Goed voor vogels? De naam lijsterbes zegt het al: 60 vogelsoorten worden aangetrokken door de oranje-rode bessen. Ze zorgen voor de voortplanting van hun favoriete boom door middel van hun uitwerpselen, waarmee ze de zaden verspreiden. Deze bessen, zo geliefd bij vogels, werden in de middeleeuwen gebruikt als lokaas in vogelvallen. Dit wordt ook weerspiegeld in de botanische naam 'aucuparia', wat 'vogels vangen' betekent. Het vangen van zangvogels was in die tijd erg populair onder boeren, omdat ze in de bossen van de adellijke heren geen groot wild mochten jagen. Gebraden vogels vormden daarom tot ver in de 19de eeuw een belangrijk onderdeel van hun dagelijkse voeding.
Wat vogels lekker vinden, is niet per se gezond voor ons.
En toch zijn ze eetbaar.
Willen we deze vreemde vruchten echt eten? Er is een oplossing, want parasorbinezuur breekt vrijwel volledig af door blootstelling aan vorst, hitte of uitdroging. Koken zet het zelfs om in het conserveermiddel sorbinezuur. Daarom kunnen vruchten die enkele weken verhit of in de vriezer bewaard zijn, zonder problemen gebruikt worden. En, als bij toverslag, verdwijnt ook de onaangename smaak met de juiste bereiding.
Lijsterbessen zijn dus na een juiste bereiding niet giftig en je kunt er fijne jam, gelei, chutney, likeuren, desserts of sterke drank van maken. Integendeel, ze zijn behoorlijk gezond, want lijsterbessen bevatten een hoge hoeveelheid vitamine C (100-200 mg/100 g) en een uitzonderlijk hoge hoeveelheid bètacaroteen (2,5 mg/100 g). Deze kleine vruchten bevatten ook aanzienlijke hoeveelheden ijzer (2 mg/100 g) en mangaan (1,6 mg/100 g). Ook het gehalte aan vitamine E en vitamine B7 (biotine) is het vermelden waard. Het is dus zeker de moeite waard om tijdens je wandeling wat bessen te plukken! Wild plukken dus maar.
Een variëteit die zelfs rauw lekker smaakt.
Als u een tuin heeft, bent u wellicht geïnteresseerd in het planten van een lijsterbes die rauw gegeten kan worden. Er bestaat een variëteit van de lijsterbes, ontdekt in 1810 in Noord-Moravië, die de Moravische lijsterbes of zoete lijsterbes (Sorbus aucuparia var. moravica) wordt genoemd . De bessen, die twee keer zo groot zijn als die van de wilde lijsterbes, zijn nauwelijks bitter en bevatten meer suiker. Omdat ze slechts een kleine hoeveelheid parasorbinezuur bevatten, kunnen ze rauw, rechtstreeks van de boom, gegeten worden. Er bestaan al verschillende cultivars van deze variëteit, zoals de 'Edulis'-variëteit. Opvallend is dat het vitamine C-gehalte ook hoger is dan dat van de wilde lijsterbes.
Lijsterbessen werden vroeger zelfs als medicijn gebruikt.
In de middeleeuwen werden lijsterbessen ook in de geneeskunde gebruikt. De gedroogde vruchten werden voornamelijk gebruikt tegen diarree vanwege hun hoge gehalte aan tannine en pectine. De gedroogde bessen werden ooit door sommige zangers beschouwd als een geheim wapen, omdat men geloofde dat ze heesheid konden verhelpen en de stembanden soepel hielden. Volgens kruidkundige priester Künzle (1857-1945) bezitten lijsterbessen "een ongeëvenaarde genezende kracht tegen heesheid en volledig stemverlies, omdat ze het dikke slijm van de stembanden losmaken." Hiervoor werden ze een uur lang gekookt en vervolgens als gorgeldrank gebruikt. Bovendien werden de vitamine C-rijke vruchten gegeten om scheurbuik te voorkomen, een vitamine C tekort die in de Middeleeuwen nog veel voorkwam.
De naam Sorbus werd al vóór Christus gebruikt door Cato en Plinius, en komt van het Latijnse sorbere – nippen of slikken, omdat de vruchten en het sap van verschillende soorten in de oudheid werden geconsumeerd. Men geloofde dat de boom magische krachten bezat, net als maretak, en dat de takken ervan gebruikt konden worden om schatten te vinden. De Kelten noemden hem "de tovenaarsboom", en in Ierland speelde de boom een belangrijke rol in de volksmagie ter bescherming tegen geesten en de doden.
Recept voor lijsterbes- en appeljam
Ingrediënten
- 500 g lijsterbessen
- 500 gram appels of peren
- 400 ml appelsap
- 1 vanillepeul
- Sap van één biologische citroen
- 600-700 g geleisuiker 2:1
Bewaar vers geplukte lijsterbessen 3-4 weken in de vriezer voordat u ze verwerkt. Hoe langer ze erin bewaard worden, hoe beter de smaak wordt en hoe meer parasorbinezuur wordt afgebroken! Kook lijsterbessen, gehakte appels of peren en een opengesneden vanillestokje samen met appelsap en citroensap op laag vuur gedurende ongeveer 15 minuten tot ze zacht zijn. Zeef het mengsel vervolgens. Weeg de fruitpuree af en meng deze met de helft van de hoeveelheid inmaaksuiker. Breng aan de kook en giet het mengsel na 4 minuten koken in de klaargezette potten.De jam smaakt heerlijk op brood met boter, maar combineert ook uitstekend met wild, kaas of gebakken camembert.
En tot slot...
Lijsterbesbessen zijn niet alleen interessant voor vogels. Mits goed verwerkt, zijn ze noch giftig noch oneetbaar; sterker nog, ze smaken heerlijk en zijn gezond en worden ondertussen in wetenschappelijke onderzoeken geprezen. Om het in een andere taal te zeggen 'More and more studies show that rowanberry extracts exhibit potent antioxidant properties, antidiabetic effects and antimicrobial effects, are particularly effective against Gram-negative bacteria and have important cytostatic effects, enhancing conventional anticancer treatments while reducing their side effects'.
Literatuur
