Geschiedenis van gebruik: den en spar

Naaldhoutbomen werden al in de oudheid medicinaal gebruikt. Vele kruidenboeken uit vroeger tijden maken echter geen nauwkeurig onderscheid tussen de verschillende naaldhoutsoorten. Zo beschrijft Pedanius Dioscorides in zijn 'Materia Medica' (1e eeuw na Christus), het gebruik van verschillende Pinus-soorten (hoofdstuk 86) en hun kegels (87, 88) in Boek 1. Het is moeilijk om precies te bepalen welke soort hij bedoelt, vooral omdat er geen beschrijvingen worden gegeven (er wordt aangenomen dat ze bekend waren). Hij noemt echter specifiek de steenpijnboom (waarschijnlijk Pinus pinea), de spar (Picea abies) en de grove den (Pinus pinaster syn. Pinus maritima of P. nigra syn. P. laricio = zwarte den).

De bladeren (“naalden”) van deze bomen zouden ontstekingen voorkomen of verlichten wanneer ze als kompres worden aangebracht, en, gemengd met azijn als mondspoeling, tandpijn verzachten. De kegels (hoofdstuk 88) zouden helpen bij chronische hoest en tuberculose wanneer ze vers geoogst, in hun geheel geplet en als drankje in zoete wijn geserveerd worden.

De belangrijkste arts uit de oudheid, Galenus van Pergamon, stelt in zijn verhandeling over geneeskunde ('Peri amplon pharmacon') dat de zaden van deze bomen de kracht bezitten om "pus" uit de borst te trekken, zodat het gemakkelijk kan worden uitgespuugd. Tegenwoordig zou dit waarschijnlijk worden geïnterpreteerd als een slijmoplossend effect.

Deze teksten van de twee Griekse artsen hebben de geneeskunde in de Arabisch sprekende wereld aanzienlijk beïnvloed. Ze worden ook volledig geciteerd in een materia medica die in 1290 door Simon von Genau in het Latijn werd vertaald onder de titel 'Liber aggregatus in medicinis simplicibus', die in Europa veelvuldig werd gekopieerd. De relevante uitspraken zijn te vinden in hoofdstuk 58.

Middeleeuwen en vroegmoderne tijd

Voor de middeleeuwse farmacologie was de ‘Circa instans’, geschreven in Salerno door Matthäus Platearius in het tweede kwart van de 12e eeuw, van centraal belang . Het bevat een hoofdstuk over ‘dennenappels’ (“Pineae”, hoofdstuk 178), hoewel het onduidelijk is welke soorten bedoeld worden. Het stelt onder andere: ‘Het is het beste voedsel voor zieken die lijden aan aandoeningen van de luchtwegen en aan een apostem (abces) veroorzaakt door koude lichaamsvloeistoffen, voor astmapatiënten en mensen met een droge hoest, tbc-patiënten en sterk vermagerde mensen…’.

Hildegard von Bingen (1098–1179), die in haar 'Physica' uitgebreid over bomen schrijft, beveelt in het 33e hoofdstuk van het 3e boek, onder de namen "Fornha" of "Picea", wat den of spar betekent, alleen het sap uit de takken van de bomen aan voor zalven tegen oogaandoeningen.

De ‘Tuin van de Gezondheid’, het eerste grote, volledig geïllustreerde kruidenboek in druk (Mainz 1485, Peter Schöffer), bevat een kort hoofdstuk (hoofdstuk 322) over de vruchten (zaden). Deze worden beschouwd als een tonicum en afrodisiacum. Astma en bloederige ontlasting worden als specifieke indicaties genoemd. Het werk werd uitgebreid en herzien door de stadsartsen van Frankfurt, Eucharius Rößlin de Jongere en Adam Lonitzer (eerste editie 1557, laatste editie 1783).

In hoofdstuk 43, getiteld "Sparrenboom / Pinus", bespreekt Lonitzer expliciet sparren, dennen en steendennen, waarbij hij zich opnieuw voornamelijk richt op de zaden, die hier ook wel "noten" worden genoemd. Chronische, aanhoudende hoest, die wijst op tering, wordt wederom als de belangrijkste indicatie genoemd. De bladeren worden echter ook gebruikt, met name bij leveraandoeningen en als poeder tegen schuurplekken en open zweren. Verpulverd en uitwendig aangebracht, zouden ze zeer effectief zijn tegen allerlei ontstekingen. Gebruikt met azijn als warm mondwater, zouden ze tandpijn verlichten [22].

Hieronymus Bock (1498–1554), een van de ‘vaders van de botanie’, behandelt ook naaldboomsoorten zoals spar, lariks, den en pijnboom samen. In zijn kruidenboek (vanaf 1534) noemt Bock voornamelijk de terpentijn uit deze bomen voor gebruik bij de behandeling van tuberculose, chronische hoest, bloed ophoesten en als maagversterkend en laxerend middel [4]. Leonhart Fuchs nam deze bomen niet op in zijn werk.

En Rembertus Dodonaeus in zijn Cruydboeck schrijft: ... Voorts aangaande de krachten van deze wilde pijnboom, ze kunnen hetzelfde dat de tamme doen, maar haar schors is droger en haar hars is heter. En de toppen van de bladeren gestoten en met wijn gedronken zijn goed tegen de pijn van het hart. De schil van de vruchten gekookt en dat water gedronken geneest de rode loop of men kookt ze in azijn en men stooft de buik daarmee. Water van de groene pijnappels gedistilleerd eer ze beginnen hard te worden laat de rimpels van het aanzicht vergaan, maakt de borsten van de vrouwen stijf en vast, de natuur eng en belet alle vrouwelijke vloeden, als men daarmee stooft. Hetzelfde met fijne doekjes aan het voorhoofd en slaap van het hoofd gehouden stelpt het bloeden van de neus. Maar het sap van die vruchten is tot de voor vermelde dingen noch veel nuttiger.

Johann Schröder verwijst expliciet naar sparrenbladeren in zijn "Medicin-Chymical Pharmacy", de belangrijkste farmacopee van de 17e eeuw. In het hoofdstuk "Pineus en Pinea" schrijft hij dat de schors en bladeren van de spar dezelfde effecten hebben als die van de steenpijnboom. Hij noemt echter alleen een afrodisiacum en een effect dat de vruchtbaarheid verhoogt.

In Köhlers Medicinal Plants uit 1887 worden spar, rode den, zwarte den en harsden samen in één hoofdstuk behandeld (pp. 47-48). Wat betreft het gebruik van sparrenscheuten wordt ook verwezen naar het voorgaande hoofdstuk over den (Pinus sylvestris). Daar (p. 46) staat: “Den en sparrenscheuten worden voornamelijk gebruikt voor de bereiding van Tinct. Pini composita, en in zeldzame gevallen waarschijnlijk ook als aftreksel, als diureticum en bloedzuiverend middel, en voor inhalatie bij longziekten. De hars wordt gebruikt voor de bereiding van pleisters, zalven en voor fumigatie bij chronische longcatarre.”

Twintigste eeuw

In zijn ‘Leerboek van biologische geneesmiddelen’ uit 1938 somt Gerhard Madaus talrijke toepassingen op voor sparrenscheuten: “Hoest, trachea-catarre, longcongestie, rachitis, jicht, reuma, oedeem, maagkrampen, winderigheid, indigestie, scheurbuik, scrofula, wormen, ringworm, chronische huidziekten”. Dit overtreft het aantal historische indicaties voor naaldbomen. Voor dennen- en terpentijnolie noemt Madaus jicht, reuma, rachitis, scrofula, scheurbuik (door het kauwen op de hars) en diverse huidziekten als toepassingen.

De vierde editie van ' Hager's Handbook of Pharmaceutical Practice ' vermeldt alleen toepassingen van dennennaalden uit de 'volksgeneeskunde', wat ongetwijfeld te wijten is aan de algemene situatie met betrekking tot de goedkeuring van geneesmiddelen in de jaren zeventig. Het citeert in wezen Madaus: 'Hoest, catarre van de luchtpijp, longcongestie, rachitis, jicht, reuma, scheurbuik, enz.' Oedeem, maagkrampen, winderigheid en indigestie, evenals scrofula, wormen, ringworm en chronische huidaandoeningen worden niet expliciet genoemd; in plaats daarvan wordt er verwezen naar badextracten voor nerveuze aandoeningen en nieraandoeningen.

In de 5e editie van het handboek, gepubliceerd in 1994, wordt vermeld dat sparrennaaldolie (p. 123) en dennenolie (p. 184) secretolytische, hyperemische, licht antiseptische, bronchospasmolytische, expectorerende en huidirriterende effecten worden toegeschreven. Voor uitwendig en inwendig gebruik worden catarrale aandoeningen van de bovenste en onderste luchtwegen genoemd, terwijl voor uitwendig gebruik reumatische en neuralgische klachten worden vermeld. Het gebruik ervan in baden wordt beschreven als een ondersteunende behandeling voor acute en chronische luchtwegaandoeningen en voor reumatische aandoeningen in het niet-acute stadium. Er worden geen specifieke medicinale toepassingen gegeven voor grove den (Pinus sylvestris) (pp. 690–691).

Monografie HPMC, ESCOP, Commissie E

Er zijn momenteel geen monografieën over sparren en dennen van HMPC of ESCOP. Commissie E onderzocht in het midden van de jaren tachtig verse sparrenscheuten (Piceae turiones recentes) en dennenscheuten (Pini turiones) en hun respectievelijke essentiële oliën (Piceae aetheroleum en Pini aetheroleum) en actualiseerde deze beoordelingen grotendeels in 1990. Op vergelijkbare wijze heeft de Duitse Commissie B 8 (Medicinale Baden) beoordelingen gepubliceerd van baden met naaldhoutolie, zowel afzonderlijk als in combinatie.

Spar: De indicaties voor sparrenscheuten en sparrennaaldolie zijn identiek. 

• Inwendige en uitwendige toepassing bij infecties van de luchtwegen.
• uitwendig voor de behandeling van reumatische klachten (warmtetherapie) en ook
• voor zenuwpijn.

Den: Olie van dennenscheuten en -naalden kan worden gebruikt.

• Voor inwendig en uitwendig gebruik bij catarrale aandoeningen van de bovenste en onderste luchtwegen.

De aanbeveling voor uitsluitend extern gebruik verschilt enigszins:

• Dennenscheuten worden aanbevolen voor de behandeling van lichte spier- en zenuwpijn.
• Voor naaldolie, de behandeling van reumatische klachten (warmtetherapie) en zenuwpijn.

Er bestaan ​​geen officiële kwaliteitsbeschrijvingen voor sparrenscheuten en dennenscheuten; de kwaliteit van sparrennaaldolie wordt gedefinieerd in de Duitse Farmacopee (DAB), en die van dennennaaldolie in de Europese Farmacopee (Ph. Eur.).

In 2012 werd een onderzoek gepubliceerd waarin een opmerkelijk effect van een sparrenextract (8,6 mg/kg gedurende 28 dagen, oraal) werd waargenomen bij ratten met geïnduceerde plaque-afzettingen, die ook voorkomen bij de ziekte van Alzheimer.

Literatuur

• Berendes J. Des Pedanios Dioskurides aus Anazarbos Arzneimittellehre in fünf Büchern [De materia medica], übersetzt und erläutert von Julius Berendes, Stuttgart 1902 (Nachdrucke Wiesbaden 1970, Vaduz / Lichtenstein 1987), Kapitel 87-88
• Blaschek W. et al., Hrsg. Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis. , 5. . Aufl. Heidelberg: Springer; . Bd. 6; 1994
• Bock H. Kreutterbuch. Straatsburg: Josias Rihel; 1565: 411
• Fedotova J. Soultanov V, Nikitina T. et al. Ropren ® is een polyprenolpreparaat uit naaldbomen dat cognitieve stoornissen verbetert in een ratmodel van door bèta-amyloïde peptide-(25–35) geïnduceerde amnesie. Phytomedicine 2012; 19: 451-456 CrossrefPubMed Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• Goehl K. Das 'Circa Instans'. De eerste grote Drogenkunde van de Abendlandes. Baden-Baden: Deutscher Wissenschafts-Verlag; 2015.: Kap. 178 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• Hänsel R. et al., Hrsg. Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis. , 4. . Aufl. Heidelberg: Springer; . Bd. 4, 1973: 856; Bd. 6 Deel A, 1977: 649
• Madaus G. Lehrbuch der biologischen Heilmittel. 4. Bände. Leipzig: Thieme; 1938 Zoeken in Google ScholarDownload RIS-citatie
• Müller-Jahncke WD, Friedrich C. Geschichte der Arzneimitteltherapie. Stuttgart: Deutscher Apotheker Verlag; 1996: 189

• Zoeken in Google Scholar