Kruidwis: IJzerhard vroeger en nu

zondag, juli 26, 2026

IJzerhard vroeger en nu

bloemetje van ijzerhard

Tijdens de buitendagen van de herboristenopleiding in de Maasvallei vinden we langs veldwegen nog wat akkerkruiden zoals echte kamille, akkerviooltje, varkensgras en ook een bescheiden plantje met een groots verleden, het ijzerhard.

Deze Verbena officinalis oftewel IJzerhard is al lang bekend als een traditionele medicinale plant maar is relatief recent in de officiële Europese geneeskunde opgenomen. In 2008 verscheen een monografie over "Verbena herba" in de Europese Farmacopee (6e editie). De grondstof moet, volgens de eisen van de nieuwste (10e) editie van de Europese Farmacopee, gestandaardiseerd zijn op verbenalinegehalte [min. 1,5% DW (droog gewicht). Daarnaast verscheen er ook een monografie over “ Verbenae herba ” in de Chinese Farmacopee, bijvoorbeeld in de achtste (2005) editie. In de Britse Farmacopee en de Duitse Farmacopee waren al eerder monografieën over het kruid V. officinalis opgenomen

In vele oude culturen was IJzerhard, Verbena officinalis, niet alleen een geneeskrachtige maar ook een heilige plant, die bij allerlei rituelen een rol speelde. Zo werd Verbena bij de Perzen bij de zonneverering gebruikt. Bij de Egyptenaren was het kruid aan Isis gewijd en de Druïden droegen het als amulet bij zich tijdens de godsspraak.

De oude naam Hiera botane, heilig kruid werd dus niet voor niks gegeven aan Verbena, het was ook gewijd aan Venus, de godin van de liefde en werd door Romeinse bruiden als gelukskrans gedragen.Dus het was zowel heilig kruid als liefdeskruid.

Natuurlijk vinden we Verbena ook weer terug bij de Griekse geneesheer Dioscorides. Hij adviseert het bij drie- en vierdaagse koortsen, tandpijn, losse tanden en verzweringen en bij geelzucht vlgs Nijlandt.

Plinius en Verbenaca

Plinius de Oudere zegt dat met verbenaca verschillende planten worden aangeduid ‘ een tweetal op vochtig terrein groeiende planten: het wijfje met veel, en het mannetje met weinig bladeren, deze bladeren waren kleiner, smaller en dieper ingesneden dan die van de eik, de bloem is blauwachtig en de wortel lang en dun‘. Mogelijk werd hier niet Verbena officinalis maar wel Verbena suppina, Liggend ijzerhard bedoeld. Plinius zegt ‘inzonderheid over verbenaca kramen de magiers allerlei onzin uit. Wie zich ermede inwrijft, verkrijgt wat hij wenst, raakt de koorts kwijt, knoopt vriendschapsbanden aan en geneest van elke ziekte.’ Ook het plukken van deze plant moest met rituelen gepaard gaan. Zo moest zij ‘omstreeks de opgang der hondsster worden ingezameld, zo dat zon noch maan het zien’. Ondanks zijn kritiek adviseert hij Verbena toch bij de behandeling van veel inwendige ziekten zoals; blaasstenen, jicht, koorts, vallende ziekte, geelzucht, buikloop, kloven en ontstekingen in het algemeen. Hij schrijft in zijn Historia Naturalis: ‘Nulla tamen Romanae nobilitatis plus habet quam hiera botanae, aliqui peristereon, nostri verbenacam vocant’. Geen enkele plant heeft bij de Romeinen meer aanzien dan dit heilig kruid...

Apuleus geciteerd door Nijlandt zegt dat het goed is ‘voor oude wonden en voor pijn in de lever’. Ook Aetius vermeldt het voor ‘verstoptheid van de lever en de milt’ maar eveneens ‘voor het graveel en vallende ziekte’. Volgens Brunfelsius is ‘IJzerkruydt warm en droog van aard, bitter van smaak en een weinig samentrekkende van krachten’.

Dodoens en IJzerhard

Rembert Dodoens is altijd weer een goede bron voor de benaming van de planten. Dat ierste gheslacht van Verbena heet in Griecx Peristereon ende van sommighen Peristereon orthios. In Latijn Verbenaca columbina, columbaris, Herba Sanguinalis, Crista Gallinaceae, Exupera, ende van sommighen Feria oft Ferraria, Trixago, Verbena recta, ende Columbina recta. In die Apoteke Verbena. In Hoochduytsch Verbene, Eysenkraut, Eyserhart en Eiserich. In Neerduytsch Verbene ysercruyt en yserhert. In Franchois Vervaine. Hij schrijft verder in zijn kruidenboek van 1554 dat een aftreksel van het kruid een goed middel is bij ontstekingen van de mond en het tandvlees, bij tandzweren en het vastzetten van de tanden. Verbena met olie en rozen vermengd zou als kompres op het hoofd alle hoofdpijnen genezen. Deze olie zou ook de kraampijnen van aanstaande moeders verlichten. De bladeren met azijn vermengd zouden zweren en vuile verzwerende wonden genezen, vermengd met honing geneest hij alle open wonden en helpt oude wonden sluiten. Dat klinkt dan ‘Dese Verbena met olie van Roosen ende azijn vermenght oft in olie ghesoden ende op thooht ghelijck een plaester gheleyt, gheneest die pijne ende weedom des hoofs. Tselve doet oock een cransken van Verbena om thooft ghedraghen als Archigenes scrijft’

De tijdgenoot Lobelius loopt in zijn kruidenboek niet hoog op met de plant. Hij schrijft dat hij niet gelooft dat het recht opgroeiende IJzerhard beter zou zijn dan bijvoorbeeld Betonie, Rozemarijn en andere planten van die soort.

Culpeper (1826) schreef" Dit is een kruid van Venus is uitstekend om de baarmoeder te versterken en alle koude kwalen er van te genezen. Het helpt bij geelzucht, waterzucht en jicht en verbetert de ziekten van de maag, lever en milt, helpt bij hoest, zwaar ademen, kortademigheid enzovoort.

Veel hedendaags onderzoek

Extracten van V. officinalis worden al lange tijd gebruikt in de traditionele geneeskunde, bijvoorbeeld in de Europese, Noord-Amerikaanse en traditionele Chinese geneeskunde.Therapeutische toepassingen gebaseerd op eeuwenlang gebruik van deze grondstof worden bevestigd door modern wetenschappelijk onderzoek naar de chemische samenstelling en werking van actieve verbindingen.

V. officinalis wordt gebruikt als grondstof voor antimicrobiële, secretolytische en expectorerende middelen. V. officinalis wordt gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van de bovenste luchtwegen, ontstekingen van de keel en bijholten, en bij verkoudheid, koorts, benauwdheid op de borst, bronchitis, astma, kinkhoest en sinusitis.

Extracten van V. officinalis -bladeren staan er ook om bekend dat ze helpen bij de behandeling van aandoeningen van de urinewegen, zoals nierstenen en urineweginfecties, en dat ze een diuretisch effect hebben.

Bij vrouwen wordt de plant gebruikt voor de behandeling van menstruatiestoornissen en bij zogende moeders om de lactatie te stimuleren.

V. officinalis is met succes toegepast bij aandoeningen van het zenuwstelsel zoals depressie, slapeloosheid, stress, angst, chronisch vermoeidheidssyndroom, nerveuze uitputting, seksuele neurose en hoofdpijn.

V. officinalis wordt ook gebruikt bij de behandeling van aandoeningen van het spijsverteringskanaal, zoals buikkrampen, geelzucht, galblaasontsteking, diarree, dysenterie, maagpijn en darmwormen

Opvallend bij die overvloed aan therapeutische toepassingen in het verleden is toch wel het vele verwijzen naar mogelijke hormonale werkingen: Venuskruid, baarmoeder versterken, kraampijnen, zogvormend, werd gedragen door Romeinse bruiden als gelukskrans.....maar ook de werking op de luchtwegen en het zenuwstelsel springt er uit. Ik ben er dan ook vast van overtuigd dat IJzerhard, niet alleen voor de Romeinen maar ook voor onze tijd, een goed geneeskrachtig kruid kan zijn.

Referenties

Overzicht

Planta Med 2020; 86(17): 1241-1257 DOI: 10.1055/a-1232-5758 Biological and Pharmacological Activity Reviews Verbena officinalis (Common Vervain) – A Review on the Investigations of This Medicinally Important Plant Species PubMed

Nota over citroenverbena

Wat interessant is, is dat de Europese Farmacopee in plaats van een monografie over V. officinalis een monografie bevat van een andere Verbena- soort – “ Verbenae citriodorae folium ” – blad van citroenverbena [ Aloysia citriodora Palau; syn: Aloysia triphylla (LʼHer.) Kuntze, Verbana triphylla LʼHer.; Lippia citriodora Kunth, Verbena citriodora (Palau) Cav.]. A. citriodora is een soort met een andere chemische samenstelling dan V. officinalis (een typische grondstof voor olie) en een andere, beperktere verspreiding van zijn natuurlijke habitats. A. citriodora is een struik afkomstig uit Zuid-Amerika, die aan het einde van de 17e eeuw in Europa werd geïntroduceerd en op grote schaal werd gebruikt in infusies vanwege de krampstillende, koortsverlagende, kalmerende en spijsverteringsbevorderende eigenschappen. Fenylpropanoiden en hun metabolieten zijn de belangrijkste verbindingen die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van bloedcellen tegen oxidatieve stress na toediening van L. citriodora aan ratten. Volgens de meest recente systematische studies behoort A. citriodora , in tegenstelling tot V. officinalis , die tot de onderfamilie Verbeneae behoort , tot een andere onderfamilie van de familie Verbenaceae, namelijk Lantanae.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten