in Frankrijk noemt deze plant ‘Patte du loup’ en in Duitsland ‘Wolfstrapp’ of Wolfsfuss’. Alleen Engeland heeft een afwijkende mening, dat komt wel meer voor zeker, daar heet de plant ‘Gipsy wort’, zigeunerkruid, een intrigerende naam die we min of meer al bij Dodonaeus terugvinden namelijk ‘Heydenscruyt’ en ‘Egyptenaerscruyt’.

Waarom deze vreemde namen? Zigeuners of heidenen, die witte baby’s roofden, gebruikten een zwarte kleurstof uit deze plant, om de kinderen onherkenbaar, heidens of donker te maken. De plant is in elk geval wel bekend geweest als kleurstof. In de Flora Batava wordt vermeld dat de plant gedroogd, en met ijzer en vitriool gekookt, eene bestendige zwarte verf of kleur geeft.

Ook Dodonaeus vermeldt de plant als kleurstof, maar vindt verder dat 'water Andoren en wordt in der medecijnen niet ghebruyckt'. Hij beschouwde de Wolfspoot als een soort Andoorn, 'in Latijn ghenaempt Marrubium palustre. In Hoochduytsch wasser Andorn/ weiher Andorn. Hier te lande water Andoren/ en van sommighen Heydens cruyt oft Egiptenaers cruyt/ om dat die lantloopers die huer voor egiptenaers uutgheven met desen cruyde huer swert maken.

Lycopus medicinaal: schildklier

Medicinaal is hij nooit veel gebruikt geweest, recenter wel gekend geraakt, vooral door de beroemde A.Vogel, die de Virginische soort in zijn kruidenproducten verwerkte en gebruikte bij hyperfunctie van de schildklier. Veel wetenschappelijk onderzoek bevestigt de toch wel opvallende werkingen van Wolfspoot. Hij heeft een remmende werking op TSH, het schildklierstimulerend hormoon, door binding van o.a. chlorogeenzuur en rozemarijnzuur aan het TSH-molecule. (Winterhoff e.a.: Horm. metabol. Res. 15/503-507 – 1983).

Intrigerend is ook zijn anticonceptiewerking, Lycopus virginicus was reeds bij de Amerikaanse Indianen voor zijn vruchtbaarheidsremmende werking bekend. In theorie zou deze plant dus als een soort anti-conceptiepil gebruikt kunnen worden. Wat ik hier natuurlijk niet gaat adviseren. Zo'n ingrijpende werking vraagt op zijn minst een deskundige begeleiding.

Veilig gebruik van kruiden

In 2001 is Lycopus in het Nederlandse Warenwetbesluit Kruidenpreparaten opgenomen op bijlage III van dit besluit, waarin gesteld wordt dat kruidenpreparaten geen materiaal mogen bevatten dat geheel of ten dele afkomstig is van planten opgenomen in deze bijlage. Alhoewel ik zelf ook vindt dat de laatste jaren kruiden dikwijls onterecht als gevaarlijk en giftig gebrandmerkt worden, is het zeker zo dat een plant met een werking op zo’n vitaal orgaan als de schildklier, alleen maar goed gecontroleerd gebruikt kan worden.

Echter, vele problemen met kruidenpreparaten, ik zeg wel preparaten, hangt samen met deze geconcentreerde extracten, waarbij men een te hoge dosering binnen krijgt, die dan wel een snellere werking geeft maar ook veel bijwerkingen veroorzaken. Mijn advies, gewoon thee van het kruid gebruiken of een tinctuur van 1 op 5 gewichtsverhoudingen en daarvan dan ongeveer 3 x daags 10 druppels van gebruiken.

Namen van Lycopus europaeus

• Engels: Gypsywort, Gipsywort, Bugleweed, European Bugleweed, Water Horehound
• Frans: Chanvre d’eau, Lance du Christ, Lycope d'Europe, Patte de loup, Pied de loup

Voor verdere studie.

• Kemper e.a.: Inst. für Pharmakologie der Univ. Münster, toonden de antigonadotrope en antithyreotrope werking aan. Publicaties in het Farmaceutisch Tijdshrift voor België 61/310-312 - 1984.
• Kartnig Th.: Lycopus europaeus L. Ztschr. f. Phytoth. 10/31-34 - 1989 (doc. M. Godefridi)
• Winterhof H.: Endokrinologisch wirksame Phytopharmaka. Ztschr. f. Phytoth. 8/169-171 - 1987. (doc. M. Godefridi)
• Winterhoff H, Gumbinger HG, Sourgens H. On the antigonadotropic activity of Lithospermum and Lycopus species and some of their phenolic constituents. Planta Med. 1988 Apr;54(2):101-6.
• Beer AM, Wiebelitz KR, Schmidt-Gayk H. Lycopus europaeus (Gypsywort): effects on the thyroidal parameters and symptoms associated with thyroid function. Phytomedicine. 2008 Jan;15(1-2):16-22 (onderzoek bevestigt de schildklierremmende werking)
• Vonhoff C, Baumgartner A, Hegger M, Korte B, Biller A, Winterhoff H. Extract of Lycopus europaeus L. reduces cardiac signs of hyperthyroidism in rats. Life Sci. 2006 Feb 2;78(10):1063-70.
• A.G.M. van Asseldonk (vert.). De invloed van Lycopus europaeus (wolfspoot) op de schildklierfunctie en schildkliergeassocieerde symptomen. Nederlands tijdschrift voor Fytotherapie

Planten die de vruchtbaarheid beïnvloeden

Het zal niemand verbazen dat er door de eeuwen naar middelen gezocht is om zwangerschap te beïnvloeden. En dat vrouwen in het verleden die ook gevonden hebben, zal velen in dit piltijdperk wel verwonderen, toch hebben volkeren van over de hele wereld middelen gebruikt om met succes zwangerschap te voorkomen.

Wetenschappelijk gezien weten we nu dat het voortplantingssysteem geregeld wordt door het hormonale systeem en door de aanmaak van steroïde stoffen, de gonadotropinen.
Bij vrouwen werken de gonadotropinen op de eierstokken om de productie van oestrogenen te stimuleren. Bij de man werken de gonadotropinen op de teelballen en stimuleren de toename van androgenen zoals testosteron.
Vanaf de geboorte worden kleine hoeveelheden van deze hormonen geproduceerd, maar de concentratie verhoogt drastisch tijdens de pubertijd en initieert de ontwikkeling van de secondaire geslachtskenmerken: baardgroei en het verdiepen van de stem bij de man en de groei van de borstklieren bij de vrouw. Algemeen leidt het tot de uiterlijke verschillen in beharing, lichaamsvetten en in de lichaamsbouw door veranderingen van het skelet en de spieren.
Hoe mensen ontdekt hebben dat planten een bepaalde invloed op hormonale processen kunnen uitoefenen zal altijd wel wat raadselachtig blijven. Instinct, uitproberen... ? in elk geval hebben mensen in alle culturen planten gevonden die een vruchtbaarheidsremmende of een aborterende werking bezitten. 

In de Oudheid adviseerde Dioscorides bijvoorbeeld het drinken van een "abortieve wijn" aan gemaakt van de plant Veratrum of Wilde komkommer 'Scammonie die de mogelijkheid bezit zich van de foetus te ontdoen'. De Shoshoni-indianen gebruikten eveneens een afkooksel gemaakt van de wortels van Veratrum californicum, maar eerder als voorbehoedsmiddel dan als abortivum. Maar het meest succesvolle contraceptivum van plantaardige aard is waarschijnlijk de thee die wordt getrokken uit de bladeren van de Mexicaanse plant [Montana tomentosa). Deze kan zowel de menstruatie als de bevalling beïnvloeden en heeft een invloed op de vruchtbaarheid. Recenter onderzoek heeft de doeltreffendheid van het hoofdbestanddeel "zoapatanol" aangetoond.

Wilde peen / Daucus carota

Een van de interessantste anti-conceptiekruiden is wel het zaad van de wilde peen. Een plant die in België en Nederland overvloedig in de natuur voorkomt. Het zaad zorgt ervoor dat een bevruchte eicel zich niet kan nestelen in de baarmoederwand. De werkzame stof in het zaad van de wilde Peen zou de progesteronaanmaak in muizen afremmen. Progesteron zorgt ervoor dat de baarmoederwand klaar is om het eitje te ontvangen. Als dat niet het geval is zal het eitje verschrompelen en de menstruatie op gang komen.

Naar aanleiding van deze studies heeft Robin Bennet een experiment in New York geleid waarin 12 vrouwen een jaar lang Wilde Peen gebruikten als anticonceptie. Gedurende dit experiment raakte 1 vrouw zwanger. Zij gebruikte Wilde Peen dagelijks, behalve de maand van bevruchting, toen gebruikte zij het kruid slechts 3 dagen rond haar ovulatie i.p.v. de voorgeschreven 7 à 10 dagen.

Er zijn nog veel meer planten die op een of andere manier een hormonale werking uitoefenen. Door de ontdekking van de 'pil' was er steeds minder belangstelling voor natuurlijke middelen. Het probleem was en is nog steeds hoe 'veilig' zijn deze kruidenmiddelen. Veilig in de zin van ' kan de vrouw 100% zeker zijn van niet zwanger te worden? Wat is de juiste dosering? Hoe kunnen we een constante kwaliteit verkrijgen?

Gebruik:

Er zijn 3 methoden om het wilde peenzaad in te zetten. Voor alle methodes geldt dat er per dag een theelepel zaad wordt ingenomen, het liefst tussen de maaltijden door. Het is belangrijk dat er goed gekauwd wordt (60 keer) zodat de etherische oliën vrijkomen. Spoel weg met water, vruchtensap of melk. Het is belangrijk dat de eerste twee maanden een aanvullende anticonceptie methode wordt toegepast om het lichaam de tijd te geven zich aan te passen.
1) De gehele cyclus door elke dag een theelepel.
2) Na elke onveilige vrijpartij in de vruchtbare periode: Start direct na de vrijpartij en doe dit tot aan de menstruatie.
3) Maandelijks rondom de vruchtbare periode: start 5 à 7 dagen voor je verwachte ovulatie en ga door tot 5 à 7 dagen na je ovulatie. Deze periode is afhankelijk van de regelmaat van je cyclus en hoe accuraat je de dag van ovuleren kan inschatten.

Bijwerkingen:
In 1 geval werd er twee dagen na de start een pijnlijke jeuk aan de vulva gerapporteerd. Het leek om een schimmelinfectie te gaan, maar dat bleek niet het geval. Twee dagen na het stoppen waren de klachten verdwenen. Bij een tweede poging trad deze bijwerking niet meer op. Sommige vrouwen hadden last van obstipatie. Dit kan verholpen worden door meer vocht te drinken. Daar wilde peen fyto-oestrogenen bevat is het mogelijk dat er bijwerkingen optreden die lijken op die bij het pilgebruik. Behalve dan een lichte gewichtstoename zijn er echter geen bijwerkingen gemeld.
Dosering: De genoemde dosering werkt bij vrouwen van gemiddeld gewicht en lengte. Pas eventueel de hoeveelheid aan. 

De smaak: Wilde Peen heeft een zware olieachtige smaak, maar niet onoverkomelijk.
Contra-indicaties: Wilde peen is niet geschikt voor vrouwen met lever of nierproblemen. Ze kan niet gebruikt worden in combinatie met bloeddrukregulerende medicatie en hormonale therapieën.

Zelf zaden oogsten: Wees er absoluut zeker van dat je de juiste plant te pakken hebt. Neem fotomateriaal mee om te vergelijken. Er zijn meerdere planten die op wilde peen lijken. Deze zijn echter giftig! Zoek naar
de plant met kleine haartjes op de stelen en bladeren. De bloemen van de wilde peen hebben vaak een donker paars bloempje in het midden, maar dat is niet altijd het geval. De bladeren hebben de zelfde vorm als van de bospeen die je in de winkel koopt. Alle delen hebben een sterke wortelgeur als je ze kneust. Als de zaadhoofden rijp zijn krullen deze op als een vogelnestje.