Wonderlijke wortels. Acorus calamus

Wandelend, werkend en filosoferend in de Cascatellestuin wou ik mijn vrienden-studenten de bijzondere kalmoeswortel laten ruiken, helaas vond ik hem niet terug tussen de vele gele lis lookalikes. Verder dus en vergeten dan maar, alleen bleek dagen later dat Veerle mij en de kalmoes niet vergeten was. De vraag: waarom zocht je toen de kalmoeswortel? Het antwoord volgt hier, uitgebreider dan ik het ooit ter plaatse had kunnen verzinnen. 

Kalmoes ( Acorus calamus , Acoraceae), een wonderlijke waterplant die vaak in moerassen groeit. Hij lijkt op de gele lis, met rietachtige stengels, zwaardvormige bladeren en lange, vertakte, sigaarvormige wortelstokken die vaak in de modder verzonken zijn. De plant geeft de voorkeur aan volle zon. De kleine, onopvallende, geelgroene bloemen verschijnen aan een lange, dikke, vlezige aar (spadix). DNA-onderzoek heeft aangetoond dat deze kalmoes de oudste levende lijn van de eenzaadlobbige planten vertegenwoordigt.

De geur, hoewel aanwezig in alle delen van de plant, is het meest aromatisch in de wortelstokken. Hij wordt omschreven als zoet met een scherpe, pittige ondertoon en "een delicate combinatie van groene bladeren, rozen en iriswortel met nuances van een schone, vettige geur." ² Kalmoes werd gebruikt in Egyptische parfumformules en was mogelijk een ingrediënt in hun belangrijkste parfum, Kyphi.³ De Grieken gebruikten kalmoes in hun Kyphi-versies. Er bestaat geen bewijs dat het in Egypte werd verbouwd, waardoor het een kostbare import uit India en Syrië was. Rekhmere, de vizier van Thoetmosis III (1465 v. Chr.), hield toezicht op de voorraadkamers van de farao en liet scènes vanuit zijn positie op zijn graf in Thebe afbeelden. Twee keer zijn er stapels gebonden rietstengels te zien, een tussen potten wierook en een andere met een bekend parfumingrediënt, met het hiëroglyfische opschrift 'kenen, waarvan men denkt dat het kalmoes is.

Volgens Plinius groeide de plant in Arabië, Syrië en India, waarbij de Syrische variant de beste kwaliteit had. Hij beschrijft de Syrische variëteit als een plant met "een bijzonder fijne geur die mensen zelfs van verre aantrekt... Binnenin de buis bevindt zich een soort spinnenweb, de bloem. De plant met het meeste van dit spinnenweb is de beste. De overige criteria voor de kwaliteit waren 'dat de bloem zwart moet zijn... en hoe korter en dikker de bloem is, hoe beter, en hoe buigzamer hij is bij het breken."

De grassprieten werden in middeleeuwse en renaissancehuizen als riet verspreid, zowel door de adel als door de lijfeigenen, en werden zeer gewaardeerd bij religieuze rituelen. Een van de beschuldigingen die de Kroon tegen kardinaal Woolsey uitte, was zijn buitensporige gebruik van het riet, dat vanuit Norfolk en Suffolk naar Londen moest worden vervoerd.

De Grieken gebruikten het om oogziekten te behandelen, waaraan de plant zijn naam dankt; akore is het Griekse woord voor "zonder pupil". De gedroogde wortelstokken werden veel gebruikt in bitterdranken, vermouth, likeuren en zoetigheden. In Europa werden afkooksels van kalmoes gebruikt om indigestie, winderigheid en maagzuur te behandelen. 3 Kalmoes is al duizenden jaren een vast onderdeel van de Ayurvedische geneeskunde en de Vedische zieners hadden er grote waardering voor. 4

In de bijbel Exodus 30 wordt kalmoes bij naam genoemd, samen met mirre, kaneel en cassia, als een van de vier botanische bestanddelen van de heilige zalfolie. Dit is dezelfde traditie die ook nardus tot de meest gewaardeerde aromatische ingrediënten rekent. Deze connectie is geen toeval: zowel kalmoes als nardus werden in het oude Nabije Oosten gewaardeerd om hun spirituele en ceremoniële betekenis, evenals om hun geneeskrachtige eigenschappen.

In de Ayurveda staat kalmoes bekend als Vacha, wat ruwweg vertaald kan worden als "degene die stem geeft". Deze naam verwijst naar een van de belangrijkste traditionele toepassingen: ondersteuning van de spraak, mentale helderheid en cognitieve functies. Het wordt al duizenden jaren in de Ayurvedische praktijk gebruikt als een nervinum – een kruid dat het zenuwstelsel ondersteunt en kalmeert – en als hulpmiddel bij de spijsvertering. In de traditionele Chinese geneeskunde komt het voor onder de naam Shi Chang Pu en wordt het op vergelijkbare wijze gebruikt, met name ter ondersteuning van mentale helderheid en het kalmeren van de geest.

Egyptische bronnen vermelden kalmoes als een van de aromatische ingrediënten van kyphi, het heilige wierook dat in tempels langs de Nijl werd gebrand. Theophrastus, de Griekse botanicus die in de vierde eeuw voor Christus schreef, beschreef het als een van de meest aromatische wortels en merkte op dat het in de parfumerie werd gebruikt. Dioscorides noemde het in zijn materia medica uit de eerste eeuw voor Christus als een middel tegen spijsverteringsproblemen, ademhalingscongestie en ontstekingen.

De rode draad door al deze tradities: kalmoes werd gewaardeerd om zijn aroma, om zijn effecten op de spijsvertering en het zenuwstelsel, en om zijn rol in ceremoniële en heilige rituelen.

Medicinaal gebruik :

• Als middel tegen diarree en voor de behandeling van diverse inflammatoire aandoeningen van het maag-darmkanaal die gepaard gaan met dyspepsie, darmkrampen en infecties (bijv. parasieten).
• Het wordt gebruikt bij aandoeningen van de luchtwegen, waaronder hoest, astma , hoofdpijn en verstopping door bijholteontsteking, en is ook als snuiftabak gebruikt bij sinusitis.
• De wortel wordt al eeuwenlang in de Ayurvedische geneeskunde gebruikt voor neurologische aandoeningen en staat bekend om zijn vermogen om de mentale helderheid te verbeteren en geheugenverlies, mentale mistigheid, concentratieproblemen, nervositeit en angst te verlichten. Traditioneel wordt de wortel ook gekauwd om tabaksverslaving te doorbreken, uithoudingsvermogen te bevorderen of ter voorbereiding op inspannende activiteiten.
• Voor de behandeling van diabetes in de traditionele volksgeneeskunde in Amerika en Indonesië.
• De wortel wordt uitwendig tot een pasta verwerkt en aangebracht bij artritis, neuralgie, huidinfecties en tandpijn.
• Samengevat: gedroogde en gemalen kalmoeswortel worden gebruikt in traditionele kruidenpreparaten, met name voor de spijsvertering en de luchtwegen. Deze vormen bevatten aanzienlijk lagere concentraties actieve stoffen dan etherische olie en weerspiegelen de vorm waarin kalmoes gedurende het grootste deel van zijn traditionele geschiedenis is gebruikt.

Bereidingswijze

• Poeder: 250-500 mg per dag (maximaal 1 gram per dag)
• Afkooksel in water of melk: 1 theelepel kruiden op 1 kopje water (vaak met toevoeging van honing)
• Tinctuur: (1:5, 25%) 2-4 ml driemaal daags. Maximaal 80 ml per week.
• Topisch: als pasta of pleister.
• Kalmoes werkt als een fixatief en dieptenoot in parfummengsels, verlengt de houdbaarheid van lichtere topnoten en voegt een warme, aardse complexiteit toe. Gebruik het spaarzaam, het is aromatisch genoeg, een kleine hoeveelheid geeft al een significant effect.

Toxiciteit:

• Niet geschikt voor langdurig gebruik.
• Grote doses kunnen misselijkheid en/of braken en een versnelde hartslag veroorzaken.
• Vermijd gebruik tijdens de zwangerschap vanwege mogelijke menstruatiebevorderende effecten.
• Wees voorzichtig bij personen met een verzwakt immuunsysteem.

Referenties

• 1Lawless J. The Encyclopedia of Essential Oils. San Francisco, CA: Conari Press; 2013.
• 2Tucker AO, Debaggio T. The Encyclopedia of Herbs – A Comprehensive Reference to Herbs of Flavor and Fragrance. Portland, OR: Timber Press, 2nd edition;2009.
• 3Maniche L. Sacred Luxuries – Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt. London: Opus Publishing Ltd.; 1999.
• 4Frawley D, Lad V. The Yoga of Herbs – An Ayurvedic Guide to Herbal Medicine. Twin Lakes, WI: Lotus Press; 1986.